Dzieje inkwizycji papieskiej na Bałkanach obejmują okres ponad 300 lat, od XIII do końca XVI wieku. Ta kościelna instytucja powołana przez papieża Grzegorza IX do walki z herezjami prawdopodobnie nie rozwinęła w tym regionie działalności na większą skalę, choć z drugiej strony zachowało się bardzo niewiele źródeł dotyczących tej działalności, gdyż większość uległa zniszczeniu w okresie okupacji tureckiej i w epoce wojen napoleońskichWysokiński, s. 174-175, 192-193; Ferrarius, s. 424..
Geneza Półwysep Bałkański był jednym z głównych centrów herezji katarskiej, której wyznawców nazywano tam krstjanami, bogomiłami lub patarenamiRunciman, s. 125 i nast.. Szczególnie dużą liczbę wyznawców herezja miała wśród Słowian zamieszkujących ten półwysep, a ich głównym ośrodkiem była BośniaWysokiński, s. 176-177; Lea, s. 290-291; Runciman, s. 133 i nast.. Od końca XI wieku północna część Bałkanów znalazła się w orbicie wpływów katolickiego królestwa Węgier. Chorwacja od 1102 była połączona unią personalną z Węgrami, a ziemie serbskie i bośniackie częściowo również znalazły się pod władzą Węgier. Począwszy od pontyfikatu Innocentego III (1198–1216) Stolica Apostolska zaczęła naciskać na władców oraz biskupów węgierskich i dalmackich, by podjęli zdecydowane kroki w celu wykorzenienia herezjiLea, s. 291 i nast.; Runciman, s. 135-139; Lambert, s. 298-299.. W 1221 na Węgry dotarli pierwsi zakonnicy dominikańscy, których jednym z głównych zadań było nawracanie heretykówLea, s. 298.. Dwaj kolejni katoliccy biskupi Bośni, mianowani w 1234 i 1238, byli dominikanami (Jan z Wildeshausen i Ponsa)Wysokiński, s. 177; Lea, s. 294-295; Lambert, s. 299..
Początki inkwizycji na Bałkanach Papież Grzegorz IX (1227–1241) w bulli z 7 grudnia 1239 nakazał prowincjałowi węgierskich dominikanów dobór kilku braci zakonnych, którzy mieli podjąć pracę misyjną w Bośni w celu „wykorzenienia herezji”. Tę datę traktuje się jako moment ustanowienia inkwizycji w tym rejonieWysokiński, s. 176-178.. Są dowody, że dominikanie faktycznie działali na obszarze Bośni na przełomie lat 30. i 40. XIII wieku, asystując węgierskim krzyżowcom dowodzonym przez Kolomana Halickiego (zm. 1241)Sanjek, s. 153.Lambert, s. 299.. Działalność ta wywołała czynny opór katarów. Jeszcze przed 1259 dominikańskie konwenty w Bośni zostały spalone przez heretykówLambert, s. 300., a co najmniej jeden inkwizytor, Paweł z Zadaru (zm. 1255) został przez nich zamordowany.
Ogromne straty ludzkie węgierskich dominikanów w czasie najazdu mongolskiego w 1241 zahamowały ich działalność misyjną w BośniWysokiński, s. 179.. Wprawdzie jeszcze w roku 1268 dominikański inkwizytor Andrzej prowadził dochodzenie przeciwko heretykom w SkradinieSanjek, s. 153 przyp. 3, jednak ich rolę stopniowo przejmowali franciszkanie i to im przypadło faktyczne zorganizowanie inkwizycji w tym regionie. 23 marca 1291 papież Mikołaj IV polecił franciszkańskiemu prowincjałowi Slawonii wyznaczenie dwóch braci zakonnych na inkwizytorów i jednocześnie wezwał władcę Bośni Stefana Dragutina do udzielenia inkwizytorom pomocyAugust Potthast, Regesta pontificum Romanorum inde ab a. post Christum natum 1198 ad a. 1304, vol. II, Berlin 1875 s. 1893 nr 23621; Lea, s. 298-299; Wysokiński, s. 179.. Kilka lat później, 29 kwietnia 1298, papież Bonifacy VIII nadał prowincjałowi Slawonii prawo mianowania i odwoływania franciszkańskich inkwizytorów na obszarze swojej prowincji zakonnej, sięgającej od Istrii i Dunaju na północy do Macedonii na południuWadding, vol. II, s. 697-698; por. Lea, s. 299; Wysokiński, s. 179.. Decyzja ta zamyka okres formowania się urzędu inkwizycji papieskiej na podległych Węgrom ziemiach południowosłowiańskichLea, s. 299..
Inkwizycja na Bałkanach w XIV–XVI wieku Choć jest prawdopodobne, że na przełomie XIII i XIV wieku prowincjałowie Slawonii wykonywali przysługujące im prawo mianowania inkwizytorówMożna tak wnioskować z treści listu inkwizytora Fabiana do papieża Jana XXII z 1327; por. Wysokiński, s. 182., pierwszym znanym z imienia inkwizytorem w tej prowincji jest mianowany w czerwcu 1325 bezpośrednio przez papieża Jana XXII (1316–1334) franciszkanin FabianWadding, vol. III, s. 323-325; por. Lea, s. 300 (podany przez Lea rok 1323 jako data nominacji Fabiana to omyłka drukarska).. Niedługo potem, w związku z rozproszeniem się po niemal całej Europie heretyckich fraticellich, tj. przedstawicieli dysydenckiego odłamu zakonu franciszkanów, Jan XXII polecił węgierskiemu prowincjałowi dominikanów mianowanie inkwizytorów w celu zwalczania tego ruchu. Na mocy bulli z 1 lutego 1327 dominikański prowincjał otrzymał prawo mianowania i odwoływania inkwizytorów na całym terytorium królestwa WęgierFerrarius, s. 425-426, 478-479; Lea, s. 300; Wysokiński, s. 180-182.. Te nowe przywileje dla dominikanów zostały oprotestowane przez franciszkanów z prowincji slawońskiej, jako naruszające ich prawa do prowadzenia działalności inkwizycyjnejWysokiński, s. 182; Lea, s. 300.. Ostatecznie w 1330 Jan XXII zadecydował, że na ziemiach wchodzących w skład franciszkańskiej prowincji Slawonia inkwizycja pozostanie w rękach franciszkanów, natomiast na pozostałym terytorium monarchii węgierskiej inkwizytorów będzie mianował dominikański prowincjałWysokiński, s. 182-183.. Franciszkański inkwizytor Fabian udokumentowany jest po raz ostatni w bulli papieża Benedykta XII z 12 maja 1337, z której wynika, że nie mógł on liczyć na wsparcie ze strony lokalnych władz w BośniWysokiński, s. 183; Lea, s. 300-302.. Jego następcą został prowincjał Slawonii Sylwester z Trogiru.
Franciszkanie sprawowali w Dalmacji funkcje inkwizycyjne aż do drugiej połowy XVI wieku, np. w 1438 prowincjał Slawonii Mikołaj z Durazzo został mianowany przez generała zakonu franciszkanów inkwizytorem DalmacjiWadding, vol. V, s. 343.. W zwalczaniu reformacji odgrywali jednak początkowo niewielką rolę. Inkwizytorzy Gian Pietro Celso i Valengo Tisano wręcz sami znaleźli się w kręgu podejrzeń. Wraz z utworzeniem w połowie XVI wieku inkwizycji rzymskiej (1542), w wielu regionach franciszkanie stopniowo tracili uprawnienia inkwizytorskie na rzecz dominikanów. W Dalmacji w 1578 utworzony został trybunał inkwizycji w Zadarze, kierowany przez dominikanów. Ostatni franciszkański inkwizytor Dalmacji, Giovanni Doroseo, został wygnany z Szybeniku w 1590por. Antonio Battistella, Notizie sparse sul Sant'Officio in Lombardia durante i secoli XVI e XVII, Archivio Storico Lombardo, vol. 17 (1902), s. 127 przyp. 2.. Franciszkanie utrzymali jednak jurysdykcję nad Istrią, gdzie w połowie XVI wieku utworzony został stały trybunał inkwizycji w Capodistrii, należący do struktur inkwizycji rzymskiej.
Inkwizycja w Albanii 26 marca 1451 katolicki władca Albanii Skanderbeg uznał się za wasala królestwa Neapolu. 22 września tego samego roku papież Mikołaj V wysłał do Albanii franciszkanina Eugenio Somma w podwójnej roli papieskiego nuncjusza oraz inkwizytora Albanii, Serbii i BułgariiWadding, vol. VI, s. 106-108; Lea, s. 311..
Inkwizytorzy papiescy na Bałkanach Inkwizytorzy dominikańscy w XIII wieku Paweł z Zadaru OP, inkwizytor Dalmacji i Bośni (zamordowany w 1255) Andrzej OP, inkwizytor Chorwacji (mianowany w 1268)
Franciszkańscy inkwizytorzy Slawonii i Dalmacji Fabian OFM (udokumentowany 1325–1337) Sylwester z Trogiru OFM (udokumentowany 1341–1345) Mikołaj ze Splitu OFM (udokumentowany w 1390) Cristoforo da Arbe OFM (1424) Mikołaj z Szybeniku OFM (1426) Mikołaj z Trogiru OFM (1431) Mikołaj z Durazzo OFM (1438) Bernardino da Spalato OFM (1495) Benedetto dalla Rocca OFM (1511) Giacomo Rosa de Randazzo OFMConv (1530) Baldo Lupetina OFMConv (1535) Biagio da Cherso OFMConv (1546) Gian Pietro Celso OFMConv (1547–1549) Tommaso Simonetta OFMConv (1550–1552?) Andrea Zunta da Capodistria OFMConv (1553) Michele Volpini da Arbe OFMConv (1559–1567?) Nicola Definico da Sebenico OFMConv (1559–?) Egidio Draganus OFMConv (ok. 1573) Valengo Tisano da Pirano OFMConv, inkwizytor Splitu (1578–1585) Giovanni Doroseo OFMConv, inkwizytor w Szybeniku (1583–1590)
Inkwizytorzy w Albanii Eugenio Somma OFM (1451)
Przypisy
Bibliografia , wszystkie tomy na SUL Books w formacie PDF Ireneusz Wysokiński, Źródła do badań nad średniowieczną inkwizycją dominikańską na Węgrzech, w:
Franjo Sanjek: Le catharisme des « chrétiens » bosniaques, w: Revue de l'histoire des religions, tom 190 n°2, 1976, s. 149-156
Kategoria:Inkwizycja według regionów Kategoria:Historia Chorwacji Kategoria:Historia Albanii Kategoria:Historia Bośni i Hercegowiny