mały|upright|Siedziba pierwszej uczelni – założonej w 1951 r. Wieczorowej Szkoły Inżynierskiej mały|Kampus główny Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego mały|Siedziba Wydziału Farmacji Collegium Medicum UMK mały|Siedziba Akademii Muzycznej mały|Kampus Politechniki Bydgoskiej w dzielnicy Fordon, wznoszony od 1974 r. mały|Collegium Psychologicum UKW
Bydgoszcz jest liczącym się w kraju ośrodkiem naukowym. W 2009 r. znajdowało się tu 16 jednostek szkolnictwa wyższego (w tym dwa uniwersytety i część medyczna Uniwersytetu Mikołaja Kopernika), na których studiowało 45 tys. osób. Liczba ta sukcesywnie wzrasta; dla porównania w 2003 r. studiowało w Bydgoszczy 38,8 tys. studentówhttps://web.archive.org/web/20160304130009/http://www.bydgoszcz.pl/binary/Edukacja,%20kultura,%20zdrowie,%20sport%20i%20turystyka_2003_tcm29-11529.pdf dostęp 2011-07-20., a 2008 r. – 43,8 tys.https://web.archive.org/web/20160304131745/http://www.bydgoszcz.pl/binary/Edukacja,%20kultura,%20zdrowie,%20sport%20i%20turystyka_2008_tcm29-62517.pdf dostęp 2011-07-20. W tym czasie oferta bydgoskich szkół wyższych dotyczyła kilkudziesięciu kierunków studiów i kilkuset specjalności. Kadra naukowa szkół wyższych i jednostek badawczych sektora publicznego liczyła ponad 2 tys. nauczycieli akademickich, w tym 450 z tytułem profesoraBank Danych Regionalnych GUS. Dane dla podregionu bydgoskiego (w 2007 w związku z nowym podziałem NTS wprowadzono podregion bydgosko-toruński)..
W 2006 r. ok. 20% studentów w Bydgoszczy zgłębiało kierunki pedagogiczne, a po ok. 10% przypadało na kierunki społeczne i medyczne. Znacząca liczba studentów wybierała również kierunki: inżynieryjno-techniczne, humanistyczne, ekonomiczne i rolnicze. Co trzeci student w Bydgoszczy uczył się w uczelni niepublicznej, zaś połowa w trybie dziennym.
Według danych Narodowego Spisu Powszechnego GUS z 2002 r. ponad 50% bydgoszczan posiada wykształcenie co najmniej średnie, a ponad 14% legitymuje się wykształceniem wyższymhttp://www.stat.gov.pl/bdl/app/dane_cechter.display?p_id=178102&p_token=0.2786236778995163 Bank Danych Regionalnych GUS dostęp 2011-07-20.. Z kolei w grupie wiekowej 25–34 lat wykształcenie średnie lub policealne posiadało 40% populacji, a wyższe – 26%.
Według danych statystycznych GUS za 2004 rok, Bydgoszcz skupiała połowę studentów oraz ok. 60% nauczycieli akademickich w województwie kujawsko-pomorskim. Znajdują się tu jedyne w województwie publiczne uczelnie: medyczna, muzyczna i rolnicza oraz najstarsza i najbardziej utytułowana uczelnia techniczna. Do kierunków studiów niepowtarzalnych na innych uczelniach w regionie są np. psychologia (UKW), inżynieria biomedyczna (PBS), lotnictwo i kosmonautyka (WSŚ).
Historia szkolnictwa wyższego i nauki w Bydgoszczy Okres staropolski (1346-1772) Staropolskie tradycje oświatowe Bydgoszczy sięgają wieku XIV, kiedy to założono pierwszą szkołę elementarną. W latach 1647–1780 istniało ufundowane przez kanclerza wielkiego koronnego Jerzego Ossolińskiego – kolegium jezuickie, które posiadało charakter szkoły średniej, a w latach 1530–1774 Bernardyńskie Studium Filozoficzne. Stwierdzono, że w XV-XVII w. około 50 bydgoszczan ukończyło studia na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. Jest to stosunkowo duża liczba w porównaniu do innych miast Kujaw i Wielkopolski. Pierwszy student bydgoszczanin pojawił się w Krakowie w 1419 r., a najwięcej studentów z Bydgoszczy zanotowano w okresie 1480-1580 r. Najwybitniejszym uczonym przedrozbiorowej Bydgoszczy był bernardyn Bartłomiej – autor pierwszego słownika łacińsko-polskiego.
Okres pruski (1772-1920) Bydgoszcz pojawiła się po raz pierwszy w kontekście szkolnictwa wyższego w końcu XVIII wieku, kiedy władze pruskie rozważały utworzenie uczelni akademickich wraz z katedrami teologii w celu stworzenia przeciwwagi wobec biskupich seminariów duchownych. Wskazywano na Akademię Leopoldina we Wrocławiu, Chełmno, Królewiec, Toruń, Frankfurt nad Odrą oraz Bydgoszcz. W tym przypadku szło o przekształcenie Kolegium Jezuickiego w akademię. Realizację tego projektu przerwały: insurekcja kościuszkowska, a potem kampania napoleońska, w rezultacie której miasto w latach 1807–1815 znalazło się w granicach Księstwa Warszawskiego jako stolica departamentuPastuszewski Stefan: Z historii starań o uniwersytet w Bydgoszczy. [w.] Kronika Bydgoska XV (1993). Bydgoszcz 1994..
Intensywny rozwój gospodarczy i demograficzny Bydgoszczy w drugiej połowie XIX w. spowodował napływ inteligencji zawodowej narodowości niemieckiej. Wielu przedstawicieli tego środowiska brało udział w popularyzacji osiągnięć naukowych w miejscowych organizacjach i stowarzyszeniach. W 1857 r. powstało Towarzystwo Techniczne (niem. Technischer Verein), w 1865 r. Towarzystwo Przyrodnicze (niem. Naturwissenschaftlicher Verein), które skupiało przede wszystkim nauczycieli szkół średnich i lekarzy. Kilka lat później powstało Towarzystwo Sztuki (niem. Künstverein), którego głównym celem była popularyzacja osiągnięć naukowych w dziedzinie historii sztuki oraz organizacja wystaw plastycznych. Najbardziej aktywną instytucją było Towarzystwo Historyczne Obwodu Nadnoteckiego (niem. Historischer Verein für Netzedistrikt), które powstało w 1880 r., a należeli do niego także miejscowi Polacy. Jego członkowie prowadzili badania naukowe nad historią Bydgoszczy i regionu, w tym także badania archeologiczne. W 1902 r. nastąpiło zjednoczenie bydgoskich towarzystw w Niemieckie Towarzystwo Sztuki i Nauki (niem. Deutsche Gesellschaft für Kunst und Wissenschaft), które powołało kilka wydziałów, rozwijających ożywioną działalność wydawniczą, naukową i popularyzatorską. Wielu Polaków, mieszkańców Bydgoszczy, nie zaangażowanych w towarzystwa niemieckie – współpracowało natomiast z Poznańskim Towarzystwem Przyjaciół NaukBednarski Henryk. Bydgoskie Towarzystwo Naukowe (1959-1979). Studium historyczno-socjologiczne. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych. Seria F, nr 12. Bydgoszcz 1979. .. Wszystkie te działania podniosły poziom kultury, sztuki i nauki w Bydgoszczy i stworzyły odpowiedni klimat dla rozwoju szkolnictwa wyższego.
Pierwsze konkretne działania władz miasta o ulokowanie w mieście uczelni typu uniwersyteckiego podjęto w 1873 r. (w setną rocznicę przyłączenia Obwodu Nadnoteckiego do Prus), kiedy magistrat z burmistrzem Reinholdem Boie na czele, wystosował w tej sprawie petycję do rządu w Berlinie. Idea ta wówczas nie doczekała się aprobaty. Uzasadnieniem odmowy było stwierdzenie, że miasto nie posiada wystarczającej liczby absolwentów szkół średnichGrzybowska Maria, Werterowska Zofia: Przyczynki do historii architektury zespołu naukowych Instytutów Rolniczych w Bydgoszczy., [w:] Materiały do Dziejów Kultury i Sztuki Bydgoszczy i Regionu, zeszyt 4, Pracownia Dokumentacji i Popularyzacji Zabytków Wojewódzkiego Ośrodka Kultury w Bydgoszczy, 1999. ISSN 1427-5465.. W konsekwencji odmowy, bydgoska „komisja uniwersytecka” zastanawiała się nad przeniesieniem nad Brdę jednego z mniejszych niemieckich uniwersytetów, jak uczyniono z wszechnicą z Frankfurtu nad Odrą (Viadrina) przenosząc ją do Wrocławia.
Ponowne starania wznowiono w 1886 roku, używając tym razem argumentu o charakterze politycznym. W uzasadnieniu petycji podano, że kształcenie młodzieży przez odpowiedni dobór kadry nauczającej dodatnio wpłynie na proces germanizacji Bydgoszczy i okolic. Okazało się, że i ten argument nie zmienił stanowiska władz rządowych. Starania Bydgoszczy torpedowała w tym czasie konkurencja Poznania, który również podejmował nieudane próby pozyskania od rządu pruskiego lokalizacji szkoły wyższej. Niemniej projekt powołania uniwersytetu w Prowincji Poznańskiej stawał się coraz bardziej realny na kanwie programu umocnienia żywiołu niemieckiego w Wielkopolsce i na Pomorzu (niem. Hebungspolitik). mały|Budynek główny Instytutów Rolniczych, założonych w 1903 r. – pierwszej placówki naukowo-badawczej w Bydgoszczy Dużą rolę w popularyzacji idei uniwersytetu w Bydgoszczy odegrał nadburmistrz Alfred Knobloch (1899-1910). 14 października 1901 r. wystąpił on z memoriałem w tej sprawie do kanclerza Rzeszy Niemieckiej – Bernharda von Büllowa. Obok argumentów politycznych, narodowych, społecznych, ekonomicznych i geograficzno-komunikacyjnych, posłużył się argumentami z zakresu tzw. interesu młodzieży i rodziny. Tym razem staraniom sprzyjał program rządowy zmierzający do szybszego rozwoju gospodarczego wschodnich ziem cesarstwa niemieckiego. W efekcie tej polityki władze pruskie podjęły decyzję utworzenia uczelni w Gdańsku i Poznaniu (Akademia Królewska), natomiast w Bydgoszczy stanowiącej centrum silnie rolniczo rozwiniętego regionu (Kujawy, Krajna, Pałuki, Ziemia chełmińska) widziały potrzebę założenia placówki naukowo-badawczej zajmującej się produkcją rolniczą, tym bardziej że istniejące tego typu placówki na uniwersytetach w Królewcu, Wrocławiu i Berlinie były zbyt daleko, aby prowadzić działalność badawczą i doradztwo w specyficznych warunkach rozwoju rolnictwa Poznańskiego i PomorzaRasmus Hugo: O badaniach rolniczych w Bydgoszczy. [w.] Prace Komisji Historii Bydgoskiego Towarzystwa Naukowego. Tom 16. Bydgoszcz jako ośrodek administracyjny na przestrzeni wieków. Zbiór studiów pod red. Zdzisława Biegańskiego i Włodzimierza Jastrzębskiego, Bydgoszcz 1998.. Program naukowy tej placówki skonsultowano z podobnym Instytutem działającym w Berlinie. W październiku 1902 roku rząd pruski (Ministerstwo Rolnictwa, Dóbr Państwowych i Lasów) podjął ostatecznie decyzję o utworzeniu w Bydgoszczy instytutów badawczych dla celów rolnictwa. Miały one jednocześnie zająć się szkoleniem zawodowym rolników praktyków, nauczycieli i personelu administracyjnego. Instytuty Rolnicze w Bydgoszczy powstały w latach 1903–1906 zajmując teren o powierzchni 7,5 ha. Okalające zespół architektoniczny ulice (al. Ossolińskich, pl. Weyssenhoffa, ul. Powstańców Wlkp) wytyczone zostały krótko przed budową Instytutu, tworząc wraz z nim zespół urbanistyczny o dużych walorach kompozycyjnych. Struktura organizacyjna instytutu została zreorganizowana na wzór uniwersytetu z czterema wydziałami: chemii rolnej, chorób roślin, higieny zwierząt i melioracjiHistoria Bydgoszczy. Tom II. Część pierwsza 1920-1939: red. Marian Biskup: Bydgoszcz: Bydgoskie Towarzystwo Naukowe 1999. , s. 651–719.. Po włączeniu Bydgoszczy do odrodzonego państwa polskiego w 1920 roku, nastąpił intensywny rozwój instytutu, który do 1927 r. działał jako Państwowy Instytut Naukowo-Rolniczy, a później stał się oddziałem Państwowego Instytutu Naukowego Gospodarstwa Wiejskiego w Puławach. Jego działalność kontynuowano, a nawet poszerzono również po 1945 r.
W 1911 r. ukończono w Bydgoszczy budowę siedziby planowanej dla wyższej szkoły technicznej, wznoszonej również z myślą o artystycznych kierunkach przyszłego bydgoskiego uniwersytetu. 2 października 1911 r. zainaugurowała w niej działalność Królewsko-Pruska Szkoła Rzemiosł i Przemysłu Artystycznego (niem. Königliche Preussische Handwerker- und Kunstgewerbeschule), podniesiona w 1916 r. do rangi Akademii Przemysłu Artystycznego. W latach 1920–1923 działalność szkoły kontynuowano pod nazwą Państwowa Szkoła Przemysłu Artystycznego. Należała ona wówczas do wąskiego grona czterech istniejących w kraju szkół wyższych o takim profilu. Obecność w Bydgoszczy kadry profesorskiej, rekrutującej się spośród wybitnych artystów, sprowadzonych z kraju i zagranicy oraz naukowców zatrudnionych w Instytutach Rolniczych zaowocowało m.in. powołaniem w mieście towarzystw artystycznych i naukowych, m.in.: Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych oraz Polskiego Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika. W 1922 r. odbył się także w Bydgoszczy I Ogólnopolski Zjazd Rolny, na który przybyli najwybitniejsi przedstawiciele nauk rolniczych z kraju i zagranicy.
Jeszcze przed 1920 r. funkcjonowało także w Bydgoszczy kilka szkół średnich, w ówczesnej nomenklaturze – wyższych, np. Bydgoskie Konserwatorium Muzyczne.
Okres międzywojenny (1920–1945)