Muzeum Górnośląskie w BytomiuStatut Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu (Uchwała Nr IV/43/1/2013 Sejmiku Województwa Śląskiego z dnia 28 października 2013 r. ws. nadania statutu; Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2013 r. poz. 6416). – muzeum będące samorządową instytucją kultury województwa śląskiego.
W muzeum funkcjonuje siedem działów merytorycznych: Archeologii, Etnografii, Historii, Historii i Kultury Lwowa i Kresów południowo-wschodnich, Przyrody i Sztuki oraz działy pomocnicze: Dział Edukacyjno- Promocyjny, Wydawniczy i Administracyjny. Muzeum posiada także specjalistyczną bibliotekę, w której zgromadzono ponad 50.000 woluminów. Muzeum zajmuje obecnie dwa budynki: wzniesiony w latach 1929–1930 dwuskrzydłowy gmach główny, mieszczący sale wystaw, magazyny, pracownie i biura oraz budynek (wraz z oficyną) byłego starostwa powiatu bytomskiego (gmach przy ul. W. Korfantego 34), pochodzący z lat 1899–1902 o interesującej eklektycznej architekturze.
W 2017 Muzeum Górnośląskie otrzymało dar od Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach, w postaci przedmiotów pochodzących z dawnego domu modlitwy bytomskich Żydów. W ramach tego daru znalazło się ponad 500 cennych ksiąg. Stanowi to trzeci co do wielkości zbiór hebrajskich ksiąg religijnych w PolsceMuzeum Górnośląskie otrzymało pamiątki żydowskie bytom.naszemiasto.pl [dostęp 2017-09-26]..
Muzeum Górnośląskie to placówka muzealna o autonomicznym programie.
Historia Początki bytomskiego muzeum sięgają 1910, kiedy przez grupę miłośników dziejów Bytomia zostało założone Bytomskie Towarzystwo Historyczno-Muzealne (Beuthener Geschichts- und Museumsverein). Towarzystwo utworzyło wówczas lokalne muzeum w oparciu o depozyty z prywatnych kolekcji kupca Simona Machy i nauczyciela Kurta Bimlera (z Królewskiej Huty) oraz zbiór pamiątek miejskich i cechowych, a także archiwaliów przekazanych przez bytomski magistrat. Ranga tej lokalnej placówki stale wzrastała, co potwierdza fakt, że w 1922 znalazł w nim miejsce referent do spraw zabytków archeologicznych dla Prowincji Górnośląskiej. W 1928 r. muzeum zostało przejęte przez samorząd Bytomia. Współpraca z miłośnikami miasta i regionu, własna akcja kolekcjonerska i zakupy nierzadko cennych i pokaźnych zbiorów umożliwiły jego awans do statusu instytucji o charakterze regionalnym.
Siedziba placówki zmieniała się wielokrotnie, nim w latach 1929–1930 zbudowano nowy gmach muzeum według projektu A. Stütza i H. Hatlera. Z powodu światowego kryzysu ekonomicznego budynek zrealizowano tylko w połowie, druga część nigdy nie została wzniesiona. Parter i piwnice skrzydła wystawowego zajęły Miejska Kasa Oszczędności i Biblioteka Miejska. Rozmieszczone w kilku miejscach zbiory przeniesiono w 1931 do nowej siedziby, a oficjalne otwarcie Górnośląskiego Muzeum Krajowego (Oberschlesisches Landesmuseum) nastąpiło 24 października 1932.
W muzeum funkcjonowało pięć działów merytorycznych: Przyrody, Dziejów Pierwotnych i Prehistorii, Etnografii i Historii Miasta, Etnologii, Sztuki oraz Biblioteka Muzealna i archeologiczna pracownia konserwatorska. Ponadto swoją siedzibę miał tu okręgowy referat do spraw ochrony przyrody i filia Urzędu Ochrony Zabytków Archeologicznych. W salach wystawowych prezentowano liczne ekspozycje stałe poświęcone przyrodzie, pradziejom, kulturze ludowej i mieszczańskiej Górnego Śląska, historii Bytomia, rozwojowi przemysłu górnośląskiego i sztuce cechowej. W 1927 w Katowicach, będących stolicą polskiej części Górnego Śląska (województwo śląskie) rozpoczęto organizację pierwszej placówki muzealnej – Muzeum Śląskiego. Utworzone w 1929, na stałą siedzibę musiało czekać do 1939, kiedy to został wzniesiony jeden z najnowocześniejszych w Europie gmachów wystawienniczych. Wybuch wojny uniemożliwił zorganizowanie od lat przygotowywanych ekspozycji, a nowy gmach Niemcy wkrótce rozebrali.
W październiku 1939 całość zbiorów zlikwidowanego przez Niemców Muzeum Śląskiego w Katowicach została przewieziona do placówki bytomskiej i umieszczona w magazynach. W latach 1943–1944 najcenniejsze zbiory (również katowickie) ewakuowano do zachodniej części Górnego Śląska. W wyniku walk frontowych, działalności zarządu radzieckiego komisarza wojennego i szabrowników budynek uległ uszkodzeniu, a część zbiorów zniszczeniu i rozproszeniu. Prace zabezpieczające i akcja rewindykacyjna prowadzone od marca 1945 przez grupę przedwojennych pracowników Muzeum Śląskiego, pozwoliły na uratowanie i odzyskanie części kolekcji katowickich i bytomskich. Kolekcje te stały się podstawą do reaktywowania w Bytomiu placówki muzealnej, mającej kontynuować tradycje i program przedwojennego Muzeum Śląskiego. 10 maja 1946 w Muzeum Śląskim w Bytomiu zorganizowano pierwszą wystawę poświęconą powstaniom śląskim. Ekspozycje stałe: przyrodniczą, archeologiczną, etnograficzną i galerię malarstwa polskiego udostępniono zwiedzającym w 1946 i 1947 r. W latach 50. XX wieku dyrektorem muzeum był prof. Mieczysław Gładysz.
W 1950 placówka została upaństwowiona i przyjęła nazwę: Muzeum Górnośląskie w Bytomiu. Przez wiele lat odgrywała rolę muzeum okręgowego, centralnej instytucji górnośląskiego muzealnictwa. W latach 1992–1999 w wyniku umowy zawartej między Wojewodą Katowickim i Prezydentem Miasta Bytomia, muzeum funkcjonowało jako jednostka państwowo-samorządowa, a w 1999 zostało przejęte przez samorząd nowo utworzonego województwa śląskiego. Zbiory Muzeum Górnośląskiego to ok. milion eksponatów, a ich charakter ma bezpośredni wpływ na działalność placówki, która koncentruje się zarówno wokół problemów regionalnych, jak i ponadregionalnych.
W grudniu 2022 roku modernistyczny gmach Muzeum Górnośląskiego przy pl. Sobieskiego wpisano do rejestru zabytków nieruchomych województwa śląskiego (nr rej. A/1097/22).
Dział Archeologii thumb|Najstarsza w Europie fletnia pana (multanki)
Dział posiada najbogatszy zbiór zabytków archeologicznych mówiących o przeszłości ziemi śląskiej w granicach obszarowych Górnego Śląska, a obejmujący okres od epoki kamienia po średniowiecze włącznie. Historia powstania działu i tworzenia się poważnego dziś zbioru zabytków sięga 1909. Jego rozwój przebiegał dwutorowo ze względu na sytuację polityczną. Z jednej strony w powstałej po stronie niemieckiej placówce muzealnej, a z drugiej w utworzonym po stronie polskiej dziale prahistorii Muzeum Śląskiego.
W 1922 bytomski dział archeologii zyskał rolę wiodącą w strukturze muzealnej, dzięki temu, iż przy Landesmuseum działał samodzielny referent do spraw ochrony zabytków archeologicznych na rejencję opolską. Placówka ta posiadała zdecydowanie lepsze warunki do gromadzenia zbiorów oraz etatową obsadę specjalistyczną.
W ramach działu prahistorii Muzeum Śląskiego rozpoczęto gromadzenie zabytków dopiero od 1928. Niestety, cała działalność aż do 1938 opierała się na ekspedycjach podejmowanych przez pracowników z innych ośrodków. Zbiory obu działów połączono w 1939 i od tego czasu są one stale wzbogacane wpływającymi na bieżąco materiałami z badań wykopaliskowych.
Zgromadzone zabytki pochodzą z różnych okresów pradziejowych od paleolitu po średniowiecze i renesans włącznie, a liczą około 293 000 pozycji inwentarzowych. Z epoki kamienia na uwagę zasługują zespoły zabytków krzemiennych z Blanowic, Dzierżna, Sośnicy i Zabrza-Biskupic. Najliczniej reprezentowana jest epoka brązu i okres halsztacki. Zbiory te pochodzą z systematycznych badań wykopaliskowych prowadzonych na osadach i cmentarzyskach ludności kultury łużyckiej takich jak: Kamieniec, Krzanowice, Będzin-Łagisza, Łabędy-Przyszówka, Ziemięcice, Tarnowskie Góry-Repecko i Chorula. Ze stanowisk tych w zbiorach działu znajduje się znaczna ilość ceramiki, narzędzi, ozdób takich jak zawieszki skroniowe, diademy, naszyjniki, nagolenniki, szpile i bransolety.
Zabytkiem są multanki – dęty instrument muzyczny uznawany za najstarszy tego typu obiekt na terenie Polski. Do cenniejszych zbiorów z okresu wpływów rzymskich należą materiały z cmentarzyska w Choruli, Zakrzowie i Olsztynie. Osady w Warłowie, Choruli i Skoczowie-Międzyświeciu oraz cmentarzyska w Tychach-Cielmicach i Strzemieszycach dostarczyły ciekawych informacji na temat ludności zamieszkującej te tereny we wczesnym średniowieczu. Coraz lepiej udokumentowany jest okres późnego średniowiecza i renesansu, gdzie obserwujemy stały napływ materiałów pochodzących z badań zespołów miejskich zwłaszcza Bytomia. Na uwagę zasługuje zbiór gotyckich i renesansowych kafli.
Dział Archeologii: posiada jedyne na terenie województwa śląskiego archiwum stanowisk archeologicznych, gromadzi zabytki oraz ewidencjonuje i udostępnia opracowania naukowe materiałów gromadzonych w ramach ogólnokrajowej akcji Archeologicznego Zdjęcia Polski, posiada pracownie konserwacji zabytków archeologicznych prowadzącą żywą działalność i współpracę z innymi placówkami muzealnymi.
Pracownicy Działu Archeologii MGB działają w ramach Oddziału Górnośląskiego Stowarzyszenia Naukowego Archeologów Polskich.
Dział Etnografii Dział posiada trzecią największą na Śląsku kolekcję etnograficzną (po Muzeum Ziemi Śląskiej w Opawie i Muzeum Etnograficznym we Wrocławiu), na którą składają się zarówno eksponaty, jak i archiwalne fotografie dokumentujące obraz kultury ludowej: chłopskiej i robotniczej Górnego Śląska XIX i XX wieku.
Jej początków należy szukać przede wszystkim w przedwojennych zbiorach powołanego w 1927 Muzeum Śląskiego w Katowicach, z którego kolekcji etnograficznej po wojnie ocalało około 3000 eksponatów.
W 1945 r. nowo powołane muzeum bytomskie przejęło po niemieckim Landesmuseum 401 okazów etnograficznych, i wraz z katowickimi zbiorami zaczęto tworzyć jednolitą całość, opracowując program badawczy i kolekcjonerski. Objęto nim cały Górny Śląsk w jego historycznych granicach ukształtowanych przez uwarunkowania polityczne, społeczne i gospodarcze, sięgając także do rejestrowania inwentarza kulturowego pogranicza (np. małopolskiego), jak i ludności przybyłej po 1945 na ten teren ze wschodnich ziem II Rzeczypospolitej.
Wśród 20 000 muzealiów etnograficznych zgromadzonych w Muzeum Górnośląskim wyróżnia się kolekcja strojów ludowych wszystkich subregionów Górnego Śląska, a także tkanin, haftów, koronek wraz z cennym i unikatowym zbiorem srebrnych ozdób kobiecego stroju cieszyńskiego.
Na szczególną uwagę zasługuje również XIX-wieczna drewniana rzeźba sakralna, ze śląskimi wyobrażeniami Chrystusa Frasobliwego oraz malarstwo na płótnie, szkle, desce i papierze z ludowymi wyobrażeniami ikonograficznymi.
Odrębną część kolekcji etnograficznych stanowi plastyka obrzędowa, która poprzez takie rekwizyty jak np. szopki, gwiazdy, maski, stroje kolędnicze, kroszonki, wieńce dożynkowe dokumentuje miejscowe obrzędy i zwyczaje.
Tworząc zręby kolekcji etnograficznej wiele uwagi poświęcono gromadzeniu zabytków związanych z podstawowymi zajęciami ludności, a więc rolnictwu, hodowli, górnictwu itp., istniejącym tu rzemiosłom jak np. kowalstwu, plecionkarstwu, bednarstwu, szewstwu, kołodziejstwu, rymarstwu. Położenie szczególnego nacisku w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych XX wieku na kolekcjonowanie zabytków kultury materialnej pozwoliło ocalić unikatowe wyroby i narzędzia rzemieślnicze, odtworzyć zanikające zawody np. garncarstwo (zakup warsztatu z Siewierza).
Obraz śląskiej kultury ludowej uzyskano także poprzez gromadzenie wyposażenia tradycyjnych wnętrz mieszkalnych Ślązaków, a więc mebli, drobnych sprzętów, wyrobów ceramicznych, metalowych, tkanin.
Odzwierciedleniem zasobów etnograficznych muzeum jest stała wystawa pt. Z życia ludu śląskiego w XIX i XX wieku, zajmująca 800 metrów kwadratowych powierzchni wystawienniczej. Zgodnie z zamysłem realizatorów, życie społeczności śląskiej zostało zaprezentowane poprzez wydarzenia rodzinne (wesele, narodziny, śmierć) połączone z wydarzeniami kalendarza dorocznych zwyczajów i prac gospodarskich. Starano się tym samym wskazać na istotne treści kulturowe tkwiące w tej ziemi. Wystawie towarzyszy przewodnik szeroko omawiający i wyjaśniający to, co prezentuje ekspozycja.