thumb|250px|Tekst w piśmie jawajskim Język jawajski (jaw. , ꦧꦱꦗꦮ) – język z rodziny austronezyjskiej, którym posługuje się ok. 68 mln osób zamieszkujących zwłaszcza środkową i wschodnią część wyspy Jawa. W Indonezji jest objęty statusem języka regionalnego. Ma największą liczbę rodowitych użytkowników spośród języków austronezyjskich.

Obecnie zapisywany jest alfabetem łacińskim, który zakorzenił się w okresie kolonialnym.

Użycie Jawajski ma największą społeczność rodzimych użytkowników pośród języków austronezyjskich. Jest jednym z głównych języków Indonezji, zarówno pod względem liczby użytkowników, jak i znaczenia kulturowego. W tym kraju ma status języka regionalnego, posługuje się nim 40% ludności. Jest szerzony za pośrednictwem systemu edukacji, a także reprezentowany w mediach. Dzieli się na szereg zróżnicowanych dialektów, przy czym odmiana centralna, związana z historycznymi ośrodkami kultury jawajskiej (miastami Surakarta i Yogyakarta) i określona jako „kejawen” (M.P. Oakes 2009), pełni funkcję języka standardowego.

Jest jednym z trzech głównych lokalnych języków Jawy (obok sundajskiego i madurskiego). Swoim zasięgiem obejmuje przede wszystkim środkową i wschodnią część wyspy. Wielu jego użytkowników zamieszkuje również prowincję Banten i Dżakartę, a także obszary poza Jawą, m.in. prowincję Lampung na Sumatrze (ze względu na ). Duże skupisko użytkowników języka jawajskiego występuje także w Malezji (ok. 300 tys. osób).

W użyciu jest także język indonezyjski, który dominuje w wielu sferach życia. Jawajski służy wśród Jawajczyków jako środek kontaktów domowych, przy czym traci na znaczeniu (na korzyść indonezyjskiego) w przypadku małżeństw mieszanych bądź rodzin zamieszkujących inne regiony kraju. Zanika także znajomość rodzimego pisma jawajskiego i hierarchicznych poziomów mowy. Jawajski nie opiera się też wpływom języka narodowego, w postaci zapożyczeń w języku ustnym i pisanym. Pozostaje jednak głównym językiem centralnej i wschodniej Jawy, powszechnie wykorzystywanym w codziennej komunikacji. Nie jest zagrożony wymarciem. Tradycyjne pismo jawajskie, o ograniczonym użyciu, jest nauczane w szkołach na poziomie regionalnym. W języku jawajskim są emitowane pewne programy telewizyjne, np. wiadomości na surabajskim kanale JTV.

Historia i piśmiennictwo Wykazuje znaczne wpływy sanskrytu i języków indyjskich. W jego piśmiennictwie, historycznie bogatym, stosowano pismo kawi (pochodzenia indyjskiego), a później pismo jawajskie i alfabet łaciński. Przez pewien okres (od XIV w.) był wykorzystywany alfabet arabski (wariant ), aczkolwiek w ograniczonym zakresie. Alfabet łaciński przyjął się w okresie kolonialnym. Tym niemniej pisany jawajski, w odróżnieniu od indonezyjskiego, jedynie w minimalnym stopniu występuje w przestrzeni publicznej. Również we współczesnej literaturze dominuje język indonezyjski, będący głównym językiem publikacji drukowanych. Historycznie (od II poł. XIX w.) w jawajskim ukazywały się gazety; jawajski wypracował tradycję prasową jako pierwszy spośród języków austronezyjskich. Dzisiejsza pisownia jawajska, nie w pełni jednolita, jest wzorowana na ortografii indonezyjskiej (z ewentualnym wykorzystaniem dwuznaków th i dh oraz znaku é, zwłaszcza w słownikach i tekstach literackich). Rodzime pismo jawajskie jest nauczane w szkołach oraz stosowane do prezentacji nazw ulic i instytucji w regionie. W zapisie odręcznym i we wszelkich domenach komunikacji używa się praktycznie wyłącznie alfabetu łacińskiego.

Jawajski posłużył jako źródło słownictwa dla języka malajskiego (użyczając mu np. słów: rusak – „zepsuty”, patut – „właściwy”) i innych języków Azji Południowo-Wschodniej. Bardzo wczesne pożyczki jawajskie znalazły się w językach Filipin, w pozostałych językach Indonezji oraz w języku malgaskim. Pod wpływem języka jawajskiego pozostaje dziś język indonezyjski, który czerpie z niego wiele elementów słownictwa i składni (np. słowa bisa – „móc”, pintar – „mądry”; afiks ke-). Jawajski odegrał rolę w rozwoju języka potocznego Dżakarty. Jest jednym z najbardziej znaczących źródeł niekontrolowanych zapożyczeń w Indonezji. Zasoby słownikowe języka jawajskiego zostały też wykorzystane przy tworzeniu nowoczesnej terminologii narodowej.

Elementy pochodzenia jawajskiego są najbardziej widoczne w językach używanych w pobliżu Jawy. Wskutek kontaktu z kulturą jawajską języki sundajski, madurski i balijski wykształciły systemy poziomów mowy (hierarchiczne warstwy słownictwa), gdzie język wysoki cechuje się przeważającym udziałem zapożyczeń jawajskich.

Wyróżnia się trzy okresy rozwoju języka jawajskiego: starojawajski, czyli kawi (do XIII w., okres rozwiniętej tradycji literackiej), średniojawajski (XIII–XVII w.), nowojawajski (od XVII w.), genetycznie powiązany z kawi.

Pośród regionalnych dialektów jawajskich, poza jawajskim centralnym z Surakarty i Yogyakarty, zidentyfikowano grupę wschodnią (obejmującą miasta Surabaja, Malang i Pasuruan) oraz grupę zachodnią (Banten, Cirebon i Tegal). Wszystkie dialekty jawajskie są zasadniczo wzajemnie zrozumiałe. Dialekt miasta Cirebon uchodzi czasem za formę mieszaną łączącą składniki sundajskie i jawajskie. Cechy leksyki i morfosyntaktyki sugerują jednak, że stanowi odmianę jawajskiego, z pewnym udziałem elementów obcych. Dzisiejszy dialekt banyumasan (z Purwokerto) odznacza się archaicznymi i swoistymi cechami językowymi, w zakresie słownictwa i wymowy. Czasami wyodrębnia się też odmiany osing, tengger i banten, wyłączając je z trzech głównych grup geograficznych. Język jawajski Surinamu uległ znacznym zmianom w stosunku do języka wyjściowego, do czego przyczynił się kontakt z językami sranan tongo i niderlandzkim. Przez redaktorów bazy danych Ethnologue został sklasyfikowany jako oddzielny język. Odrębny jest również jawajski używany przez Jawajczyków w Nowej Kaledonii, silnie czerpiący z leksyki francuskiej.

Jawajski dzieli wspólny rodowód z językiem malajskim (i indonezyjskim), ale pokrewieństwo tych języków jest dość dalekie.

Gramatyka Rzeczownik Rzeczowniki są zasadniczo nieodmienne, zaimki dzierżawcze często są doczepiane do rzeczownika, np. anak „córka”, anakku „moja córka” W liczbie mnogiej rzeczownik ulega podwojeniu, o ile mnogość nie wynika z kontekstu (wong telu – „trzy osoby”): anak-anakku „moje córki”

Przymiotnik Przymiotniki są nieodmienne, stawia się je po określanym rzeczowniku, np. mobil gedhe „duży samochód”

Czasownik Czasowniki nie odmieniają się przez osoby, np. aku ngomong „mówię”, kowe ngomong „mówisz”, dheweke ngomong „mówi” itd. Czasownik jest nieodmienny, np. aku ngomong „mówię”, aku ngomong „mówiłem”, lecz w czasie przyszłym poprzedzony jest partykułą arep: aku arep ngomong „powiem”

Składnia Szyk zdania w języku jawajskim należy do typu SVO, czyli jest podobny do polskiego: Aku kadang-kadang moco buku „Czasami czytam książki”.

Słownictwo Język jawajski ma trzy warianty społeczne (), cechujące się przede wszystkim różnicami w słownictwie:

ngoko – język prosty, używany w sytuacjach swobodnych przez większą część społeczeństwa krama (kromo) – język formalny, używany w sytuacjach oficjalnych madya – forma pośrednia, uprzejma, używana np. w rozmowie z nieznajomymi.

Przykłady

Język polski Ngoko Krama Język indonezyjski Jak się masz? Piyé kabaré? Pripun wartanipun panjenengan? Apa kabar? lub Bagaimana kabar Anda? Dobrze, a ty? Aku apik waé, piyé awakmu/sampèyan? Kula saé kémawòn, pripun kalian panjenengan? Saya baik-baik saja, bagaimana dengan Anda? Jak masz na imię? Sapa jenengmu? Sinten asmanipun panjengenan? Siapa nama Anda? Mam na imię John. Jenengku Jòhn Nami kula Jòhn Nama saya John Dziękuję Suwun/Matur nuwun Matur sembah nuwun Terima kasih Czego się napijesz? Kowé arep ngombé apa? Panjenengan kersa ngunjuk punapa? Anda mau minum apa? Chcę się napić kawy. Aku arep ngombé kòpi waé, Mas/Pak! Kula badhé ngunjuk kòpi kémawòn, Pak! Saya ingin minum segelas kopi, Pak!

Odnotowano, że użycie różnych poziomów mowy osłabia się na korzyść języka nieformalnego (ngoko). Zasób dostępnych poziomów mowy różni się w zależności od lokalizacji (obszary miejskie lub wiejskie) i miejscowego dialektu. W nowoczesnym społeczeństwie dobór odpowiedniego poziomu mowy bywa kłopotliwy, co często skutkuje przejściem na język indonezyjski.

Wśród ludności jawajskiej w Surinamie i Nowej Kaledonii znana jest jedynie odmiana ngoko.

Liczebniki Odmiana 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Język starojawajski sa rwa telu pat lima enem pitu walu sanga sapuluh Kawi eka dwi tri catur panca sad sapta asta nawa dasa Krama setunggal kalih tiga sekawan gangsal enem pitu wolu sanga sedasa Ngoko siji loro telu papat lima enem pitu wolu sanga sepuluh

Uwagi

Przypisy .

Bibliografia

Linki zewnętrzne

Alfabet jawajski na portalu Omniglot Język jawajski na portalu Seasite Język jawajski na portalu Mylanguages

Kategoria:Języki austronezyjskie Kategoria:Języki Indonezji Kategoria:Języki Surinamu Kategoria:Języki Nowej Kaledonii Kategoria:Języki Malezji Kategoria:Języki Singapuru