Etna

Etna (; scn. Mungibeddu, Muntagna lub Mongibello) – czynny stratowulkan we Włoszech, na wschodnim wybrzeżu Sycylii. Najwyższy i największy w Europie stożek wulkaniczny.

Etna zajmuje powierzchnię co najmniej 1250 km². Wulkan zaczął powstawać ok. 500 tys. lat temu. Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z ok. 1500 roku p.n.e. Szacuje się, że od tamtego czasu było ponad 200 wybuchów. Aktualna wysokość to ok. 3357 m n.p.m. (aktywność wulkanu powoduje zmiany wysokości).

Od 1987 roku część obszarów Etny chroniona jest poprzez Park Regionalny Etna. W 2013 roku wulkan został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Etymologia Jest kilka hipotez pochodzenia nazwy wulkanu.

Słowo może pochodzić od wymowy greckiego Aitna (Αίτνη) pochodzącego od słowa wywodzącego się z klasycznego języka greckiego αἴθω (aitho czyli ‘palić’ang.: to burn.).

Niemniej tę hipotezę odrzuca Adrian Room w swojej książce Placenames of the World i twierdzi, że Etna pochodzi od fenickiego słowa attano (‘piec, palenisko’ang.: furnace.).

Rzymianie nazywali Etnę – Aetna, natomiast Arabowie Dżabal al burkan lub Dżabal Aṭma Ṣiqilliyya (‘wulkan’ lub ‘najwyższa góra Sycylii’ang.: volcano lub Sicily’s highest mountain.).

Później wulkan nazywano Mons Gibel, co było połączeniem dwóch słów określających górę – łacińskiego mons i arabskiego gibel.

Na Sycylii używane są również nazwy Mungibeddu (odniesienie do dwóch centralnych kraterów), Muntagna (w skrócie można to tłumaczyć jako góra) lub Mongibello. Według jednej z hipotez nazwa Mongibello wywodzi się od słowa Milciber (qui ignem mulcet – ‘kto uspokaja ogień’), jednej z łacińskich nazw góry, używanej, by zakląć destrukcyjne moce wulkanu. Współcześnie, nazwa Mongibello używana jest dla określenia samego szczytu Etny.

Geologia Powstanie i budowa thumb|left|Zdjęcie satelitarne Etny thumb|left|Powstawanie wulkanów w pobliżu strefy subdukcji Stratowulkan powstał w późnym plejstocenie i holocenie, jest tym samym najstarszym stratowulkanem na Ziemi. Leży na geologicznie złożonym obszarze nad strefą subdukcji euroazjatyckiej i afrykańskiej płyty tektonicznej w okolicy trzech lokalnych uskoków Tindari-Giardini, Comiso-Messina, M. Kumeta-Alcantara na granicy podwodnej Skarpy Maltańskiej.

Pierwsze erupcje wulkanu miały miejsce u jego obecnych podstaw, gdzie wykryto obecność jednej ze skał bazaltowych – toleitu. Stanowią niewielki procent skał, z których zbudowany jest wulkan i powstały w wyniku podwodnych erupcji szczelinowych około 500 tysięcy lat temu.

Wulkan formował się w kierunku osi zachodniej i tak w wyniku kolejnych erupcji i wypełniania się zatoki zastygłą lawą powstał stożek wulkaniczny noszący nazwę Callanna (ok. 168–100 tys. lat temu), przez kolejne lata w kierunku zachodnim uformowały się stożki Trifoglietto I, który został pokryty przez Trifoglietto II (ok. 80–64 tys. lat temu). W wyniku zapadnięcia się Trifoglietto II powstała kaldera Valle del Bove.

Wulkan zaczął formować się ok. 34–30 tys. lat temu. Powstały stożek Ellittico w wyniku potężnej eksplozji ok. 20–15 tys. lat temu utworzył kalderę o średnicy ok. 4 km o tej samej nazwie. W miejscu tej kaldery zaczął powstawać stożek Mongibello, który dziś góruje nad Sycylią.

Wulkan zbudowany jest głównie z trachitów i bazaltów.

Obecny kształt Etna zajmuje powierzchnię co najmniej 1250 km² przy obwodzie ponad 135 km. Stratowulkan rozciąga się od północy na południe i przypomina kształtem elipsę o wymiarach 47 na 38 km. Na wschodnim stoku widoczna jest charakterystyczna kaldera Valle del Bove o stromych ścianach, głębokości do 1000 m i wymiarach około 5 × 10 km w kształcie podkowy otwartej na wschód. Kaldera zajmuje powierzchnię 35 km² przy obwodzie około 18 km.

Wysokość Etny sięga ok. 3340 m n.p.m. (północno-wschodni krater) i jest to wartość, która z uwagi na aktywność wulkanu ulega ciągłym zmianom. W 1932 roku podawano wysokość 3263 m, w 2004 roku – 3350 m natomiast w 1865 roku – prawdopodobnie ok. 3390 m

Etna ma cztery główne kratery: Bocca Nuova oraz Voragine, które utworzyły się z centralnego krateru odpowiednio w 1945 i 1968 roku Krater północno-wschodni, który powstał w 1911 roku (tu jest najwyższy punkt wulkanu Etna) Krater południowo-wschodni, który powstał w 1971 roku Na zboczach Etny można znaleźć ponad 270 innych nieaktywnych już kraterów bocznych.

Erupcje thumb|Dom zniszczony przez lawę na zboczach Etny right|thumb|Katania z widoczną płynącą lawą w tle thumb|Erupcja z 2002 roku

Etna jest jednym z najbardziej aktywnych wulkanów na świecie. Przez prawie cały czas można obserwować jego aktywność w postaci wydobywających się gazów i pary, a w czasie erupcji wyrzucanie materiałów piroklastycznych w tym bomb wulkanicznych czy popiołu.

W rejonie wulkanu zamieszkuje odpowiednio: w odległości 5 km – 78 osób; w odległości 10 km – 3291 osób; w odległości 30 km – osób; w odległości 100 km – osób.

Bezpośrednio u podnóża wulkanu położone są miejscowości: Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Linguaglossa, Maletto, Mascali, Milo, Nicolosi, Pedara, Piedimonte Etneo, Ragalna, Randazzo, Sant’Alfio, Santa Maria di Licodia, Trecastagni, Viagrande, Zafferana Etnea. Według danych z 2001 roku łączna liczba mieszkańców tych gmin wynosiła , najwięcej w leżącym po południowej stronie wulkanu Adrano – .

Aktywność wulkaniczna Etny jest jedną z najlepiej udokumentowanych na świecie. Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z około 1500 roku p.n.e.; szacuje się, że od tamtego czasu miało miejsce ponad 200 wybuchów. W latach od 1500 p.n.e. do 1699 n.e – 71 erupcji, z czego 14 przed narodzeniem Chrystusa. Za najpotężniejszą uważa się erupcję trwającą od 11 marca do 11 lipca 1669 roku, w trakcie której wulkan wyrzucił ogromne ilości lawy (pokryła ona powierzchnię około 37 km²) i materiału piroklastycznego. Lawa pokonała ok. 16 km, niszcząc po drodze kilka wsi. Ostatecznie dotarła do morza oraz Katanii, częściowo ją niszcząc. Podczas tej erupcji próbowano zmienić bieg płynącej lawy poprzez wykopanie rowu; była to pierwsza taka próba na świecie.

Erupcje do 1579 roku Potwierdzone daty historycznych erupcji do roku 1579: 1400 p.n.e 695 p.n.e sierpień 479 p.n.e 475 p.n.e marzec – kwiecień 425 p.n.e 396 p.n.e 140 p.n.e 135 p.n.e 122 p.n.e 49 p.n.e 44 p.n.e 36–35 p.n.e 32 p.n.e około 10–20 n.e 38–40 n.e 1–9 lutego 252 n.e 1062–1064 n.e 4 lutego 1169 n.e 1284–1285 n.e 28 lipca – sierpień 1329 n.e 5–6 sierpnia 1381 n.e 8–25 listopada 1408 n.e 1444 n.e 25 września 1446 n.e 21 września 1447 n.e 1493–1500 n.e 22 marca – kwietnia 1536 n.e 10 maja – lipca/sierpnia 1537 n.e listopad/grudzień 1566 n.e wrzesień 1579 n.e

Erupcje od 1603 Potwierdzone erupcje od roku 1603:

+lp data wypływ lawy (mln m³)Przybliżone wartości. materiał piroklastyczny (mln m³)11603–1610 brak danych brak danych2od 28 lipca 1607 brak danych brak danych36 lutego – 3 maja 161030343 maja – 15 sierpnia 1610900-151 lipca 1614–16241000261619 brak danych brak danych718 grudnia 1634 – lipiec 16361801820 listopada 1646 – 17 stycznia 16471607917 stycznia 1651–1653500 brak danych1011 marca – 11 lipca 166960025011wrzesień 1682 brak danych brak danych1214 marca 168920 brak danych139, 11 stycznia 1693 brak danych brak danych148 marca – 8 maja 170230–40 brak danych151723–1724, 1732–176590 brak danych1610–15 marca 17555 brak danych176 lutego – 15 marca 17631521819 czerwca – 10 września 176365351928 kwietnia – 7 listopada 176612522018–31 maja 17802512117–19 lipca 17877 brak danych2212 czerwca 1792 – maj 1793901231798–1809 brak danych brak danych2415–16 listopada 1802512527 marca – 9 kwietnia 18093522627 października 1811 – 24 kwietnia 18124542727 maja – 1 sierpnia 1819504281827–1833 brak danych brak danych291–22 listopada 1832503301838–1839, 184220 brak danych3117–28 listopada 18435533220 sierpnia 1852 – 27 maja 18531251233lipiec 1863113430 stycznia – 28 czerwca 18659043527 listopada – 8 grudnia 18680 brak danych3629 sierpnia 1874213726–27 maja 187920–13826 maja – 6 czerwca 187923203922–24 marca 18830–10–14018 maja – 7 czerwca 18865010419 lipca – 29 grudnia 18921358421893–19070–1 brak danych4329, 30 kwietnia – maja, lipca 190820–14423 marca – 18 kwietnia 1910510–14527 grudnia 1910 – 17 lutego 19110–1 brak danych4610–21 września 1911411471912–1923 brak danych brak danych4829 listopada 19185 brak danych4917 czerwca – 18 lipca 1923630–1502–20 listopada 1928331511923–1942 brak danych brak danych5230 czerwca 194230–15324 stycznia – 10 marca 1947100-1541–3 grudnia 19495 brak danych5525 listopada 1950 – 2 grudnia 195113715629 czerwca 1955 – luty 1964250 brak danych5710 stycznia 1966 – marzec 19711020585 kwietnia – 12 czerwca 19714325930 stycznia – 17 lutego, 11–29 marca 1974426028 września 1974 – 8 stycznia 1977700–16116 czerwca 1977 – 28 marca 1978 brak danych brak danych6229 kwietnia – 5 lipca, 23–29 sierpnia, 23–29 listopada 197830 brak danych633–9 sierpnia 197910 brak danych641, 6 września 1980 – 5, 7 lutego 198013 brak danych6517–22 marca 19811816628 marca – 6 sierpnia 1983790–16729 kwietnia – 16 października 198415 brak danych6810 marca – 13 czerwca 1985250–16925–31 grudnia 19850–2 brak danych7014–24 września 19860–117130 października 1986 – 25 lutego 19877127227 września – 9 października 1986430–1734,11,14 stycznia; 1 lutego 1990227414 grudnia 1991 – 31 marca 19932310–1751995–1999710764 lutego – 5 listopada 1999320–1774 września 19990–137817–31 października 199917 brak danych792000–200146128017 czerwca – 9 sierpnia2558127 października – 28 stycznia 20034030828 marca – 9 listopada 20038312–14 lutego 2004847 września 2004 – 8 marca 20058516–22 grudnia 20058614 lipca – 15 grudnia 2006458719 marca 2007 – maj 2008458813 maja 2008 – 4 lipca 2009898 kwietnia 20109025 sierpnia 2010 – 27 kwietnia 2013913 września 2013924 lipca 2024935 lipca - 6 lipca 2026

Park Regionalny Etna 17 marca 1987 roku został utworzony obszar chroniony obejmujący wulkan w postaci Parku Regionalnego Etna. Park został utworzony w celu ochrony krajobrazu w związku ze wzrastającą obecnością człowieka. Powierzchnia parku wynosi 580 km² i leży on na terenach gmin: Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Linguaglossa, Maletto, Mascali, Milo, Nicolosi, Pedara, Piedimonte Etneo, Ragalna, Randazzo, Sant’Alfio, Santa Maria di Licodia, Trecastagni, Viagrande, Zafferana Etnea. thumb|Etna i Rocca di Salvatesta, Góry Pelorytańskie Na terenie parku jest blisko 200 jaskiń utworzonych przez płynącą lawę, które wykorzystywane były przez ludzi jako schronienie, miejsca pochówków i do składowania śniegu.

W 2013 roku wulkan został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Flora Łączna liczba gatunków roślin na terenie samego parku wynosi około 430, z czego 35 gatunków endemicznych dla Sycylii i Włoch oraz 12 dla obszaru Etny. Występowanie roślinności wokół wulkanu zależne jest głównie od wysokości. Wyróżnić można cztery główne strefyWystępowanie roślinności w mniejszym stopniu zależy również od położenia stoku oraz jego nachylenia, stąd trudno wyznaczyć konkretne granice poszczególnych stref.: strefa roślinności rozciągająca się poniżej 1000–1100 m n.p.m. strefa roślinności rozciągająca się od ok. 1000–1100 do ok. 1400–1450 m n.p.m. strefa roślinności rozciągająca się od ok. 1400–1450 do ok. 2200–2250 m n.p.m. strefa roślinności najwyższa rozciągająca się powyżej 2200–2250 m n.p.m.

Strefa do 1000–1100 m n.p.m. Obszary te zostały głównie zdominowane przez roślinność rozpowszechnioną przez człowieka. Są gaje cytrusowe, oliwne, migdałowe, pistacjowe oraz drzewa owocowe. Można natrafić na Euphorbia dendroides z rodziny wilczomleczowate, Genista aetnensis z janowców, dąb ostrolistny, chmielograb europejski, wawrzyn szlachetny, wiązowiec południowy, Celtis tournefortii z wiązowców, pistacja terpentynowa czy dąb burgundzki.

Strefa od ok. 1000–1100 do ok. 1400–1450 m n.p.m. Sosna czarna na stoku Etny|thumb