Sikorczak tybetański (Leptopoecile sophiae) – gatunek małego ptaka z rodziny raniuszków (Aegithalidae). Zamieszkuje iglaste lasy borealne na terenie Chin centralnych, gór Tienszan i Himalajów. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Systematyka Sikorczak tybetański po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego został opisany przez rosyjskiego przyrodnika Nikołaja Siewiercowa w 1873 roku. Miejsce typowe to jezioro Issyk-kul w górach Tienszan w Kirgistanie.

Etymologia Nazwa rodzaju Leptopoecile pochodzi od greckiego słowa λεπτός leptos oznaczającego „drobny, delikatny”. Drugi człon nazwy – poecile – pochodzi od greckiego słowa ποικιλος poikilos oznaczającego „kolorowy”. Poecile to również rodzaj zdefiniowany przez Johanna Jakoba Kaupa w 1829 roku, do którego należy 15 gatunków sikor. Epitet gatunkowy sophiae pochodzi od imienia żony Siewiercowa, Sofii Aleksandrowny Siewiercowej, z domu Połtoracka (1832–1921).

Podgatunki Wyróżnia się cztery podgatunki sikorczaka tybetańskiego, różniące się od siebie zasięgiem występowania oraz kolorystyką upierzenia: +PodgatunekWystępowanieWyglądL. s. sophiae Siewiercow, 1873 sikorczak tybetański (podgatunek nominatywny)południowo-wschodni Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, północno-zachodnie Chiny, północno-zachodnie Indie, północny Pakistanciemniejsza kolorystyka upierzeniaL. s. stoliczkae (Hume, 1874) sikorczak płowychińskie prowincje: południowy Sinciang, zachodni Qinghai, skrajnie zachodni Tybetnajjaśniejsze upierzenie ze wszystkich podgatunków, większy zasięg żółtawego upierzenia na spodzie ptakaL. s. major Menzbier, 1885chińskie prowincje: zachodni Sinciang, północny Qinghaijaśniejszy od podgatunku nominatywnego, ale ciemniejszy od L. s. stoliczkae; upierzenie o stonowanej kolorystyceL. s. obscurus Przewalski, 1887Nepal centralny, chińskie prowincje: południowy i południowo-wschodni Tybet, południowy i wschodni Qinghai, południowe Gansu, północno-zachodni Syczuanubarwienie ciemniejsze niż u podgatunku nominatywnego, czubek bardziej rudy Podgatunki tworzą dwie wyraźne grupy: podgatunek nominatywny i L. s. obscurus są zdecydowanie ciemniej ubarwione i występują na większych wysokościach, natomiast L. s. stoliczkae i L. s. major są jaśniejsze i mniej jaskrawo ubarwione, a ich zasięg występowania ograniczony jest do mniejszych wysokości n.p.m. Z uwagi na te różnice, możliwe, że grupy te tworzone są przez dwa osobne gatunki.

Charakterystyka Morfologia Długość ciała 8,5–10 cm, masa ciała 6–8 g. Bardzo mały ptak, mniejszy od spokrewnionego raniuszka zwyczajnego, ale większy od mysikrólika. Stosunkowo długi ogon ze stopniowo skracającymi się, zewnętrznymi sterówkami, ciało krępe. Wyraźny dymorfizm płciowy – samiec kolorowy, z niebieskofioletowymi plamami na bokach i żółtawym brzuchem. Wierzch oliwkowoszary, lotki brązowawe. Pokrywy nadogonowe i kuper niebieskie. Sterówki szare z niebieskimi krawędziami. Gardło niebieskie. Czoło niższe niż u samicy, brew w kolorze od brudnobiałego po beżowy, ciemnoszara pręga przechodząca przez oko, czarny dziób i nogi, czerwona tęczówka. Czubek głowy rudawy z liliowym zakończeniem .

Samica posiada zdecydowanie bardziej stonowane ubarwienie. Brak jaskrawych, fioletowych plam na bokach i klatce piersiowej, wierzch oliwkowoszary, pokrywy skrzydłowe i czubek o bladym, rudawym kolorze. Brew obecna, ale mniej wyraźna niż u samca.

Młode ptaki podobne do dorosłej samicy z drobnymi różnicami – młode samce mają bardziej intensywnie rudy czubek, cynamonowy kuper i pokrywy nadogonowe, gardło w kolorze wyblakłego różu, pierś i boki cynamonowe, dziób jaśniejszy. Młode samice praktycznie jednolicie ubarwione w kolorze oliwkowym, cynamonowym i szarym bez liliowych lub różowych akcentów.

Głos Głos porozumiewawczy to świszczący trel sirrrr lub tszirr-tszirrpetszirrp wykonywany przez obie płcie przez cały rok. Funkcja wokalizacji zależy od intonacji i szybkości wykonania – spokojny trel z długimi pauzami jest zwykłym kontaktem między partnerami lub osobnikami ze stada. Gdy jest głośniejszy, szybciej wykonany i ma niższą barwę dźwięku, służy jako głos ostrzegawczy. Inne odgłosy to np. syczące, czasami przeciągane psii, podobne do wokalizacji remiza, lub ostre i krótkie psrit, czasem kilkukrotnie powtarzane. Młode ptaki wydają wysokie popiskiwania si-si. Samiec nie wykonuje śpiewu godowego, jedynie okazjonalnie wydaje ciche, przytłumione melodie przeplatane z trzeszczącymi dźwiękami. Odgłos wydawany jest w późnym okresie budowania gniazda i poszukiwania partnerki.

Występowanie Zasięg występowania sikorczaka tybetańskiego rozciąga się od gór Tienszan, przez Wyżynę Tybetańską, aż po centralne Chiny. Gatunek górski, preferuje suche tereny krzewiaste i zarośla na wysokościach między 2000 a 5000 m n.p.m. Zimą ma tendencje do przemieszczania się na niższe wysokości.

Środowisko według obszaru geograficznego W Kazachstanie odbywa lęgi na wysokościach od 2200 m n.p.m. (początek strefy porośniętej przez świerk) do 3200 m n.p.m. (koniec strefy porośniętej przez jałowiec). Poza sezonem lęgowym przemieszcza się na wysokości poniżej 2200 m n.p.m. na obszary porośnięte przez róże, śliwy, oliwniki i wierzby. Sporadycznie można go zaobserwować w ogrodach i parkach.

W zachodniej części Tienszanu zimuje w krzewach rokitnika, oliwników, tamaryszków i przęśli skrzypowatej w dolinach rzecznych.

W Indiach i Pakistanie odbywa lęgi na wysokościach 3000–3900 m n.p.m., w Nepalu na wysokościach 2700–4575 m n.p.m. Zimuje na wysokościach ok. 1800 m n.p.m. w dolinach porośniętych rokitnikiem, tragankami i trzciną. W Chinach notowany na wysokościach między 2700 a 5000 m n.p.m. Wysokości te różnią się w zależności od regionu kraju, np. w Qinghai odbywa lęgi na wysokościach 2600–2700 m n.p.m., zaś w Tybecie występuje na wysokościach sięgających aż 5000 m n.p.m.

Zachowanie mały|Samiec na rokitniku w Pakistanie W zależności od obszaru gatunek wędrowny lub osiadły. Skryty i płochliwy. W okresie lęgowym ptaki żyją w parach, a pod jego koniec tworzą stada liczące ok. 25 osobników. Zimą stada mogą składać się również z przedstawicieli innych gatunków ptaków.

Migracje Na niektórych obszarach osiadły np. w Gansu w Chinach. Na obszarach gdzie migruje, m.in. w Tienszanie, zaczyna przemieszczać się na mniejsze wysokości na przełomie września i października. W przypadku ekstremalnych zim z dużą ilością opadów śniegu, ptaki migrują na równiny, sięgając nawet wschodniego Uzbekistanu na przełomie stycznia i lutego (ok. 100 km od lęgowisk). Migracja z zimowisk zaczyna się między styczniem a marcem.

Pożywienie Żywi się głównie małymi owadami i pająkami. Zimą zjada również niewielkie ilości nasion i jagód. Sprawnie żeruje między gałęziami krzewów, czasami żeruje na ziemi, szukając owadów między korzeniami roślin i na porostach. Okazjonalnie łapie ofiarę w locie.

Okres lęgowy mały|Samiec sikorczaka tybetańskiego na kirgiskim znaczku pocztowym z 2020 roku Sikorczak tybetański jest gatunkiem monogamicznym. Badanie przeprowadzone w Tybecie wykazało, że gatunek wyprowadza lęgi wcześniej niż jakikolwiek inny lokalnie występujący ptak śpiewający – już na początku kwietnia. Sikorczaki tybetańskie żyjące na większych wysokościach lęgi rozpoczynają później od tych gniazdujących niżej. Gatunek wyprowadza jeden lęg w roku. Gniazdo budowane jest przez obie płcie z obowiązkami podzielonymi mniej więcej po równo, chociaż samiec może głównie zbierać materiały do budowy gniazda, a samica może głównie zajmować się jego konstrukcją. Budowa gniazda trwa ok. 2 tygodnie. Konstrukcja ma kulisty, nieco wydłużony w płaszczyźnie pionowej kształt o wymiarach 130–155 mm × 90–120 mm, ściany mają 30 mm grubości, obecne jest okrągłe wejście o średnicy 28–35 mm zlokalizowane u góry gniazda. Zewnętrzna warstwa ściany zbudowana jest z mchu, łodyżek, kokonów, porostów i włókien roślinnych. Warstwa wewnętrzna zbudowana jest z tych samych materiałów, ale jest dodatkowo wyścielona włosami, wełną, liśćmi i piórami. Te ostatnie spełniają specjalną funkcję – wbite blisko wejścia do gniazda mogą tworzyć „elastyczny lejek”, który zasłania wlot do gniazda, ale są na tyle miękkie, że odginają się, gdy dorosły ptak wchodzi do środka.

Samica składa od czterech do ośmiu białych jaj w brązowoczerwone kropki koło biegunów o wymiarach 15,5 × 11,7 mm i masie 1,14 g. Inkubacja trwa 14–17 dni. Średnio w lęgu wykluwają się 4 pisklęta. W badaniu 108 gniazd w południowym Tybecie z 66% z nich odchowany został co najmniej jeden podlot. Lęgi wyprowadzone późno w sezonie mają z reguły większy odsetek piskląt płci żeńskiej. Pisklęta otwierają oczy po ok. 7 dniach. Po 18–23 dniach opuszczają gniazdo, ale przez kolejne 7–12 dni pozostają w jego pobliżu.

Zanotowano niektóre nietypowe zachowania, jak np. dwie samice zajmujące się jednym gniazdem, co może sugerować praktykowanie gniazdowania kooperatywnego u sikorczaków tybetańskich. Hipoteza ta jest poparta obserwacją samicy, która złożyła jaja w gnieździe innej, ale nie w charakterze pasożytnictwa lęgowego. Gniazdowanie kooperatywne obserwuje się u jedynie 1% gniazd, dla porównania u spokrewnionego raniuszka czarnogardłego odsetek ten wynosi 50%.

Status, zagrożenia i ochrona Drapieżnictwo jest odpowiedzialne za stosunkowo niski odsetek nieudanych lęgów: wynosi 34% w porównaniu do 80% u innych gatunków ptaków żyjących w podobnym środowisku. Może mieć to związek z dobrze zakamuflowanym gniazdem lub niewielką ilością drapieżników na obszarze występowania sikorczaka tybetańskiego. Mimo życia w zimnym klimacie, nie posiadają tętnicy ocznej zewnętrznej, będącej wyspecjalizowanym naczyniem krwionośnym. U wielu ptaków zaadaptowanych do życia w chłodnym klimacie, tętnica ta przechodzi przez czaszkę w sposób, który minimalizuje utratę ciepła. Ta adaptacja umożliwiła małym ptakom śpiewającym życie w zimnych klimatach, brak tej cechy u sikorczaka tybetańskiego wskazuje na obecność innych mechanizmów umożliwiających przetrwanie niskich temperatur.

Międzynarodowa Unia Ochrony Przyrody (IUCN) uznaje sikorczaka tybetańskiego za gatunek najmniejszej troski (LC – Least Concern). Zazwyczaj lokalnie dość pospolity, ale dokładna wielkość populacji jest nieznana. W Kazachstanie obserwowano zanik gatunku z niektórych obszarów, prawdopodobnie w wyniku surowych zim, w całym kraju uważany jest za gatunek rzadki. Trend liczebności uznawany jest za spadkowy ze względu na utratę siedlisk leśnych. Zagrożenia dla populacji gatunku obejmują degradację środowiska i miejsc do gniazdowania przez nadmierny wypas zwierząt hodowlanych.

Przypisy

Linki zewnętrzne

Kategoria:Raniuszki Kategoria:Taksony opisane przez Nikołaja Siewiercowa Kategoria:Gatunki i podgatunki zwierząt nazwane w 1873 roku Kategoria:Ptaki Azji