thumb|250px

La biołoxiao sevente altre grafie e varianse biołozia (dal greco βιολογία, fato da da βίος, bìos = "vita" e λόγος, lògos = "studio") ła xe la siensa che ła studia ła vita, o sia i proçesi fixeghi, chimeghi dei fenomani che i caraterixa i sistemi viventi, e anca la biochimega, mecanixmi mołecołari, xenetega, anatomia, fixioloxia, de conseguensa anca łe asion come l'adatamento, xviłupo, evołusion, i contati intrà de łori e el conportamento.

Sìbèn che sta disiplina ła xe conplesa, ghe xe alguni conçeti che unise, che ła ghin regoła el studio e ła riçerca: la biołoxia ła riconose ła cełuła come unità de baxe de ła vita, i xeni come ła strutura de baxe de l'ereditarietà e l'evolusion darwiniana par selesion nadurałe come el proçeso che regoła ła nasita e l'estinsion de łe specie.

Tuti i organixmi viventi, unicełułari che pluricełułari che i sia, i xe dei sistemi verti, che i soravive trasformando l'enerxia e xbasando l'entropia locałe del sistema par regołare el so anbiente interno e mantegnere na condision stàbiłe e vitałe definia omeostaxi. La biołoxia ła fa łe so riçerche doparando el metodo sientifego par testare ła vałidità de na teoria in manjiera rasionałe, fora da łe parti e reproduxìbiłe chel xe ła formasion de ipotexi, ła sperimentasion e inte l'anałixi dei dati par darghe na vałidità o na invałidità a na teoria sientifega.

Le sotodisipline de ła bioloxia łe vien definie dal tipo de metodo doparà e dal tipo de sistema che se studia: ła biołoxia teorega ła dopara metodi matemateghi par otegnere modełi cuantitativi, ła biołoxia sperimentałe ła fa esperimenti enpireghi par testare ła vałidità de łe teorie proposte e portar vanti ła conosensa umana, inte el speçifego cheło che rivarda ła baxe de ła vita e come che sta cua ła sia vegnesta fora e ła se sia evołua da materia no vivente co un graduałe alsarse del liveło de conplesità del sistema, çirca 4 miliardi de ani fa.

Scałe de indajine de ła bioloxia La bioloxia ła studia ła vita a pì livełi de scała: so scała mołecołare co ła bioloxia molecolare e ła biochimega; so scała cełułare co ła çitołoxia; so scała multi-cełułare co l'istoloxia; so scała sistemega co le neurosiense, l'imunoloxia e altre.; so scała de proçesi chimeghi e fixeghi de l'organixmo co ła fixiołoxia; so scała del xviłupo de un organixmo co la bioloxia delo xvilupo; so scała de unjoło organixmo co ła zooloxia, botanega, microbioloxia e altre; so scała de popolasion de organixmi viventi co l'Ecołoxia, e esame de łe interasion intrà de łori co l'etołoxia e psicobiołoxia; so scała de evolusion co ła sistematega e ła bioloxia evołutiva.

Prinçipałi setori de ła biołoxia en ordane alfabetego:

Anatomia - studio de ła strutura del organixmo Anatomia coparada - studio evołusionistego de łe struture bioloxeghe Astrobiołoxia - studio de l'evolusion, de ła distribusion e del futuro de ła vita inte l'universo Biochimega - studio dei fenomani chimeghi che i caraterixa i esari viventi Biofixega - studio dei fenomani biołoxeghi co metodi tradisionalmente doparai in fixega Bioinformadega - scritura, archiviasion e analixi de le informasion biołoxeghe Biołoxia cellulare - studio de ła cełuła come unità conpleta e dei proçesi drento de sta cua Biołoxia dei sistemi Biołoxia del sviluppo - studio dei proçesi de formasion de un organixmo, dal xigote a l'organixmo intiero Biołoxia evolutiva - studio de l'orixane de ła variasion de łe spece inte el tenpo Biołoxia forense - studio de dati e de metodi biołoxeghi in ciave forense Biołoxia molecolare - studio dei fenomani biołoxeghi a liveło mołecołare Biołoxia quantistega - studio dei mecanixmi cuantisteghi inte i sistemi biołoxeghi Biołoxia sintetega - studio di funsion biołoxeghe che no ghe xe in naura Biołoxia struturale - studio de łe struture che łe caraterixa i esari viventi e in particołare łe biomołecołe Biołoxia teorega - studio matematego dei fenomani biołoxeghi Biomeccanica - studio dei aspeti mecaneghi dei sistemi biołoxeghi Biotecnołoxia - studio de ła manipolasion de ła materia vivente, compresa la manipolasion xenetega Botanica - studio de łe piante Criobiołoxia - studio dei efeti de łe base tenperadure inte i esari viventi Cronobiołoxia - studio dei çicli de tenpo inte i esari viventi Ecołoxia - studio delle interasion degli organixmi viventi intrà de łori co i ełementi no viventi del so anbiente Farmacołoxia - studio de l'interasion intrà le mołecołe fixiołoxegamente ative e l'organixmo Fisiołoxia - studio del funzionamento degli organixmi viventi xenetega - studio dei xeni e de l'eredità Immunołoxia - studio del sistema imunitario Istołoxia - studio dei tesui viventi Micołoxia - studio dei fonghi (fonk) Microbiołoxia - studio degli organixmi microscopeghi e de le so interasion co i altri esari viventi Morfołoxia - studio de ła forma inte i esari viventi Nanobiołoxia - studio de l'organixasion inte l'ordane dei nanometri inte i sistemi bioloxeghi Neuroscienze - studio del sistema nervoxo, ciapando drento anca ła fixiołoxia, l'anatomia, la biochimega e le funsion cognidive emerxenti Psicobiołoxia - studio de le baxi biołoxeghe de le funsion comportamentali Sistematega - studio de ła clasefegasion dei eaeri viventi Zoołoxia - studio dei animałi Etołoxia - studio del conportamento animałe

Categorixasion par organixmi studiai La tabeła che njien, el mete in ordane alfabetego łe branche de ła biołoxia, che le trabaca inte el studio de particołari tipi de organixmi:

Branca de ła biołoxia Organixmi studiai Clasifegasion sientifega dei organixmi studiai Algołoxia Alghe grupo Algae (che ła fa parte del regno Protista) Antropołoxia Omo xenare Homo Aracnołoxia Aracnidi clase Arachnida Batracołoxia Anfibi clase Amphibia Bateriołoxia Bateri regno Bacteria Botanega Piante regno Plantæ Entomołoxia Exapodi superclase Hexapoda Erpetołoxia Retiłi e anfibi clase Reptilia e clase Amphibia Itiołoxia Pesi grupo Pisces Mamołoxia Mamiferi clase Mamalia Micołoxia Fonghi / Fonk regno Fungi Microbiołoxia Microrganixmi organixmi che fa parte a vari regni, intrà sti cuà Bacteria, Archaea, Fungi (soło alguni) e Protista Ornitołoxia Oxełi clase Aves Primatołoxia Primati ordane Primates Protistołoxia Protisti regno Protista Virołoxia Virus dominio Acytota (clasifegasion discusa) Zoołoxia e Protozoi regno '' e grupo Protoxoa''

Note

Bibliografia