Wydarzenia na świecie 1580 31 stycznia: Zmarł król Portugalii Henryk I. Po jego śmierci król Hiszpanii Filip II zgłosił pretensje do tronu portugalskiego. Na jego polecenie Książę Alba wkroczył do Portugalii proklamując unię personalną Hiszpanii i Portugalii. Portugalskie kolonie w większości przypadły Niderlandom, natomiast Brazylia pozostała przy Hiszpanii; okres ten stanowił szczyt potęgi hiszpańskiej. Bunt muzułmańskich feudałów w Biharze i Bengalu, stłumiony przez Akbara przy pomocy feudałów hinduskich. Hiszpański konkwistador Juan de Garay założył miasto Buenos Aires. Roślina kawy została opisana i upowszechniona w Europie przez .

1581 Siedem północnych prowincji Niderlandów, zjednoczonych w unii utrechckiej ogłosiło pod wodzą Wilhelma Orańskiego zrywając zależność od Hiszpanii. Wydarzenie to zapoczątkowało powstanie niepodległej Republiki Zjednoczonych Prowincji. Kozak Jermak Timofiejewicz z niewielkim oddziałem opanował zachodnią Syberię aż po rzekę Ob. W ciągu następnego stulecia kolejne wyprawy doprowadziły do kolonizacji Syberii aż do Oceanu Spokojnego i granicy z Chinami, z wyjątkiem dorzecza Amuru.

1582 15 stycznia: Król Polski Stefan Batory oraz car Rosji Iwan IV Groźny zawarli przy mediacji papieża Grzegorza XIII dziesięcioletni pokój w Jamie Zapolskim, kończący wojnę o Inflanty. Na mocy porozumienia Polska odzyskała Połock i Wieliż oraz większość Inflant (z wyjątkiem Estonii i wyspy Ozylii). Szwecja uzyskała Estonię i Ingermanlandię. Kozak Jermak Timofiejewicz podporządkował Syberię aż po rzekę Irtysz dla Rosji. Książę biskup Juliusz Echter von Mespelbrunn ponownie założył Uniwersytet w Würzburgu jako ośrodek kontrreformacji. Wprowadzono kalendarz gregoriański (z latami przestępnymi), początkowo w krajach katolickich, później także w protestanckich (np. w Anglii w 1752 roku). Wyjątkiem była Rosja, która przyjęła go dopiero podczas reform Piotra I w 1700. 4 października: zmarła hiszpańska mistyczka i reformatorka zakonu karmelitańskiego Teresa z Ávili, patronka Hiszpanii (ur. 1515). 11 grudnia: zmarł Ferdynand Álvarez de Toledo, hiszpański wódz i mąż stanu (ur. 1507).

1583 10 sierpnia: Iwan IV Groźny zawarł rozejm ze Szwecją, kończący działania wojenne na północnym froncie konfliktu inflanckiego. W Nadrenii wybuchła wojna kolońska po próbie sekularyzacji arcybiskupstwa przez Gebhard Truchsess von Waldburg. Kapituła i władze miejskie odsunięły go, wybierając arcybiskupem Ernsta Bawarskiego z Wittelsbachów. Konflikt zakończył się w 1585 zwycięstwem katolików. Urodził się Albrecht von Wallenstein, książę Frydlantu, wódz wojsk Ferdynanda II (zm. 1634). Nowa Fundlandia stała się kolonią angielską. Walter Raleigh sprowadził ziemniaki do Irlandii.

1584 18 marca: Zmarł Iwan IV Groźny, pierwszy car Wszechrosji (ur. 1530). Carem Rosji został małoletni Fiodor I, syn Iwana IV. Faktyczną władzę sprawował bojar Borys Godunow, szwagier Fiodora. Po śmierci Fiodora i wygaśnięciu dynastii Rurykowiczów Godunow został obrany carem przez Sobór ziemski. Sam Fiodor panował do 1598 roku. Zamordowano namiestnika Niderlandów Wilhelma Orańskiego (ur. 1533). 1 listopada 1585 na stanowisko namiestnika Holandii został mianowany jego syn Maurycy Orański. Rozpoczął się handel Rosji z Europą zachodnią przez port w Archangielsku nad Morzem Białym.

1585 Rozpoczęła się wojna hiszpańsko-angielska. Urodził się kardynał Richelieu, francuski mąż stanu (zmarł 1642). Sir Walter Raleigh założył pierwszą osadę w Wirginii. zmarł papież Grzegorz XIII, nowym papieżem został Włoch Felice Peretti, który przyjął imię Sykstus V (pontyfikat do 1590 roku). Niderlandy zawarły z Anglią w walce przeciwko Hiszpanii. Simon Stevin sformułował zasady systematycznej rachuby dziesiętnej oraz prawo równi pochyłej.

1586 Zmarł August Saski, elektor Saksonii od 1553 roku (ur. 1526). Abbas I (ur. 1557) został szachem Persji; panował do 1628 roku. Powstał teatr Kabuki w Japonii. Galileusz skonstruował wagę hydrostatyczną. Koloniści z Wirginii rozpowszechnili zwyczaj palenia tytoniu w Anglii. Wielki Mogoł Akbar zdobył Kaszmir i podporządkował sobie całą subtropikalną część subkontynentu indyjskiego.

1587 8 lutego w zamku w Fotheringhay stracono byłą królową Szkocji Marię Stuart (ur. 1542).

1588 Wskutek sztormów hiszpańska Wielka Armada poniosła klęskę w walce/w starciu z flotą z flotą angielską dowodzoną przez Francisa Drake’a w Kanale La Manche. Wydarzenie to osłabiło pozycję Hiszpanii na morzach i utrudniło jej łączność z koloniami w Ameryce oraz zapoczątkowało potęgę morską Anglii. W Paryżu podczas tzw. „Dnia barykad” 12 maja powstanie katolickie zmusiło króla Henryka III do ucieczki. urodził się Tomasz Hobbes, angielski filozof i myśliciel polityczny, teoretyk państwa i prawa, przedstawiciel materializmu XVII wieku (zm. 1679). po śmierci Fryderyka II królem Danii i Norwegii oraz księciem Szlezwik-Holsztynu został jedenastoletni Chrystian IV (panował do 1648). Rosyjski Kościół Prawosławny uniezależnił się od patriarchatu w Konstantynopolu.

1589 2 sierpnia dominikanin Jacques Clément zamordował króla Henryka III. Wraz z jego śmiercią wygasła dynastia Walezjuszy. Królem Francji został Henryk IV z dynastii Burbonów, od 1569 przywódca hugenotów. W czasie panowania zakończył wojnę z Filipem II, wzmocnił gospodarkę, rozwijał rolnictwo i manufaktury, ograniczył wpływy możnych, przygotowywał wojnę z Habsburgami. Został zamordowany w 1610 przez fanatyka Ravaillaca. W Moskwie ustanowiono niezależny od Bizancjum (Konstantynopolu) patriarchat prawosławny. Rosyjski Kościół Prawosławny stał się niezależny, a Moskwa stała się głównym ośrodkiem prawosławia. Zmarła Katarzyna Medycejska, żona Henryka II i królowa Francji (ur. 1519). 20 grudnia w Paryżu zmarł chirurg Ambroise Paré (ur. ok. 1517 w Bourg-Hersent koło Laval), reformator leczenia ran postrzałowych i konstruktor protez. Około 1590 w Forbach koło Saarbrücken zmarł (ur. ok. 1546 w Strasburgu), najwybitniejszy niemiecki satyryk XVI w., znany z adaptacji Gargantua i Pantagruel Rabelais’go.

Wydarzenia w Polsce 1580 Stefan Batory zdobył Wielkie Łuki.

1581 Trzecia wyprawa Batorego przeciwko Rosji zakończyła się oblężeniem Pskowa. Utworzono Trybunał Litewski.

1582 15 stycznia: Zawarto dziesięcioletni rozejm w Jamie Zapolskim między Rosją a Rzeczpospolitą. Polska odzyskała Inflanty z Parnawą i Dorpatem (z wyjątkiem Estonii i wysp Ozylii) oraz Dago, a Litwa zajęła ziemię połocką i Wieliż, pozostającą w jej rękach aż do rozbiorów. Agresywne parcie Moskwy nad Bałtyk zostało powstrzymane, a Litwa przestała tracić ziemie na rzecz państwa moskiewskiego. Wprowadzono reformę kalendarza. Zaczął obowiązywać kalendarz gregoriański.

1584 Ścięto Samuela Zborowskiego, magnata spiskującego przeciw królowi Stefanowi Batoremu i kanclerzowi Zamoyskiemu. 22 sierpnia: zmarł Jan Kochanowski, najwybitniejszy poeta polskiego renesansu, twórca nowożytnego języka poetyckiego w literaturze polskiej (ur. 1530).

1586 Śmierć Stefana Batorego. 12 grudnia: Przez Jana Zamoyskiego został założony Zamość.

1587 Trzecia wolna elekcja w Polsce zakończyła się wyborem królem Zygmunta III Wazy ze Szwecji, pomimo ubiegania się o tron habsburskiego arcyksięcia Maksymiliana. Panował do 1632 roku.

1588 Kanclerz i hetman Jan Zamoyski w styczniu rozstrzygnął wojnę domową ze zwolennikami Habsburgów, bijąc pod Byczyną wojska Maksymiliana i biorąc arcyksięcia do niewoli. Gdańsk uzyskał zniesienie konstytucji Karnkowskiego.

1589 Sejm pacyfikacyjny łagodził spory między kanclerzem Janem Zamoyskim a stronnikami Habsburgów w wyniku czego zawarto układ bytomsko-będziński między cesarzem Rudolfem II a Rzecząpospolitą. Zgodnie z nim arcyksiążę Maksymilian Habsburg odzyskał wolność i miał zrzec się pretensji do tronu polskiego, czego jednak nie uczynił, mimo uwolnienia.

Przypisy

Kategoria:Dziesięciolecia Kategoria:XVI wiek