Ła łéngua napułitana (ciamada antighiaménte łéngua napołitana) ła xe na łéngua romanza — parte del grupo itało-dàlmata — atestada fin dal Medioevo inte l'Itàlia meridionałe.
Stòria Ła łéngua napułitana ła trae łe so orìxene da n'insieme pì o manco omogèneo de antighi diałeti itało-meridionałi, conosesti inte l'Alto Medioevo col nome coletivo de volgar pujexe; sta denominasion stòrega ła derivava dal ducato de Puja e Całàbria (che de fati el ciapava drento grande porçion de l'Itàlia de soto) che, inte l'època normana, el gravitàva su Salerno, mìa a caxo definìa "ła capitałe de ła Puja" in quanto sede prinçipesca drento el regno de Sicilia.
Tutavia, a partir dal XIII sècoło, ła parte penisołare de l'Itàlia meridionałe ła ga avù come sentro propulsore ła sità de Nàpułi, capitałe de l'omonimo regno par oltre mexo miłenio (fina al XIX sècoło), sicché, soto el profiło lenguìstego, drento l'area de difuxion del volgar pujexe el xe deventà via via pì forte l'influso de ła variante partenopea, che in orìxene ła doveva sostansialmente coinsìdar co na forma antiga del diałeto napułitan propiamente dito; st'ùltimo, conpagn dei altri diałeti meridionałi che i fa parte del medèximo continuum diałetałe, el avarìa po continuità a evòlverse par conto so inte el córs dei sècołi sensa nisuna standarizasion de baxe (conpagn de chel che xe suçeso al diałeto fiorentin in raporto a ła łéngua itałiana, che ła trae orìxene propi da na so forma antiga).Xà inte 'l XVIII sècoło el napułitan leterario el paréa cusì difarente dal napułitan comunemente parlà che inte 'l 1779 Ferdinando Galiani, inte ła so riserca Del dialetto napoletano, el scrivéa che el Pentamerone de Giambattista Basile (publegà inte 'l 1634) el jera «scrito in un diałeto cusì adulterà e pien de erori, che speso el podarìa rinegarse da noaltri»;
Parangon fonètego intra łe łéngue romanze In sta tabèła chi se pol vardar ł'evołuçion de łe raize latine inte i vari sistemi de ponente e de ł'Itałia. Se destaca łe somijanxe tra do łengue łontane come el Llïonés e el Napulitanu co' grafie tipo chave-chiave, chuvere-chiovere e chanu-chianu.
Łatin Vèneto Sardegnoło Corso Gałisian Siçiłian Arpitan Oçitan Furlan Łionéxe Napułetan maneana doman manzanu dumane mañá dumani deman deman doman mannana dimane panatarium forner forraiu fornaio panadeiro furnaru fornér panatièr panatîr panadeiru furnaro facere far fàghere fà facer fàciri fâre far fâ facere fà factum fato fatu fattu feito fattu fêt fach fat feichu fatto filius fiol fìgiu figliu fillo figghiu fily filh fi fiyu figlio ferrum fero ferru ferru ferro ferru fèr fèrre fier fierru fierro fames fame fàmene fami fame fami fam fam fam fame famme planum pian pianu pianu chan chianu plan plan plan chanu chianu pluere piòvar pròere piova chover chiòviri plovêr plòure plovi chuvere chiovere clavis ciave crae chjave chave chiavi clâ clau clâf chave chiave noctem note notte notte noite notti nuet nuèch gnot nueiche notte multum molto mudu multu moito muttu mot molt mot mueitu mutto oculus òcio òcru ochju ollo òcchiu uely uèlh voli gueyu uocchio vetulus vecio bétzu vechju vello vecchiu viely vièlh vieli vieyu viecchio guccius porseło porcu porcu porco porcu pòrc pòrc purcit gochu puorco pessulāre serar serrare chjode pechar chiùdiri clôre tancar sierâ pechare 'nzerrà
Note
Napoletana