Dom Mikołajowski w Tarnowie (także dom Mikołajowskich, dom Kornuszowski bądź kamienica Koruszowska) – zabytkowy gotycko-renesansowy budynek znajdujący przy placu Katedralnym w Tarnowie. Powstał w XVI wieku, przez stulecia pełnił różne funkcje, był m.in. użytkowany przez duchowieństwo, mieścił siedziby szkół, Powiatowego Ośrodka Zdrowia oraz Muzeum Higieny. Od czasu konserwacji przeprowadzonej na przełomie lat 40. i 50. XX wieku mieszczą się w nim sale wystawowe tarnowskiego Muzeum Diecezjalnego. Uznawany jest za najstarszą kamienicę miasta.
Lokalizacja Budynek położony jest przy północno-zachodnim narożniku placu Katedralnego na tarnowskiej Starówce, w zaułku przed wieżą bazyliki katedralnej. Wchodzi w skład ścisłej zabudowy zachodniej pierzei placu, jego ściana frontowa zwrócona jest w kierunku wschodnim. Budynek przystawiony jest do muru obronnego oraz przylega do domu Mansjonariuszy i akademioli (zwanej niekiedy scholasterią).
Historia mały|lewo|Portal wejściowy domu Mikołajowskiego Nieznana jest dokładna data powstania domu. Zgodnie z informacjami zawartymi na herbach oraz tablicach erekcyjnych umieszczonych na elewacji frontowej oraz we wnętrzu budynku, powstał on w roku 1524 za sprawą Jana Mikołajowskiego herbu Gryf oraz jego żony, Barbary, pochodzących z Mikołajowic. Datę tę podaje jednak w wątpliwość zapis z 1527 roku, podający wcześniejszą nazwę kamienicy, która miała być zwana „Koruszowską” bądź „Kornuszowską”. Oprócz nazwy, o wcześniejszym rodowodzie domu może również świadczyć utrwalony w portalu wejściowym wizerunek elementu herbu Kościesza, który nie był powiązany z rodziną Mikołajowskich. Przypuszczalnie więc Mikołajowski niedługo przed rokiem 1524 nabył istniejący już wcześniej budynek (pochodzący prawdopodobnie z przełomu XV i XVI wieku), który następnie przebudował do formy, którą w znacznej mierze cechuje się do dziś. mały|lewo|Jeden z portali we wnętrzu budynku. Nad nim widoczna tablica erekcyjna W 1527 roku Mikołajowscy, właściciele domu, za aprobatą Jana Tarnowskiego, darowali go tarnowskim wikariuszom, którzy w zamian za to zadeklarowali, iż będą co miesiąc odprawiać dwa nabożeństwa ku spokoju ich dusz. W 1547 roku wikariusze, za pozwoleniem kapituły tarnowskiej, w zamian za nowo wybudowaną kamienicę zwaną Zamek lub Jurków, umiejscowioną obok domu prepozyta, odstąpili dom kantorowi Marcinowi Blademu.
W 1554 roku Marcin Blady sprzedał za 140 złotych kamienicę w dożywotnie użytkowanie Mikołajowi Łowczowskiemu z Pleśnej. Transakcja została zawarta pod warunkiem, iż dom po śmierci Łowczowskiego, za zwrotem jego spadkobiercom kwoty zakupu, stanie się własnością tarnowskiej kapituły, co nastąpiło finalnie w roku 1578. mały|lewo|Portal z obramieniem tworzącym łuk w formie oślego grzbietu Przez następne dwieście lat budynek był własnością kapituły; w tym czasie gospodarowany był przez wielu użytkowników, pełnił m.in. przez dłuższy okres funkcję rezydencji kantora, a także wykorzystywany był jako mieszkanie dla primiceriusza.
Na początku XVIII wieku dom ze względu na swój zły stan wymagał remontu. W 1719 roku kapituła, pod warunkiem przeprowadzenia rewitalizacji, zezwoliła na zajęcie kamienicy przez kanonika Wojciecha Skwarkiewicza. Równocześnie z nim w budynku mieszkali wówczas także kanonicy przybywający do miasta na miesięczne pobyty, nieposiadający swych własnych rezydencji. Skwarkiewcz ze zobowiązanego remontu nigdy się nie wywiązał, a budynek po jego śmierci, ponownie za deklarację zorganizowania renowacji, objął Stanisław Kaszewicz będący jego następcą. Kaszewicz powtórnie obowiązku wykonania remontu nie wypełnił, a budynek w latach 1725–1749 wykorzystywała jego matka, kupcowa, która urządziła w nim skład zboża. mały|lewo|Widok na zrujnowane domy Mikołajowskich i Mansjonariuszy na początku XX wieku W 1749 roku dom, za zagwarantowanie remontu, uzyskał w dożywotnie użytkowanie Wojciech Kaszewicz. W 1753 lub 1756 roku na podstawie jego fundacji utworzono w Tarnowie kolonię akademicką (małą akademię), nazywaną Akademiolą. Według innego źródła w latach 50. XVIII wieku powstała wtedy tylko tzw. mała akademia, a kolonię akademicką utworzył w 1760 roku biskup krakowski Kajetan Sołtyk, który potwierdził przy tym fundację Wojciecha Kaszewicza. W 1760 roku rektor szkoły, zgodnie z zamysłem fundatora, zajął kamienicę jako swoje mieszkanie. Wtedy również biskup krakowski przyznał kolonii akademickiej na czas nieokreślony prawo do domu Mikołajowskiego, co było przyczynkiem do zawiązania się konfliktu o przynależność budynku między kolonią akademicką a kapitułą tarnowską.
W 1766 roku rektor kolonii akademickiej Stanisław Wątorski stwierdził w swoim sprawozdaniu, iż budynek był w kiepskim stanie; wiadomo, że naprawy wymagał wówczas dach, który nakryty był wiekowymi dachówkami pochodzącymi z dachu kolegiaty (ob. katedry). W 1773 roku kapituła tarnowska nieskutecznie domagała się od biskupa krakowskiego przydzielenia jej domu Mikołajowskiego w celu zaadaptowania jej na kwaterę dla kanoników. W okresie lat 60. i 70. XVIII wieku część budynku zamieszkana była przez rektora kolonii, zajmującego jedno niewielkie pomieszczenie, oraz uczniów szkoły. Jednocześnie pozostały fragment domu nie był użytkowany i niszczał.
Po zajęciu Tarnowa przez Austrię w wyniku I rozbioru Polski, kolonia akademicka została najpierw w 1780 roku przejęta pod dozór kapituły, a następnie w 1784 roku zlikwidowana (według innych źródeł zlikwidowano ją w 1792 roku). W jej miejscu powołano następnie austriackie gimnazjum. Do roku 1784 kamienica zamieszkiwana była przez rektorów kolonii akademickiej, po czym dom i inne budynki dawnej kolonii zostały zajęte przez nowo sformowaną szkołę austriacką i przeznaczony na mieszkanie prefekta (dyrektora), co jednak nie mogło dojść do skutku, gdyż mieszkali tam wówczas księża.
W 1791 roku kamienica jako własność kościelna została zarekwirowana na rzecz Funduszu Religijnego. Kilka lat później, w oszacowaniu z 1795 roku, stwierdzono, że budynek jest w dobrym stanie. mały|lewo|Izba na piętrze z zachowanymi pozostałościami XVI-wiecznych polichromii W 1810 roku, na wniosek dyrektora gimnazjum, budynek został poddany częściowej przebudowie: zburzono jego południową ścianę w celu połączenia go z sąsiednią akademiolą. W ramach prac budowlanych obie budowle zostały także nakryte wspólnym dachem. Po połączeniu budynków, w okresie od lat 1814–1817 do roku 1856, dom Mikołajowski zamieszkiwali dyrektorzy gimnazjum, zajmując jego północne i środkowe pomieszczenia. Ponadto, od co najmniej 1818 do 1880 roku (a właściwie od niepamiętnych czasów), dzięki wybiciu drzwi w zachodniej (tylnej) ścianie budynku, funkcjonowało przejście łączce Starówkę w obrębie dawnych murów miejskich z ulicą Wałową.
W XIX wieku w domu miały siedzibę różne instytucje szkolne, w tym szkoła główna oraz żeńska, gimnazjum czy kurs nauczycielski. W 1896 roku budynek przestała użytkować szkoła męska. W jej miejscu, zarządzeniem rady miejskiej, w roku 1897 tymczasowo umieszczono szkołę realną. Ponadto część pomieszczeń przeznaczono także dla żeńskiej szkoły wydziałowej, istniejącej w tym miejscu do 1903 roku. mały|lewo|Sień wejściowa kamienicy. Po lewej widoczne stopnie prowadzące do kręconej klatki schodowej, po prawej znajduje się zejście do piwnic Na początku XX wieku dom Mikołajowski, wraz z sąsiednimi, połączonymi z nim budynkami, należał wspólnie do gminy miasta Tarnowa, Funduszu Szkolnego Krajowego oraz Funduszu Naukowego. Planowano wówczas jego przebudowę, jednakże plany te upadły w 1903 roku, kiedy władze miejskie uznały będącą w stanie kompletnej ruiny kamienicę za ruderę. W 1904 roku przestały ją użytkować wszystkie szkoły, i od tego czasu wykorzystywano ją w celach mieszkalnych, bądź, jak podają inne źródła, nie użytkowano jej wcale. Ze względu na zły stan techniczny rozważano rozbiórkę budynku, jednak m.in. dzięki interwencji Franciszka Ferdynanda Habsburga i decyzji Komisji dla Zachowania Zabytków Sztuki, do wyburzenia nie doszło. Ponadto, w związku z decyzją komisji, burmistrz miasta wystąpił do rządu z wnioskiem o przyznanie subwencji w celu rewitalizacji obiektu.
W 1930 roku, z inicjatywy lekarza powiatowego Macieja Warędy, w budynku umieszczono Powiatowy Ośrodek Zdrowia oraz Muzeum Higieny. Leczono tu choroby społeczne. Poradnie ośrodka (przeciwgruźlicza, przeciwweneryczna i przeciwjaglicza) rozpoczęły działanie 6 maja 1930. W trzy lata po uruchomieniu Ośrodka leczono z gruźlicy 268 pacjentów, ponad 100 z powodu jaglicy oraz 87 chorych wenerycznie prostytutek. W 1938 roku, decyzją biskupa Franciszka Lisowskiego, Dom Mikołajowski zakupiła tarnowska kuria diecezjalna. W 1944 roku dom ponownie nakryto oddzielnym dachem, a ponadto kuria zdecydowała o przeznaczeniu go na cele Muzeum Diecezjalnego. W latach 1946–1952, 1947–1949 lub 1948–1952 przeprowadzono gruntowną rewitalizację kamienicy, w ramach której odtworzono m.in. pierwotny układ konstrukcji i pomieszczeń, a także adaptowano ją na cele muzealne.
W 1991 roku budynek został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych ówczesnego województwa tarnowskiego (nr rejestru A-338 z dnia 18 lipca 1991 roku).
Uznawany jest za najstarszą kamienicę w Tarnowie, mieszczą się w nim sale wystawowe Muzeum Diecezjalnego. Eksponowane są w nim zbiory sztuki ludowej oraz hafciarstwa i tkactwa kościelnego z okresu od XV do XIX wieku, w tym paramenty kościelne oraz ornaty.
Architektura mały|Jedna z izb na parterze Dom zwany Mikołajowskim bądź Kornuszowskim jest przykładem budowli mieszkalnej z okresu przełomu gotyku i renesansu.
Budowla jest dwukondygnacyjna i w pełni podpiwniczona. Skonstruowano ją na planie prostokąta o wymiarach 12,60 na 7,60 m, jest jednotraktowa o mieszanym układzie konstrukcyjnym. Ściany zbudowane są z cegły ułożonej w wątku gotyckim-polskim, a w piwnicach także w części z łupanych kamieni narzutowych. Obramienia otworów drzwiowych oraz okiennych wykonane są z piaskowca. Cegły użyte do wzniesienia kamienicy mają wymiary (w cm) 29×13×10, 25×12×9 oraz 27×13×10. mały|Detal portalu wejściowego z widocznym wizerunkiem herbu Kościesza Piwnice oraz północne pomieszczenie parteru nakryte są sklepieniami kolebkowymi. Do pomieszczeń piwnicznych prowadzi kamienna jednobiegowa klatka schodowa, odchodząca z holu wejściowego na parterze. Na piwnice składają się dwa pomieszczenia, z czego jedno połączone jest z sienią prowadzącą do klatki schodowej. Na poziomie piwnic umiejscowione są dwa jednoskrzydłowe, kwadratowe i zakratowane okna.
Parter składa się z umiejscowionej pośrodku obiektu sieni wejściowej oraz położonych po obu jej stronach, bezpośrednio z niej dostępnych, dwóch innych pomieszczeń. W przedniej części sieni zlokalizowano główne drzwi wejściowe oraz niewielkie, doświetlające ją jednoskrzydłowe krosnowe okno. Podłoga w sieni wykonana jest z prostokątnych kamiennych płyt, a ponadto, wzdłuż wschodniej ściany, znajduje się kamienna ława. W tylnej części sieni umiejscowiono natomiast zejście do pomieszczeń piwnicznych, a także, oddzieloną ścianą, prowadzącą na piętro najpierw jednobiegową, a następnie kręconą klatkę schodową. Klatka schodowa ta jest kwadratowa od zewnątrz, a od wewnątrz okrągła, ze schodami zakręcającymi od dołu ku górze w prawą stronę. Wyposażona jest ponadto w osadzoną w ścianie kamienną poręcz. Do północnego pomieszczenia parteru prowadzi portal sporządzony z kamienia, zdobiony m.in. geometrycznymi motywami rzeźbiarskimi, przyciętymi na wzór kryształów. W tejże izbie podłoga wykonana jest z cegły ułożonej w jodełkę, natomiast w pomieszczeniu południowym ułożono ją w formie ceglanych kwadratów. Posadzki parteru położone są poniżej współczesnego poziomu gruntu na przylegającym do niego Placu Katedralnym. mały|lewo|Jeden z portali na piętrze budynku. Nad nim widoczna tablica erekcyjna Rozkład pomieszczeń na piętrze zbieżny jest z rozkładem parteru, z tą różnicą, że w miejscu sieni zlokalizowana jest izba. Stropy nad pomieszczeniami piętra i częściowo parteru są belkowe, wykonane z belek profilowanych i fazowanych.