O esperanto ye una luenga artificial creyata por o medico L. L. Zamenhof en 1887 como resultato d'una decada de treballo. O primer libro publicato estió La lingvo internacia (en aragonés: A luenga internacional).

A cifra de fablants creixió rapidament en as decadas siguients, en un prencipio en l'Imperio Ruso y Europa oriental, America, China y Chapón. En os primers anyos d'o movimiento, os esperantistas teneban contacto por correu, pero en 1905 se fació lo primer Congreso Universal d'Esperanto (Universala Esperantista Kongrezo) en Boulogne-sur-Mer.

O vocabulario se trigó de muitas luengas. Bellas parolas nuevas tienen o suyo orichen en fablas no indo-europeas, como o chaponés, por estar consideratas internacionals. Sin dembargo, a mayor parti d'o vocabulario d'o esperanto procede d'o latín, as luengas romances (mas que mas d'o italiano, o castellano y o francés), o alemán y l'anglés.

Ista luenga no ye oficial en dengún país, pero ye parte de bels programas educativos en muitos países.

Historia thumb|right|L. L. Zamenhof, iniciador d'o esperanto. O doctor Zamenhof desenvolicó o esperanto en zaguerías d'a decada de 1870 y primerías d'a de 1880. A luengua nativa de Zamenhof yera o ruso, pero tamién parlaba yiddisch, Kontribuaĵo al la studo pri la influoj de la jida sur Esperanton Claude Piron, Jewish Language Review, 4, 1984 polacoBiografia: A. Zakrzewski, E. Wiesenfeld y alemán con fluideza. Aprendió francés, latín, griego, hebreu y anglés. Escribió una gramatica d'o yiddisch (a primera escrita per un chudieu). De luengas como o espanyol, o italiano Doktoro kaj lingvo Esperanto. Adolf Holzhaus, Fondumo Esperanto, Helsinki, 1969 y o lituano en teneba conoixencias basicas.

En Białystok, a villa natal de Zamenhof, i viviban muitos pueblos y se i parlaban cuantas luengas, como l'alemán, o ruso, o polaco u o yiddisch —que yera amplament mayoritario—, lo que dificultaba a comprensión, mesmo en as situacions mas cutianas. Como Zamenhof consideraba que a inexistencia d'una luengua comuna yera a razón prencipal d'os conflictos entre diferents nacions, prencipió a treballar, cuan yera estudiant, en o prochecto d'una luenga de convención capable de resolver o problema lingüistico. Caldría que fuese distinta d'as luengas nacionals, neutral y fácil d'aprender y ta ixo acceptable por toz como segunda luenga. Una luenga aprendita a o mesmo tiempo que as nacionals y emplegata en situacions en que s'han de comunicar diferents parlants de diferents culturas u nacions. La clamó Lingwe Uniwersala. Su pai le fació prometer que deixaria de treballar en o suyo idioma y s'adedicaría a os estudios. Zamenhof se'n fuó ta Moscú a estudiar medecina. Seguntes bels biografos, en una d'as vesitas a o suyo lugar descubrió que su pai heba cremato toz os manuscrits d'o suyo prochecto. Zamenhof se metió alavez a reescribir-los, adhibindo-ie milloras y fendo-lo evolucionar.

Dimpués de diez anyos de treballo, que Zamenhof pasó traducindo literatura a l'idioma y escribindo prosa y versos orichinals, a primera gramatica d'o esperanto se publicó en Varsovia, en ruso, o 26 de chulio de 1887, en un libro dito Lingvo Internacia, que entre os esperantistes se conoixe como Unua Libro. La fondaj tekstoj de Esperanto/ Les textes fondateurs de l'espéranto André Cherpillod, La Blanchetière, Courgenard, 2009 Teneba 40 pachinas, cubierta y una fuella suelta y encluyiba:

Prologo (28 pachinas), a on i heba os primers textos en esperanto: Pai nuestro. Fragmentos d'a Bíblia. Modelo de correspondencia. Mia penso, poesía orichinal. Poesía de Heinrich Heine, traducita de l'alemán. Ho, mia kor, poesía orichinal. Ueito tarchetas con a promesa d'aprender a luenga si diez millons de persones feban publica a mesma promesa. Leccions de lingvo internacia, que consistiban en l'alfabeto d'o esperanto y 16 reglas basicas de gramatica y de sintaxi (6 pachinas). Diccionario internacional-ruso (947 parolas) (en tomo a parti) con a frase introductoria siguient (en ruso): "Tot o que ye escrito en a luenga internacional, se puet entender con l'aduya d'iste diccionario".

Mientres os anyos siguients se'n facioron edicions en hebreu, alemán, polaco, francés y anglés.

Espardidura inicial thumb|250px|Mapa d'associacions d'esperanto en Europa en 1905.

O numero de parlants creixió ascape en as primeras decadas, mas que mas en l'Imperio Ruso y en Europa Oriental; dimpués en Europa Occidental, en as Americas, en a China y en Chapón. Muitos d'aquels primers parlants veniban d'un atro idioma planificato, o volapük, que o mesmo Zamenhof heba aprendito.

En 1888, en Nuremberg (Alemanya), o periodista Leopold Einstein funda a primera asociación d'esperanto. Un anyo dimpués, en 1889, o mesmo Einstein funda a primera revista en esperanto: La Esperantisto. I publicoron os suyos escritos Zamenhof, Antonio Grabowski, Solovjev, Devjatin u Leo Tolstoy. Dimpués d'a colaboración de Tolstoy, que estió un d'os mas grans defensors d'o esperanto, a censura zarista prohibió a dentrada d'eixemplars d'a revista en l'Imperio Ruso.

O movimiento esperantista creixe de traza firme y atraye a personas de todas as clases socials y de todas as ideyolochías, encara que, puet estar que, con una proporción una mica mas gran de miembros d'o que se podría decir a chicota burgesía. Ascape a luenga pasa a o Estato francés y d'astí a o Estato espanyol. Se i pueden documentar os primers parlants en a ciudat de Valencia y en Ceret (Vallespir). Francesc Poblet. Kataluna Antologio. Una antologia de la literatura catalana en esperanto, Lletres, Grup del Llibre, Barcelona, 32, abril-mayo 2008

En 1898, o expresident d'a Primera Republica Espanyola, Francesc Pi i Margall, da a conoixer o esperanto en Madrit a traviés d'un articlo de prensa publicato en o diario republicano El nuevo régimen. Cent anys del Congrés d'Esperantistes gironins. Jordi Vilamitjana. Diari de Girona, 30 d'agosto de 2010 Dimpués d'a fundación d'os primers circlos esperantistas, d'os cursos d'esperanto y d'o contacto con grupos parellans en atros países, o movimiento esperantista d'o Estato espanyol se siente con prou fuerza ta creyar a primera agrupación d'ambito estatal con l'obchectivo de difundir l'idioma internacional. A Sociedat Espanyola ta a Propaganda d'o Esperanto s'establió en 1903. O mesmo anyo se creyó lAssociació Valenciana d'Esperanto.

Barcelona se constituyó ascape en un centro esperantista gracias a la faina d'o escritor Frederic Pujulà, considerato o introductor y maximo difusor d'o esperanto en Catalunya, que'n fació una gran difusión dende a revista modernista Joventut, con colaboracions en La Veu de Catalunya y con a publicación d'un gran numero d'obras didacticas, como gramaticas, cursos y vocabularios. Atros esperantistas catalans famosos serían Joan Amades, Delfí Dalmau, Joan Mascaró, Andreu Nin u Carles Riba.

En os primers anyos d'o movimiento, os esperantistas nomás heban mantenito contacto por correspondencia. En 1905, manimenos, s'escaició en a ciudat francesa de Boulogne-sur-Mer o I Congreso Mundial d'Esperanto, con 688 participants procedents de trenta países, que consolidó os alacez d'a comunidat esperantista. En iste congreso s'acceptó a Declaración de Boulogne, un documento constitucional basico en que se definiban as causas y os obchectivos d'o movimiento esperantista y a on se fixa oficialment o Fundamento d'Esperanto como reglamento esencial y inalterable d'a luenga. Dende alavez y dica hue, cada anyo, fueras de periodos belicos, s'han celebrato congresos internacionals en os cinco continents, amás d'a-saber-las trobadas y actividaz.

O 18 de chulio de 1907 se constituye o Grupo Esperantista de Maó, con seu en l'Ateneu Popular. Un día dimpués, o 19 de chulio d'o mesmo anyo, se constituye l'Esperantista Klubo Palma, con seu en a Cambra de Comercio, Xavier Margais. El moviment esperantista a Mallorca, Documenta Balear, Mallorca, 2003 y en 1908 se funda l'Asociación Universal d'Esperanto (UEA). O movimiento esperantista tenió tamién una gran acullita en Aragón dende os primer anyos d'os sieglo XX. Estió l'advogato Emilio Gastón Ugarte qui, con l'aduya d'Agustín Montagud y Rafael Benítez, establió en Zaragoza en l'anyo 1908 a primera sociedat esperantista, dita "Frateco". Esperanto en a GEA

En ixe mesmo anyo, 1908, s'orichinó una grieu crisi en o movimiento esperantista que menazaba con destruir a luenga: o cisma de l'ido. Iste cisma lo provocoron un grupo d'esperantistas "reformistas", con Louis Couturat a la capeza, os cuals presentoron un nuevo prochecto de luenga considerato por éls un esperanto reformato, André Cherpillod. Ido, unu jarcenton poste, La Blanchetière, Courgenard, 2007 y que a la vegada deixaban ubierta a nuevas reformas. A presión que exercioron os idistas levó a Zamenhof a proposar cuantas reformas ta o esperanto a os lectors de La Esperantisto, como eliminar os sinyals diacriticos, suprimir l'acusativo, etc. O 60% d'os subscriptors d'a revista refusoron as reformas, ya que entendeban que istas destruirían a confianza d'os parlants en a estabilidat d'a luenga que heban aprendito y prencipiato a emplegar. Os idistas creboron o progreso d'o esperanto mientres dos decadas. Manimenos, se veyió un abance notable d'o movimiento esperantista a escala internacional.

thumb|Cartel d'o V Congreso Universal d'Esperanto, celebrato en Barcelona (1909).

En 1909 se celebra en Barcelona o V Congreso Universal d'Esperanto, que suposó a plegata a la ciudat (y a la ciudat de Valencia, a on tamién se fació bella actividat) de milenta de personas venitas de muitos países, no nomás europeus, y representó o empentón prencipal d'o movimiento esperantista. Mientres a celebración s'establió a Unión Esperantista Catolica Internacional. Frederic Pujulà presidió o Congreso, estando president d'honor o rei espanyol Alifonso XIII, que nombró a Zamenhof Comandador d'a Orden d'Isabel a Catolica. O mesmo anyo, en Chest (Foya de Bunyol), un vecín d'o lugar, Francisco Máñez, metió o esperanto y consiguió que se i espardise. Chest se convirtió, asinas, en un d'os puestos d'o mundo con un d'os index mas altos de población que parla u entiende o esperanto. Esperanto, lingvo oficiala Vicente Lladró, Las Provincias, 5 d'aviento de 2009

En 1910 s'establió a Federación Esperantista Catalana. O X Congrés Universal d'Esperanto, celebrato en 1914 en París, reunió a alto u baixo 4.000 personas. Tot iste progreso se vió aturato de raso en l'anyo 1914 con o inicio d'a Primera Guerra Mundial. Un golpe addicional estió a defunción d'o iniciador de l'idioma en 1917.

O esperanto y os conflictos d'o sieglo XX

Mientres o primer tercio d'o sieglo XX o esperanto estió muit emplegato y difundito por o movimiento obrero d'Europa. En Alemanya se cononoixiba como o "latín d'os obrers". Esperanto kaj anarkiismo. Maldekstro kaj Esperanto, Will Firth. nodo50.org En a Unión Sovietica se i produció un creixiemiento destacato y en 1921 se creyó a Sennacieca Asocio Tutmonda (que significa alto u baixo Asociación Anacionalista Mundial), una organización obrera internacional con seu en París, que s'oposó a o neutralismo nominal d'a corrient prencipal d'o esperantismo, a la que calificó de burgesa, y proposó de fer servir o esperanto como instrumento revolucionario.

En l'anyo 1921 se celebró en Zaragoza o Congreso Nacional d'Esperanto, primero celebrato en ista ciudat en a que dimpués se'n celebrarían atros tres mas (en os anyos 1954, 1967 y 1983)

En 1922, a Tercera Asemblea d'a Liga de Nacions acceptó un informe sobre o esperanto como luenga auxiliar internacional, en o que se reconeixe como "luenga viva de fácil aprendizache".

En Catalunya bi habió un gran empentón esperantista ligato a o movimiento obrero, aintro d'a tradición d'o internacionalismo proletario. Història de l'esperanto als Països Catalans, Francesc Poblet, Hèctor Alòs. ACE. Cornellà de Llobregat. 2010