Popiersie Mikołaja Kopernika w bazylice mniejszej we Fromborku – pomnik Mikołaja Kopernika we Fromborku.
Historia pomnika Okoliczności powstania Rok 1973 został przez UNESCO ogłoszony Rokiem Kopernikańskim, w związku z przypadającą 500. rocznicą urodzin Mikołaja Kopernika. Główne uroczystości zaplanowano w Polsce w miastach związanych z życiem astronoma: w Toruniu, Olsztynie, Lidzbarku Warmińskim oraz we Fromborku, gdzie mieszkał i zmarł.
Władze państwowe realizowały główne obchody we Fromborku w dniu 15 lipca 1973, w rocznicę bitwy pod Grunwaldem. W uroczystości tej wzięli udział najważniejsze osoby w państwie, z pierwszym sekretarzem KC PZPR Edwardem Gierkiem, premierem rządu Piotrem Jaroszewiczem i przewodniczącym Rady Państwa Henrykiem Jabłońskim na czele. W czasie tych obchodów został również odsłonięty w mieście pomnik Mikołaja Kopernika, autorstwa Mieczysława WelteraDziennik Bałtycki Uroczysta niedziela we Fromborku, 1973, nr 168, s. 1..
W tamtym czasie nie było możliwości łączenia uroczystości państwowych i uroczystości kościelnych, toteż Kościół katolicki, aby nie kolidować z przedsięwzięciami państwowymi, zaplanował własne uroczystości we Fromborku w innym terminie, w niedzielę 17 czerwca 1973 roku. To samo miejsce głównych obchodów nie było przypadkowe, gdyż to właśnie we Fromborku Kopernik dokonał swojego przełomowego odkryciaWioleta Magdalena Bakalarczyk Obchody pięćset pięćdziesiątej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika w województwie warmińsko-mazurskim w 2023 roku, Komunikaty Mazursko-Warmińskie, s. 683. Organizacja obchodów kościelnych została zatwierdzona uchwałą podjętą na 124. Konferencji Episkopatu Polski, a program przedsięwzięć opracował specjalnie powołany komitet, w skład którego wchodzili: ks. kard. Karol Wojtyła jako przewodniczący, biskup warmiński Józef Drzazga jako wiceprzewodniczący oraz grono wysokich dostojników Kościoła.
Władze komunistyczne czyniły szereg zabiegów, aby uniemożliwić albo przynajmniej znacząco utrudnić obchody kościelne w tym dniu. Były to trudności w druku prasy i materiałów informujących o obchodach. Dyrekcja Okręgowa Kolei Państwowych w Gdańsku ogłosiła zawieszenie pociągów w dniu 17 czerwca 1973 w godz. 7.10–16.30 na trasie Elbląg-Braniewo i ich przywrócenie oparło się aż o wicepremiera Józefa Tejchmę. Tego też dnia władze zdecydowały się na blokowanie dróg dojazdowych do Fromborka i uciążliwe objazdy, m.in. poprzez organizację wyścigu kolarskiegoKrzysztof Andrzej Kierski Relacje rządców diecezji warmińskiej z władzami komunistycznymi Polski w latach 1945–1989, Olsztyn-Warszawa 2024, s. 532–539.
Mimo wielu utrudnień uroczystości we Fromborku przeprowadzone zostały z dużym rozmachem. Przewodniczył im ks. kardynał Stefan Wyszyński, uczestniczyli w nich arcybiskupi i biskupi z Polski, jak i z zagranicy (wśród tych: z Rzymu abp Emanuele Clarizio i bp Władysław Rubin, abp Wiednia Franz König, abp Zadaru Marijan Oblak, bp Luigi Dardani z Bolonii). W uroczystościach brała udział również blisko pięciotysięczna rzesza wiernych szczelnie zapełniająca całe Wzgórze Katedralne.
Uroczystości rozpoczęły się o godz. 09.30 specjalną publiczną sesją Episkopatu Polski we fromborskiej katedrze. Wygłoszone zostały 2 referaty: biskupa Obłąka „Mikołaj Kopernik – życie i działalność” i prof. Świeżawskiego „Myśl chrześcijańska w czasach Mikołaja Kopernika”. Kolejnym punktem uroczystości stało się odsłonięcie popiersia Mikołaja Kopernika wewnątrz świątyni. Poświęcenia pomnika dokonał prymas Stefan Wyszyński, po czym obecni na uroczystościach goście złożyli pod nim kwiaty. Następnie, po krótkiej przerwie, została o godz. 12.00 celebrowana msza święta dla tłumów wiernych zgromadzonych na placu wokół bazykiMarian Borzyszkowski Kościelne obchody 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika w diecezji warmińskiej, Studia Warmińskie T. 11 (1974), 491–510Andrzej Kopiczko Dzieje Warmińskiej Kapituły Katedralnej, t. 2: od 1821 roku, Olsztyn 2010, s. 124..
Architektura Pomnik Kopernika został wykonany z brązu, jako popiersie w przedstawieniu osoby do pasa (tzw. półpostaci). Kanonik jest odziany w szatę zakończoną półokrągłą lamówką pod szyją. Rękawy są długie i szerokie, spod nich widoczne są węższe rękawy spodniej szaty. Na wierzch ma nałożony bezrękawnik. Na piersi zawieszony jest na rzemieniu niewielkich rozmiarów krzyż grecki (crux immissa quadrata), to jest krzyż o równych wszystkich ramionach. Szaty kanonika i krzyż symbolizują związek Kopernika z kapitułą katedralną, motywy które władza starała się wymazać z historii astronoma w państwowym przekazie. Kopernik w rękach trzyma sferę armilarna, zwaną też astrolabium sferycznym. Był to przyrząd astronomiczny, będący modelem sfery niebieskiej, służący do wyznaczania współrzędnych równikowych i ekliptycznych (rektascensji i deklinacji), używany również przez do pomiarów przez KopernikaRadosław Gross, Ryszard Tomkiewicz Obchody pięćsetnej rocznicy urodzin Mikołaja Kopernika w województwie olsztyńskim w 1973 roku, Wydawnictwo UWM, Olsztyn 2023.
Popiersie z brązu zostało umieszczone ma cokole z piaskowca o kształcie odwróconego klina ściętego (pryzmy). Na przedniej jego ścianie zaznaczona została prostokątna tablica. Na niej zamieszczono inskrypcję fundacyjną o treści: „MIKOŁAJOWI KOPERNIKOWI NA 500-LECIE URODZIN W HOŁDZIE WARMIŃSKA KAPITUŁA KATEDRALNA”. Całość pomnika została posadowiona w nawie głównej po stronie południowej (prawej) przy szóstym filarze, przy którym znajduje się ołtarz św. Bartłomieja. Monument został ustawiony na części płyty nagrobnej Jana Woraina, kanonika warmińskiego, pronotariusza apostolskiego i doktora obojga praw (1562–1606)Elżbieta Starek, Grzegorz Kotłowski, Łacińskie inskrypcje w kościołach Warmii. Katedra we Fromborku, Pelplin 2017, s. 305–308Teresa Borawska, Słownik biograficzny kapituły warmińskiej, Hosianum Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa, 1996, s. 284, ISSN 1425-302X.Zbigniew Czernik Nowożytne obiekty sepulkralne w kościołach historycznej Warmii (ok. 1500–ok. 1800), Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 1 (320) 2023, Olsztyn 2023, s. 127.
Autorem pomnika jest olsztyński rzeźbiarz Hubert Maciejczyk (1940–1991), projektant i wykonawca pomników i rzeźb, obecnych w przestrzeni publicznej wielu miast Warmii. Pomnik ten został wykonany w zakładzie kamieniarsko-nagrobnym Zygfryda Sowińskiego w Olsztynie.
Przypisy
Kategoria:Pomniki Mikołaja Kopernika we Fromborku Kategoria:Pomniki w Polsce odsłonięte w 1973 Kategoria:Popiersia w Polsce