Hexental – dolinny obszar krajobrazowy w południowo-zachodniej części landu Badenia-Wirtembergia (Niemcy), leżący pomiędzy masywem Schönbergu na zachodzie a podnóżem południowego Schwarzwaldu na wschodzie. W sensie geomorfologicznym nie jest doliną, lecz formą powstałą w obrębie schodów uskokowych kształtowanych w trakcie obniżania się rowu tektonicznego Górnego Renu. Powszechne określanie tego obszaru jako doliny ma wielowiekową tradycję, odzwierciedloną w nazwie – Tal, niem. ‘dolina’, i opartą na wrażeniu wizualnym. Na mapie nazwa Hexental pojawiła się po raz pierwszy w 1872 r. Północny wylot Hexental z gminą Merzhausen znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie południowej granicy Fryburga Bryzgowijskiego, a południowo-zachodnie ujście doliny leży w obrębie gminy Ehrenkirchen. Biegnąca wzdłuż głównej osi doliny droga L 122 ma na odcinku od północnej granicy Merzhausen do skrzyżowania z drogą do Schlierberghof długość prawie 10 km. Najwyższe wzniesie, na odcinku między Wittnau a Sölden, osiąga wysokość ok. 370 m n.p.m. i tworzy dział wodny cieków wodnych spływających do potoku Dorfbach na północy i potoków zasilających Möhlin na południu. Gminy leżące na obszarze uznawanym zwyczajowo za należący do Hexental to: Merzhausen, Horben, Au, Wittnau i Sölden tworzące związek gmin o nazwie Hexental (Verwaltungsgemeinschaft Hexental), oraz gmina Bollschweil z przynależnym do niej St. UlrichNiniejszy artykuł, dla przejrzystości, ogranicza się zasadniczo do tych właśnie gmin, sąsiednie jedynie nadmieniając.. Wcześniej gospodarka na ich terenie opierała się na rozległych terenach rolniczych (także na sadownictwie, leśnictwie, uprawie winorośli i hodowli zwierząt), natomiast od lat 60. XX w. stosunkowo niewielkie miejscowości w Hexental nabierały coraz bardziej podmiejskiego charakteru gmin satelitów Fryburga. Łagodny klimat i dogodna komunikacja autobusowa przyczyniają się co prawda do wzrostu popularności tego obszaru i wzmożenia budownictwa jednorodzinnego, jest ono jednak do pewnego stopnia regulowane obowiązującym w Badenii-Wirtembergii prawem ochrony krajobrazu. Regionalne znaczenie ma także turystyczna atrakcyjność całego obszaru Hexental, na którą składają się zarówno zabytki kultury materialnej (np. odrestaurowana zagroda młyńską w Wittnau, zabudowania kluniackiego klasztoru w Sölden, romańska misa fontanny w St. Ulrich i in.), jak i obszary chronione ze względu na walory przyrodnicze (dwa rezerwaty przyrody) i krajobrazowe (cztery tereny ochrony krajobrazowej); przez cały teren Hexental prowadzą oznakowane szlaki turystyczne, w tym historyczna Bettlerpfad. Szczególną popularnością cieszy się Bollschweil i jego barokowy pałacyk, ponieważ stąd wywodziła się niemiecka pisarka i poetka Marie Luise Kaschnitz, która swym rodzinnym stronom poświęciła utwór Beschreibung eines Dorfes (1966).
Nazewnictwo Dzisiejsza wersja nazwy może sugerować znaczenie 'dolina wiedźm' (ein Tal der Hexen). W XIX-wiecznym zbiorze legend i podań ludowych z Badenii Badisches Sagenbuch (1898) Augusta Schnezlera jest opowieść o czarownicy Annele z leżącej między Fryburgiem a Staufen doliny Hagsthal, ale nie istnieją, bądź nie zachowały się, żadne dokumenty czy inne wskazówki historyczne, które wspominałyby o procesach czy praktykach czarownic w tej okolicy. Wyjaśnienie, powszechnie przyjęte w literaturze dotyczącej tego regionu, wywodzi nazwę Hexental od celtyckiego słowa ‘hags’, które oznaczało pole otoczone przez hag, czyli pas zarośli, żywopłot. Pisarka i poetka Marie Luise Kaschnitz, związana rodzinnie z Bollschweilem, łączyła pochodzenie nazwy Hexental właśnie z dawną formą słowa odnoszącego się do żywopłotu – niemieckie ‘Hecke’ to w staro-wysoko-niemieckim ‘hegga’, etymologicznie powiązana z ‘hag’. Celtycki źródłosłów obecny jest, jak się przypuszcza, w znanych od XIV w. nazwach Hagestal i Hagstal, które, pojawiwszy się po raz pierwszy w 1344 r., odnosiły się grupy zagród w pobliżu miejscowości Au. Z czasem nazwa ta zaczęła odnosić się do coraz większej liczby zagród i na mapach pojawiła się jako Hagsenthal, a w 1872 r. jako Hexental, by wkrótce objąć dalsze części terenu między Schönbergiem a Schwarzwaldem. Uznaje się, że wymowa w potocznej, lokalnej wersji Hagschdel lub Haschg(e)l dała w XIX w. początek ludowym skojarzeniom z Hexen – z czarownicami – i doprowadziła do utrwalenia się popularnej, acz nieprawdziwej, etymologii nazwy.
bezramki|centruj|880x880px|Panorama zachodniej strony Hexental – od wzgórza Ölberg na południu do jej północnego wylotu, z widokiem na Fryburg Bryzgowijski
Geografia Położenie mały|Północny wylot Hexental – w kierunku Fryburga mały|Szwarcwaldzka (wschodnia) strona Hexental – widok ku północy Obszar tak zwanej doliny Hexental rozciąga się południkowo pomiędzy zachodnim skrajem Schwarzwaldu Wysokiego (masyw Schauinslandu) a wschodnimi skłonami masywu Schönbergu, należącego do górzystej strefy szwarcwaldzkiego przedgórza ( między Schwarzwaldem Wysokim o Niziną Górnoreńską). Zakres obszaru geograficznego obejmowanego nazwą Hexental nie jest precyzyjne określony. Choć leżącą na południu dolinę rzeczki Eckbach (w Bollschweilu wpływającej do Möhlin) oddziela od leżącej na północy ścisłej (właściwej) Hexental (czyli doliny rzeczki Dorfbach) wzniesienie działu wodnego, to jest ona powszechnie uważana za jej kontynuację. Na mapie w skali 1:25 000 wydanej przez Landesmat für Geoinformation und Landentwicklung Baden-Württemberg nazwa Hexental odnosi się do obszaru między gminami Au a Wittnau, podobnie jak na oficjalnej mapie portalu internetowego powiatu Bryzgowia-Schwarzwald Wysoki (Geoportal Landkreis Breisgau-Hochschwarzwald). Natomiast na turystycznej mapie wydawnictwa Kompass w tej samej skali Hexental sięga na południu aż po Bollschweil. Odpowiada to powszechnemu w tym rejonie uzusowi językowemu, który znajduje potwierdzenie w praktyce administracyjnej gmin leżących na tym obszarze (por. Podział administracyjny). Wydana w 1983 r. pod redakcją fotografa monografia Das Hexental poświęcona jest obszarowi od miejscowości Merzhausen na północy po Bollschweil-St. Ulrich na południu. Natomiast album pod redakcją Josefa Dienera Das Hexental auf alten Ansichtskarten (wyd. 1987), prezentujący Hexental na dawnych kartkach widokowych, obejmuje uwagą obszar od wzgórza – wzniesienie u północnego wylotu doliny Günterstal, leżące całkowicie w obrębie administracyjnym Fryburga – po miejscowości Ehrenstetten i Kirchhofen (tworzące gminę Ehrenkirchen). Ehrenstetten opiera się co prawda o południowe podnóża Ölbergu, przy południowo-zachodnim wylocie Hexental, ale niemal cały jej obszar leży już na terenie o równinnym charakterze o nazwie Staufener Bucht. Na autorytatywnej mapie (Blatt 185), sporządzonej z inicjatywy Bundesforschungsanstalt für Landeskunde und Raumordnung (obecnie w ramach Bundesamt für Bauwesen und Raumordnung), Hexental widoczna jest jako teren na obszarze , wyraźnie oddzielony od południowej części Schwarzwaldu (Südlicher Kammschwarzwald) na wschodzie i masywu Schönbergu na zachodzie. Hexental nie jest jednak osobną jednostką w regionalizacji fizycznogeograficznej, a według Landesanstalt für Umwelt, Messungen und Naturschutz Baden-Württemberg omawiane w niniejszym artykule gminy Merzhausen, Au, Wittnau, Sölden i Bollschweil leżą w częściowo w obrębie Schwarzwaldu Wysokiego (Hochschwarzwald) i częściowo w obrębie .
Ukształtowanie terenu mały|lewo|Wschodnia strona Hexental – jej południowy wylot Dolinami tworzącymi Hexental w sensie geomorfologicznym są na północy zlewisko potoku Dorfbach (w górnym biegu zwanym Reichenbach) (źródła na pn.-zach. stoku góry Hörnle) i jego lewostronnego dopływu o nazwie Hexental (źródła nad Biezighofen, pł.-wsch. częścią Wittnau), a na południu zlewisko rzeki Möhlin (źródła na zach. stokach Schauinslandu). Dział wodny rozdzielający te dwie zlewnie leży na wysokości ok. 370 m n.p.m. na granicy między gminami Sölden na południu i Wittnau-Biezighofen na północy. Po stronie szwarcwaldzkiej schodzą do Hexental dwie większe doliny: Katzental z wylotem między Au a Biezighofen, którą płynie potok Setzenbächle, i dolina prowadząca do St. Ulrich, którą płynie Möhlin, niemająca na oficjalnych mapach osobnej nazwy. Określenie „Möhlintal” odnośnie tej drugiej doliny występuje opisowo (nie jako nazwa własna) w lokalnym użyciu i tekstach turystycznych. Ponadto schodzą ku Hexental mniejsze doliny, w dialekcie alamańskim zwane „Dobel”, np. Sägendobel, Dagdendobel. Masywu Schönbergu nie rozdzielają znaczniejsze doliny, w zachodniej grani Hexental leży natomiast przełęcz zwana (popularnie) Kienbergsattel, przez którą biegnie droga z Wittnau do Ebringen. Dolinka Allental między wzniesieniami Steinberg i Urberg całkowicie zmieniła wygląd i charakter wskutek rozbudowy na jej terenie kamieniołomu. mały|Zachodnia strona Hexental – jej południowy wylot + Wysokość wzniesień w obrębie HexentalPołożenie
(w m n.p.m.)MerzhausenAuWittnauHorbenSöldenBollschweilSt. Ulrichnajwyższego wzniesienia5386638509007329161128ratusza272300402610382 270najniższego wzniesienia254290340380318284500 Najwyższe wzniesienia otaczające Hexental, zaczynając od skraju pn.-wsch.: Kreuzkopf (525 m), Illenberg (643 m), Galgenkopf (781 m), Hörnle (886), Streitbanner Kopf (698 m), Hohfirst (494 m) i Schönberg (645 m).
Geologia Powstanie Obszar Hexental powstał pod koniec trzeciorzędu, przed ok. 45 milionami lat, w rezultacie procesów tektonicznych, które rozpoczęły się przed ok. 50 milionami lat. Wraz z zapadaniem się na osi północ-południe olbrzymiego rowu tektonicznego, podnosiły się równocześnie po obu jego stronach progi uskokowe, które dały początek górom zrębowym – Wogezom na zachodzie i Schwarzwaldowi na wschodzie. Między Schwarzwaldem a doliną ryftową, w której obecnie płynie Ren, leży pasmo niższych schodów uskokowych, tworzących strefę przedgórza zwaną Vorbergzone z Schönbergiem jako jej najwyższym wzniesieniem (645 m). Wschodni skraj uskoku górnoreńskiego rowu tektonicznego (w postaci kilku linii uskokowych, jak np. Hohfirst-Verwerfung) przebiega mniej więcej południkowo na wschód od Schönbergu w obrębie szeroko rozumianej Hexental. Jednakże stwierdzenie, że skraj progu uskokowego pokrywa się z przebiegiem Hexental jest uproszczeniem nie tylko ze względu na umowny przebieg samej „doliny”, jak i dlatego, że skały krystaliczne głównego zrębu Schwarzwaldu występują także na wschodnich stokach Schönbergu, a zatem po zachodniej stronie Hexental.
Budowa geologiczna Wschodnia strefa uskokowa rowu górnoreńskiego oddziela krystaliczny zrąb Schwarzwaldu od strefy sedymentacyjnej, tj. starsze skały metamorficzne (gnejsy) i młodsze granity na wschodzie od przedgórza na zachodzie pokrytego warstwami mezozoicznymi i neozoicznymi. Ta dwudzielna budowa geologiczna Hexental wykazuje większe zróżnicowanie po zachodniej stronie tego obszaru i pokrywa się z geologiczna strukturą wschodniego skłonu masywu Schönbergu. Na linii głównego progu uskokowego na północnym i południowym skraju Hexental oraz wokół Sölden występuje piaskowiec pstry, z którym sąsiaduje w Bollschweilu i Merzhausen wapień muszlowy. Powyżej, wzdłuż niemal całej Hexental, występują formacje jurajskie i w mniejszym zakresie kajper.
Gleby