Krążowniki pancernopokładowe typu Chikuma

Krążowniki typu Chikuma – typ japońskich krążowników z okresu I wojny światowej i okresu międzywojennego, obejmujący trzy okręty: „Chikuma”, „Hirato” i „Yahagi”. Zaprojektowane i zbudowane w Japonii, weszły do służby w 1912 roku. Były pierwszymi krążownikami o napędzie turbinowym w marynarce japońskiej i jej ostatnimi krążownikami pancernopokładowymi. Cechą wyróżniającą w chwili ich wejścia do służby było silne jednolite uzbrojenie główne, składające się z ośmiu armat kalibru 152 mm. Ich wyporność standardowa wynosiła 4400 ts; rozwijały prędkość ponad 26 węzłów. Uczestniczyły w działaniach I wojny światowej, patrolując i osłaniając linie żeglugowe. W latach 20. stacjonowały na wodach chińskich. Zostały przeniesione do rezerwy na początku lat 30. i ostatecznie wycofane ze służby do 1940 roku, przed przystąpieniem Japonii do kolejnej wojny światowej.

Historia powstania Krążowniki typu Chikuma zostały zaprojektowane jako dalsze rozwinięcie projektu pierwszego krążownika całkowicie japońskiej konstrukcji – „Tone”. Plany okrętów, oznaczonych jako typ C-18, opracował Departament Techniczny Marynarki. Dla osiągania większej prędkości wydłużono w nich kadłub, a przede wszystkim zastosowano do napędu turbiny parowe zamiast maszyn parowych, przez co stały się pierwszymi japońskimi krążownikami o napędzie turbinowym. Były przy tym ostatnimi krążownikami pancernopokładowymi marynarki japońskiej.

Budowę trzech krążowników II klasy przewidziano już po wojnie rosyjsko-japońskiej w planie rozbudowy floty japońskiej z 1907 roku, zaakceptowanym przez parlament na 23. sesji zakończonej 28 marca 1907 roku. Z uwagi na trudności finansowe, uwzględniono je w budżecie dopiero w kolejnym 1908 roku i zamówiono w listopadzie tego roku, prowizorycznie oznaczone jako krążowniki II klasy: Ro gō, I gō i Ha gō. Oznaczenia tymczasowe krążowników w systemie iroha odpowiadały znaczeniem literom: A, B i C – .. 23 grudnia 1909 roku nadano im nazwy: „Chikuma”, „Yahagi” i „Hirato”, a stępki pod ich budowę położono oficjalnie między majem a sierpniem 1910 roku. Budowę faktycznie rozpoczęto już w 1909 roku. Okręt prototypowy typu „Chikuma” budowany był w stoczni marynarki wojennej w Sasebo – tej samej, co „Tone”, natomiast budowę dwóch dalszych zlecono stoczniom prywatnym: Kawasaki w Kobe i Mitsubishi w Nagasaki (było to pierwsze zlecenie budowy większych okrętów dla tych stoczni). Klasyfikowane były oficjalnie jako krążowniki II klasy (nitō jun’yōkan; o wyporności poniżej 7000 t).

Okręty typu ChikumaNazwapołożenie stępkistocznia wodowanie wejście do służby los Chikuma23 maja 1910Arsenał Sasebo1 kwietnia 1911 17 maja 1912skreślony 1 kwietnia 1931, zatopiony jako okręt-cel w 1935Yahagi 20 czerwca 1910Mitsubishi (Nagasaki)3 października 1911 27 lipca 1912skreślony 1 kwietnia 1940, używany jako hulk, złomowany w 1947HiratoWedług , transkrypcja ówczesnej japońskiej nazwy w alfabecie hiragana: ひらと to Hirato (także w ), natomiast spotykana jest powszechnie w publikacjach także nazwa uwspółcześniona Hirado (m.in. ).10 sierpnia 1910Kawasaki (Kobe)29 czerwca 191117 czerwca 1912skreślony 1 kwietnia 1940, używany jako hulk, złomowany w 1947

Opis Opis ogólny thumb|„Hirado” w 1918 r. Konstrukcja kadłuba okrętów typu Chikuma wywodziła się z typu Tone, lecz przy podobnej szerokości i zanurzeniu został on wydłużony o 27 m, co zwiększyło stosunek długości do szerokości do około 10:1. Wyróżniającym elementem sylwetki krążowników typu Chikuma był wysmukły kadłub z silnie wygiętym kliprowym dziobem, podobnym jak w „Tone”, oraz cztery wysokie i proste kominy. W odróżnieniu od „Tone”, zastosowano natomiast krążowniczy profil rufy. Typowo dla krążowników tego okresu, kadłub miał podniesiony pokład dziobowy i rufowy, z niskim nadburciem pomiędzy nimi na śródokręciu, a nadbudówki były zredukowane do minimum. Na pokładzie dziobowym było umieszczone działo dziobowe, dalej krótka, niewielka nadbudówka, z bocznymi skrzydłami. Za uskokiem pokładu dziobowego znajdował się prosty maszt dziobowy, dalej cztery kominy i maszt rufowyNa podstawie rysunków . Maszty były rozbudowane, ze stengami i rejami. Na pokładzie górnym na śródokręciu rozmieszczone były na każdej z burt, licząc od dziobu, dwa działa kalibru 152 mm, dwa działa kalibru 76 mm i jedno działo kalibru 152 mm. Przy tym, działa 152 mm znajdujące się najbliżej dziobu i rufy umieszczone były na niewielkich sponsonach. Na pokładzie rufówki znajdowała się mała nadbudówka z mostkiem rufowym i platformą reflektorów, a dalej rufowe działo 152 mm. Wysokość wolnej burty na śródokręciu wynosiła 3,63 m. Okręty przenosiły na śródokręciu, po bokach kominów 8 łodzi różnej wielkości. Załoga liczyła 443 osoby.

Okręty miały długość całkowitą 144,78 m, a na linii wodnej 140,51 m. Długość między pionami wynosiła 134,12 m (440 stóp). Szerokość maksymalna wynosiła 14,22 m, a średnie zanurzenie sięgało 5,05 m. Wyporność normalna projektowa „Chikumy” wynosiła 4950 ts (długich ton), lecz rzeczywista wyporność normalna sięgnęła 5040 ts, natomiast wyporność standardowa była określona na 4400 tsOkręty projektowane były według używanej wówczas w Japonii brytyjskiej miary wyporności „normalnej” (obejmującej okręt z 1/4 paliwa, 3/4 amunicji, zredukowanymi innymi zapasami i bez rezerwy wody kotłowej), wyrażonej w długich tonach angielskich (ts) = 1016 kg. Miarę tę zastąpiła wyporność standardowa, wyliczana jedynie dla potrzeb traktatowych, w takich samych jednostkach (ts). (). Brak jest danych co do wyporności pełnej. Projektowa wysokość metacentryczna wynosiła 0,72 m. Według szkicu z epoki, kadłub dzielił się na 17 poprzecznych przedziałów wodoszczelnych. W odróżnieniu od „Tone”, kadłub został wykonany ze stali o podwyższonej wytrzymałości (HT – high tensile). Nieopanowana jeszcze dobrze technologia powodowała jednak usterki eksploatacyjne – problemy z wytrzymałością kadłuba i pękanie płyt.

Uzbrojenie thumb|„Chikuma” w 1912 r. – widoczne działo rufowe W odróżnieniu od „Tone” i większości krążowników tej klasy budowanych wówczas na świecie, przenoszących mieszaną artylerię główną, okręty typu Chikuma otrzymały jednolitą artylerię główną, złożoną z samych dział dużego kalibruW przodującej marynarce brytyjskiej stosowano wcześniej uzbrojenie krążowników z dwóch dział 152 mm i pozostałych kalibru 120 mm, a jako pierwsze jednolitą artylerię kalibru 152 mm otrzymały krążowniki typu Weymouth, budowane równolegle do typu Chikuma. . Stanowiło ją osiem pojedynczych dział Typ 41 kalibru 152,4 mm (początkowo oznaczanego jako 6 cali, a od 1917 roku jako 15 cm) o długości lufy 45 kalibrów (L/45)Działa 152 mm L/45 m.in. według , i . Niektóre publikacje podają jednak długość lufy L/50 (, , ).. Strzelały one pociskami o masie 45,4 kg. Kąt podniesienia dział w tym typie okrętów wynosił od -5° do +18°, co pozwalało na osiągnięcie donośności do 14 800 m. Działa były rozmieszczone typowo dla krążowników pancernopokładowych tego okresu, na pojedynczych podstawach osłoniętych maskami: po jednym na pokładzie dziobowym i rufowym oraz po trzy na każdej z burt. Salwę burtową stanowiło pięć dział, a na wprost do przodu i do tyłu mogły teoretycznie strzelać trzy działa.

Uzbrojenie pomocnicze stanowiły cztery działa kalibru 76,2 mm (oznaczonego jako 3 cale, następnie 8 cm) Typ 41, rozmieszczone po dwa na każdej z burt. Według niektórych publikacji pierwotnie okręty przenosiły sześć dział 152 mm i osiem dział 76 mm, lecz wkrótce po wejściu do służby zamieniono cztery działa średniego kalibru na dwa dodatkowe działa artylerii głównej umieszczone na burtach.

W 1924 roku trzy działa 8 cm (na „Hirato”: dwa) zamieniono na dwa działa przeciwlotnicze 8 cm (76,2 mm) Typ 3Tak . Według , działa przeciwlotnicze zamontowano w 1924 roku, lecz 2 lub 3 działa artylerii średniej zostały zdjęte dopiero około 1932 roku.. Umieszczono je na platformach po bokach pary kominów nr 3 i 4. Długość lufy wynosiła 40 kalibrów, kąt podniesienia od -5° do +75°, maksymalna donośność 10 800 m i skuteczny pułap 5300 m. Masa ich pocisków wynosiła 5,99 kg, a szybkostrzelność do 13 strz./min. Pozostałe działa artylerii średniej zdjęto w 1932 roku.

Uzbrojenie uzupełniały dwa karabiny maszynowe kalibru 6,5 mm Maxim. W 1924 roku zamieniono je na japońskie karabiny maszynowe Typ 3 tego samego kalibru (według innych źródeł, na dwa km-y Lewis 7,7 mm).

Okręty miały ponadto trzy stałe nadwodne wyrzutnie torpedowe Whitehead typu HO kalibru 45 cm z zapasem sześciu torped (nominalnie kalibru 18 cali)Torpedy nominalnego kalibru 18 cali (457 mm) miały w rzeczywistości kaliber 450 mm (). Umieszczone były w kadłubie w części rufowej: jedna skierowana do tyłu, strzelająca przez stewę rufową i dwie skierowane na burty, pod rufową nadbudówką. Torpedy 18-calowe Typ 44 No. 2 o długości 5,39 m, miały masę 750 kg, przenosiły 110 kg materiału wybuchowego i miały zasięg 4 km przy prędkości 35 węzłów lub 8 km przy 26 węzłachTorpedoes of Japan, [on line]. W 1924 roku archaiczne stałe kadłubowe wyrzutnie torped zamieniono na cztery wyrzutnie torped kalibru 533 mm (publikacje nie podają jednak, w jakim układzie). Używane w tym czasie torpedy 21-calowe Typ 6 o długości 6,84 m, miały masę 1432 kg, przenosiły 203 kg materiału wybuchowego i miały zasięg 7 km przy prędkości 37 węzłów lub 15 km przy 26 węzłach.

Do walki nocnej okręty były wyposażone w sześć reflektorów średnicy 90 cm firmy , rozmieszczonych po dwa na skrzydłach mostka i platformie nadbudówki rufowej oraz po jednym na masztach.

Opancerzenie Opancerzenie kadłuba było podobne jak w „Tone”, typowe dla krążowników pancernopokładowych, pozbawione pancerza burtowegoTak i . Niektóre publikacje podają, że okręty miały także burtowy pas pancerny grubości 50–89 mm (, , ), co jest sprzeczne z dokładnym opisem pancerza w i źródłem z epoki .. Główną ochronę stanowił wewnętrzny pokład pancerny umieszczony w rejonie linii wodnej, o trapezowym przekroju poprzecznym, ze skosami dochodzącymi do burt, nachylonymi pod kątem 35°. Nad skosami pancerza wzdłuż burt mieściły się zasobnie węglowe, zwiększające osłonę. Pokład pancerny wykonany był ze o grubości 22 mm, a dodatkowo na skosach, na szerokości 2,74 m, była druga warstwa 35 mm takiej stali, dająca łączną grubość 57 mm.

Ponadto, opancerzone płytami ze stali pancernej Kruppa o grubości 102 mm było cylindryczne w nadbudówce dziobowej. Dodatkowo przedziały wyrzutni torpedowych na burtach i rufie były z boków chronione pancerzem ze stali Kruppa grubości 89 mm (na poszyciu burt grubości 12,7 mm stali wysokowytrzymałej HT). Według niektórych publikacji, opancerzenie grubości 25 mm miały też maski dział oraz rysunek w (bez wskazanej grubości).. Ogółem opancerzenie miało masę 439 ton (8,71% wyporności normalnej).

Napęd thumb|„Hirato” w czasie prób w 1912 r. pod pełną parą, jeszcze bez zamontowanego uzbrojenia Okręty jako pierwsze japońskie krążowniki otrzymały siłownię turbinową. W przypadku dwóch okrętów: głównego „Chikuma” i „Hirato”, napęd stanowiły dwie turbiny parowe typu Brown-Curtis o mocy po 11 250 shp, łącznie 22 500 shp, wyprodukowane przez Kawasaki. Napęd przekazywany był bezpośrednio na dwa wały śrub. Krążownik „Yahagi”, budowany przez Mitsubishi, miał natomiast cztery turbiny Mitsubishi wykonane według projektu firmy Parsons, o takiej samej łącznej mocy projektowej 22 500 shp, przekazujące napęd bezpośrednio na cztery wały śrub. Zewnętrzne wały napędzały w nim turbiny wysokiego ciśnienia, wewnętrzne – turbiny niskiego ciśnienia, prędkości krążowniczej i biegu wstecznego. Podczas prób, okręty uzyskiwały moc siłowni od 26 149 do 29 536 shp i przekroczyły prędkość projektową 26 węzłów (najszybszy „Yahagi” 27,14 węzła). Okręty miały siłownię w układzie liniowym: cztery przedziały kotłowni, a za nimi przedział maszynowni.