Księstwo Dolnopanońskie, w literaturze popularnej również Chorwacja Posawska lub Panońska (chorw. Donjopanonska kneževina, Panonska lub Posavska Hrvatska) – wczesnośredniowieczne księstwo powstałe w południowej (dolnej) Panonii po pokonaniu na tym obszarze Awarów przez Imperium Karolińskie na przełomie VIII i IX w.; drugi, obok Chorwacji Dalmatyńskiej, wczesnośredniowieczny twór państwowy na obszarze współczesnej Chorwacji. Głównym ośrodkiem i siedzibą władcy było miasto Sisak.

Po podboju Awarów na przełomie VIII i IX w. Frankowie utworzyli na obszarze południowej Panonii tzw. Księstwo Dolnopanońskie. Pierwszym władcą, o którym wspominają kroniki frankijskie, był Ljudevit, znany ze zorganizowania słowiańskiego powstania przeciwko Frankom (818 r.), w celu zrzucenia ich zwierzchnictwa. Ljudevit został przez Franków pokonany i wygnany (822 r.). Nie wiadomo jak wyglądały rządy w księstwie po 822 r. Dokładne granice państwa Ljudevita nie są znane, jednak prawdopodobnie główną domenę stanowił obszar między rzeką Drawą i Sawą z ośrodkiem w Sisaku. Osłabienie pozycji frankijskich w regionie przyciągnęło Bułgarów. W 827 r. chan Omurtag najechał Panonię, zapoczątkowując kilkuletnią wojnę frankijsko-bułgarską. Ostatecznie Bułgarzy zrzekli się wszelkich roszczeń terytorialnych w Panonii, w zamian za uznanie ich zwierzchności nad Timoczanami i Obodrzytami. W 838 r. w źródłach pojawia się książę dolnopanoński Ratimir, do którego zbiegł książę nitrzański, Pribina, wygnany przez władzę wielkomorawskiego, Mojmira I. Frankowie odbierając to jako początek nowego buntu najechali kraj Ratimira. Władca zbiegł, a Pribina porozumiał się z Frankami i otrzymał we władanie obszar wokół jeziora Balaton (tzw. Księstwo Błatneńskie). W 884 r. w źródłach pojawia się książę Braslav. W 896 r. Braslavowi powierzono obronę Dolnej Panonii przed Węgrami. Najprawdopodobniej złupienie Księstwa Dolnopanońskiego przez Węgrów zaowocowało pozostawieniem obszaru Dolnej Panonii bez władzy. Najpóźniej w czasach chorwackiego władcy Tomisława, Sisak znalazł się w strefie wpływów Chorwatów z Dalmacji, lecz nieznane pozostają okoliczności włączenia go do Królestwa Chorwacji.

Nazwa Chorwacja Panońska lub Posawska są terminami stricte historiograficznymi. Najprawdopodobniej użycie terminu Chorwacja Panońska, na określenie wczesnośredniowiecznego księstwa Ljudevita, zapoczątkował chorwacki historyk, Ferdo Šišić, w swoim dziele pt. Pregled povijesti hrvatskoga naroda (Przegląd historii narodu chorwackiego) z 1916 r. Termin ten przyjął się w historiografii i rozprzestrzenił się za sprawą podręczników szkolnych i opracowań popularnonaukowych. Sporadycznie, w kontekście średniowiecza, występuje również określenie Północna Chorwacja. Współcześnie w dyskursie naukowym powyższe terminy zastąpione zostały bardziej neutralnym Księstwem Dolnopanońskim (używają go chorwaccy badacze tj. Nada Klaić, Tomislav Raukar, Ivo Goldstein i Neven Budak). Nie został odnaleziony żaden dokument świadczący, aby mieszkańcy obszaru między Drawą i Sawą, we wczesnym średniowieczu określali się jako Chorwaci, jak miało to miejsce w Dalmacji.

Żaden z powyższych terminów nie jest historyczny. W ówczesnych źródłach wspomniany obszar określa się jako Pannonia, Pannonia inferior, regnum inter Savum et Dravum lub po prostu jako ziemia księcia, który nią w danym czasie zarządzał. alt=|lewo|mały|Karol Wielki – cesarz rzymski; pokonał Awarów w Panonii

Historia W porównaniu z Chorwacją Dalmatyńską, badanie historii Księstwa Dolnopanońskiego jest utrudnione przede wszystkim z uwagi na bardzo ubogie informacje w źródłach pisanych. Ośrodkiem chorwackiej kultury, etnosu i państwowości w średniowieczu pozostawała przede wszystkim Dalmacja.

Księstwo Dolnopanońskie bywa w opracowaniach utożsamiane z Księstwem Błatneńskim. Rozgraniczenie tych dwóch tworów przysparza trudności ze względu na szczątkowy materiał źródłowy, bliskość terytorialną i nie do końca znane granice ich jurysdykcji. Władcy Księstwa Błatneńskiego bywają przedstawiani jako następcy władców dolnopanońskich. Chorwacka historiografia odróżnia od siebie oba księstwa postrzegając rzekę Drawę, jako linię rozgraniczającą Księstwo Błatneńskie (na północ od Drawy) i Księstwo Dolnopanońskie (na południe).

Geneza

Na podstawie znalezisk archeologicznych trudno jest określić krajobraz etniczny Kotliny Panońskiej z VII i VIII w. Obrzędy pogrzebowe i sposób postępowania z ciałami zmarłych zmieniały się i mieszały pod wpływem różnych grup etnicznych. Jest to wynik koegzystencji wielu ludów, które walczyły ze sobą na przestrzeni wieków, m.in. Rzymian, Gepidów, Longobardów, Słowian, Bułgarów oraz Awarów. Chrystianizacja, która nasiliła się po podboju Kaganatu Awarskiego przez Franków, stopniowo zacierała te różnice i ujednolicała zwyczaje pogrzebowe. Ludność, która przybyła do Panonii, zasiedliła antyczne ruiny wielu miast. Tak stało się m.in. w przypadku antycznej Mursji (Osijek), Cibalae (Vinkovci). Niewystarczająca ilość znalezisk archeologicznych z okolic Sisaka nie pozwala na dokładne określenie charakteru wczesnośredniowiecznego zasiedlenia. Prawdopodobnie jednak miasto, nawet po upadku rzymskiej władzy ok. 600 r., mogło zapewniać odpowiednie schronienie nowym mieszkańcom.

Choć pierwsze wiarygodne informacje o księstwie między Drawą a Sawą pojawiają się dopiero przy okazji powstania Ljudevita w roku 818, to niektóre szczątkowe informacje źródłowe mogą wskazywać, że jeszcze przed rokiem 803, na obszarze między rzeką Sawą, Drawą i Dunajem, istniała, podległa Frankom, lecz zarządzona przez słowiańskich władców, organizacja państwowa, którą w historiografii określa się mianem Księstwa Dolnopanońskiego. Południowa (Dolna) Panonia znalazła się pod władcą frankijską najprawdopodobniej jeszcze w 796 r., po pokonaniu Awarów na tym obszarze przez Karola Wielkiego. Wraz z Frankami do Panonii przyszło odnowienie kultu i administracji chrześcijańskiej. Latem 796 r. nad brzegiem Dunaju, na terytorium Kaganatu Awarskiego, odbył się synod kościelny, który prowadził akwilejski patriarcha Paulin. Na zgromadzeniu podejmowano kwestie chrzczenia Awarów i Słowian, czyli rechrystianizację Panonii. W trakcie wojen z Awarami źródła frankijskie wspominają słowiańskiego dowódcę, Wojnomira, którego dawna historiografia postrzegała jako księcia dolnopanońskiego, jednak nie pojawia się on w źródłach z takim tytułem. Po pokonaniu Kaganatu Awarskiego dokonano administracyjnego podziału podbitego obszaru. Frankijskie wschodnie terytoria podzielono między marchię Friulską (pod wodzą margrabiego Eryka) i Marchię Wschodnią, rozdzielone na rzece Drawie. Na tejże rzece spotykała się również jurysdykcja arcybiskupstwa Salzburskiego i patriarchatu akwilejskiego. Obszar dużej marchii Friuli podzielono na księstwa pod wodzą rodzimych książąt słowiańskich; na obszarze współczesnej Chorwacji źródła mówią o dwóch ośrodkach: księstwie Dalmacji i Liburni (tzw. Chorwacji Dalmatyńskiej) zarządzanym przez Bornę i Księstwie Dolnopanońskim pod wodzą Ljudevita. mały|Wyznaczenie granic księstwa Ljudevita wciąż pozostaje przedmiotem sporu historyków. Prawdopodobna główna domena księstwa, z którą zgadza się większość historyków, została oznaczona intensywnym kolorem czerwonym. Pozostałe terytoria różnią się w zależności od opracowania

Księstwo Ljudevita Pierwsze informacje o księstwie między Drawą a Sawą powiązane są z powstaniem Ljudevita (818–822). Wtedy też, po raz pierwszy od ponad 200 lat, w źródłach pojawia się nazwa grodu Sisak (Siscia civitate), który miał pełnić rolę siedziby słowiańskiego księcia – Ljudevita. Tytuł Ljudevita (dux lub rector Dolnej Panonii) był, tak jak w przypadku Borny, charakteru terytorialnego, co wskazuje na to, iż był nadany przez Franków w celu zarządzania terytoriami pogranicznymi, np. w celu obrony przed Bułgarami. Księstwo władcy podlegało margrabiemu Friuli – Kadolahowi. Nieznane są dokładne początki panowania Ljudevita, jednak sam fakt, iż władca odważył się wystąpić zbrojnie przeciwko Frankom pokazuje, że swoje położenie określał dostatecznie silnym i czuł się wystarczająco pewny władzy, co może dowodzić, że dzierżył ją od dłuższego czasu.

Sisak Opisując powstanie Ljudevita, frankijski kronikarz Einhard określił Sisak mianem civitas, czyli miasta, a nie tylko castrum – twierdzy lub grodu obronnego. Najprawdopodobniej Sisak był jedynym miastem ówczesnej Panonii. Jednocześnie nazwa civitas wskazuje, że w owym czasie miasto posiadała obmurowanie. Różne przedmioty znalezione w Sisaku dowodzą, iż był on zamieszkany od VIII do XI w., jednak ani jednego ze znalezisk nie udało się z całą pewnością przyporządkować do czasów panowania Ljudevita. Wszystkie odnalezione artefakty przypadają na czasu sprzed okresu Ljudevita lub po panowaniu władcy. Drobne przedmioty i kamienne fragmenty pokazują, iż Sisak był ważnym ośrodkiem regionu, lecz w drugiej połowie IX w. Miasto położone było na zachodnim obszarze księstwa, dzięki czemu władca w swojej stolicy był znacznie mniej narażony na atakami nieprzyjaciół niż we wschodniej części kraju. Dodatkowo Sisak był naturalnie zabezpieczony przez opływającą go rzekę Kupę, dzięki czemu mógł stanowić idealną lokalizację dla wczesnośredniowiecznego grodu. Ośrodek zachował swoją starożytną nazwę, co wskazuje na fakt, iż w mieście pierwiastek antyczny zromanizowany nie uległ całkowitemu zanikowi, nawet po stuleciach migracji ludów i awarsko-słowiańskich wojen. Frankowie wraz ze swoją władzą szerzyli również chrześcijaństwo, tak też prawdopodobnie było w Sisaku. Frankijscy misjonarze mogli tam natrafić na wsparcie zromanizowanej i ochrzczonej ludności, która przetrwała stulecia pustoszenia i pogańskiej władzy, jeszcze od czasów Cesarstwa Rzymskiego.

Granice Nie ma wątpliwości, że księstwo Ljudevita było częścią Panonii, jednak nie jest pewne, jakie dokładnie obszary zajmowało. Księstwo Dolnopanońskie prawdopodobnie obejmowało większość współczesnej północno-wschodniej Chorwacji. Kraj musiał być na tyle duży, aby zapewniać Ljudevitowi zasoby do stawiania długotrwałego oporu Frankom. Północną granicę wyznaczała rzeka Drawa. Granica południowa prawdopodobnie sięgała rzeki Sawy i Kupy, ponieważ na tej rzece toczyły bitwę oddziały Ljudevita i Borny, po której to Borna wdarł się na terytorium Ljudevita. Zachodnia granica księstwa sięgała dzisiejszej Słowenii, wyznaczała ją prawdopodobnie rzeka Sutla i Krka. Na wschodzie władza Ljudevita mogła sięgać do Sirmium, ponieważ prawdopodobnie obszar Srijemu, od czasu wojny z Awarami, był w rękach Franków. Baranja, jako region na północ od Drawy, pozostawała poza kontrolą dolnopanońskiego władcy, podobnie jak Međimurjem na zachodzie.

Mieszkańcy księstwa, w ówczesnych źródłach z IX w., noszą nazwę Panonów lub Słowian. Oprócz nich na obszarze Panonii źródła wspominają tylko Awarów, lecz na północ od Drawy. Zachowane źródła w kontekście dokładnej mapy etnicznej obszaru Panonii nie są uważane za rzetelne, lecz stanowią dowód, iż etnogeneza ludów tam zamieszkujących nie różni się od etnogenezy słowiańskiej. Na synodzie, zwołanym w 822 r. we Frankfurcie, gdzie zgromadzili się przedstawiciele wszystkich wschodnich Słowian pod władzą frankijską, nie było nikogo, kogo historycy rozpoznaliby jako przedstawiciela obszaru między Sawą a Drawą. Niewykluczone, że buntownicy pokonani w trakcie powstania Ljudevita nie przysłali swojego przedstawiciela na synod, ale bardzo mało prawdopodobne, aby w tym okresie nie byli jeszcze postrzegani, jako osobna grupa etniczna z własną nazwą, tylko wciąż ogólnie – jako Słowianie. alt=|mały|Książę Ljudevit

Powstanie Ljudevita