Os verbos auxiliars en bavaro son cuatre, uno mas que en alemán. Como en a resta luengas os verbos auxiliars se troban en bavaro chunto con atros verbos ta formar determinaus tiempos verbals u atras construccions como a voz pasiva.
Asinas en bavaro os verbos auxiliars son: håm (haber/tener). sei (ser/estar). weàn (tornar-se). doa (fer).
Fueras d'iste zaguero (en alemán tun) os equivalents d'a resta (en alemán respectivament haben, sein y werden) son tamién auxiliars en alemán estándard. Istos verbos tamién se pueden fer servir por si mesmos sin fer a función d'auxiliar d'un atro.
Verbo håm En bavaro o verbo håm (seguntes a grafía alemana tamién hom) equivalent a o verbo haber/tener en aragonés y haben en alemán. Se fa servir como verbo auxiliar en a formación d'o preterito perfecto (con as suyas formas en present) y d'o preterito pluscuamperfecto (fendo servir o suyo participio II, kabd) d'a mayoría de verbos.
Present d'indicativo Bi ha dos posibles variants d'o verbo en present d'indicativo pendendo de si o pronombre personal va debant o dezaga:
Persona Pronombre debant Pronombre dezaga 1ª Sing. i håb håw i 2ª Sing. du håsd håsd 3ª Sing. eà/sie/es håd håd à/håd s/håds 1ª Plur. mià ham hammà 2ª Plur. ià habds habds 3ª Plur. de ham ham s
Preterito perfecto d'indicativo En bavaro, a diferencia de l'alemán, no existe o preterito imperfecto ta iste verbo. O preterito perfecto se forma emplegando o suyo participio perfecto:
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i håb kabd 2ª Sing. du håsd kabd 3ª Sing. eà/sie/es håd kabd 1ª Plur. mià ham kabd 2ª Plur. ià habds kabd 3ª Plur. de ham kabd
Preterito pluscuamperfecto d'indicativo Ta a formación d'o pluscuamperfecto o bavaro adhibe, igual que l'aleman, o participio perfecto a la suya forma de pasau. En alemán se fa servir o preterito imperfecto, pero en bavaro, en no existir iste, s'emplega o preterito perfecto quedando asinas duplicau o participio:
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i håb kabd kabd 2ª Sing. du håsd kabd kabd 3ª Sing. eà/sie/es håd kabd kabd 1ª Plur. mià ham kabd kabd 2ª Plur. ià habds kabd kabd 3ª Plur. de ham kabd kabd
Preterito imperfecto de conchuntivo O bavaro forma asinas o preterito imperfecto de conchuntivo:
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i häd 2ª Sing. du hädsd 3ª Sing. eà/sie/es häd 1ª Plur. mià hän 2ª Plur. ia hädds 3ª Plur. de hän
Verbo sei En bavaro o verbo sei ye equivalent a o verbo ser/estar en aragonés y a sein en alemán. Se fa servir como verbo auxiliar en a formación d'o preterito perfecto (con as suyas formas en present) en os verbos de movimiento. O participio II ye gwesn, a vegadas tamién baixo a contracción gween.
Present d'indicativo Bi ha dos posibles variants ta o present d'indicativo d'o verbo pendendo de si o pronombre personal va debant o dezaga:
Persona Pronombre debant Pronombre dezaga 1ª Sing. i bin/bi bin i 2ª Sing. du bisd bisd 3ª Sing. eà/sie/es is is à/is s/is s 1ª Plur. mià sàn/hàn sàmmà/hàm(m)à 2ª Plur. ià seids seids 3ª Plur. de sàn/hàn/hànd sàns/hàns
Existen variants en bellas formas d'a conchugación d'o verbo "sei": A primera persona de singular puet nasalizar-se cuan desapareixe a "-n". Asinas tendríanos i bĩ (denotau en bellas grafías foneticas asinas). Amás d'as formas chenerals ta a primera y tercera persona de plural "mià/de sàn" existe a forma rural "mià/de hàn". Cal parar cuenta que a forma d'a primera persona de plural con o pronombre dezaga coincide si se fa servir a grafía alemana con a primer persona de plural d'o verbo "håm". En realidat se pronuncian diferent, ya que en o caso d'o verbo "sei" a primera "a" ye clara (ʌ), mientres que en o caso d'o verbo "håm" ye una "a" luenga y una mica mas fosca (a:). A primera gosa denotar-se en bellas grafías foneticas con un tochet "à" (Se veiga ta mas información l'articlo sobre a grafía d'o bavaro). Asinas tenemos por eixemplo:
Grafía alemana Grafía fonetica Fonetica (AFI) Alemán Aragonés Ham(m)a ohne Hamma do? Nä! hamma zwoa Hamma! Hàm(m)à ohne Hammà då? Nä! hammà zwoã Hammà! /hʌm(m)ʌ o:nə hammʌ dɔ? nɛ! hammʌ t͡sɔã hammʌ/ Sind wir ohne Hammer da? Nein! wir haben zwei Hammer! Somos sin martiello? No! en tenemos dos!
Preterito perfecto d'indicativo O preterito perfecto se forma emplegando o suyo participio perfecto:
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i bin/bi gwesn 2ª Sing. du bisd gwesn 3ª Sing. eà/sie/es is gwesn 1ª Plur. mià sàn/hàn gwesn 2ª Plur. ià seids gwesn 3ª Plur. de sàn/hàn/hànd gwesn Preterito imperfecto d'indicativo O verbo sei tiene forma d'imperfecto, encara que por un regular se fa servir o perfecto ta charrar en pasau. Existe a variant en que se pierde a -r.
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i wa(r) 2ª Sing. du wa(r)sd 3ª Sing. eà/sie/es wa(r) 1ª Plur. mià wa(r)n 2ª Plur. ià wa(r)ds 3ª Plur. de wa(r)dn
Preterito imperfecto de conchuntivo Igual que en o preterito imperfecto d'indicativo bi ha una variant d'o preterito imperfecto de conchuntivo en que se pierde a -r.
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i wàà(r) 2ª Sing. du wàà(r)sd 3ª Sing. eà/sie/es wàà(r) 1ª Plur. mià wàà(r)n 2ª Plur. ià wàà(r)ds 3ª Plur. de wàà(r)dn
Imperativo O imperativo d'o verbo sei en bavaro ye:
Persona Imperativo 2ª Sing. sei 2ª Plur. seids
Verbo weàn O verbo weàn ye equivalent a l'alemán werden y se fa servir igual que iste en a formación d'o futuro y d'a pasiva, encara que con bellas particularidaz. O suyo participio ye woàn, tanto si actúa como verbo auxiliar como si lo fa como un verbo normal (en alemán iste participio tien respectivament as formas worden y geworden).
Present d'indicativo O present d'indicativo d'o verbo se weàn tien a siguient conchugación.
Persona Pronombre debant 1ª Sing. i weà 2ª Sing. du weàsd 3ª Sing. eà/sie/es weàd 1ª Plur. mià weàn 2ª Plur. ià weàds 3ª Plur. de weàn
Sirve asinas ta construyir o futuro d'indicativo chunto a o verbo en infinitivo y a pasiva en present chunto a o verbo en participio.
Preterito imperfecto de conchuntivo O preterito imperfecto de conchuntivo d'o verbo weàn tien una doble forma en o caso d'actuar como verbo no auxiliar:
Bavaro Alemán Aragonés I weàràd granngI wuàràd granng Ich würde krank Me metería malauto
A segunda forma (wuàràd) se fa servir nomás cuan o verbo no ye auxiliar como en l'anterior eixemplo. A primera forma (weàràd) se puet fer servir en os dos casos: cuan o verbo ye auxiliar y cuan no'n ye. Asinas tenemos que:
O preterito imperfecto de conchuntivo en pasiva de cualsiquier verbo (fueras d'o propio weàn) se ferá servir con a forma weàrad, ya que aquí o verbo ye auxiliar. Nunca no se ferá servir en iste caso a forma con "u". Por eixemplo: Dees Haus weàràd baud = A casa sería construyida. O preterito imperfecto de conchuntivo d'o propio verbo weàn ferán servir a forma weàrad u alternativament a forma wuàrad. Por eixemplo: Weàràdsd du à Kaminkehrà? = Serías desfollinador?. Wannsd zun Dogdà gàngsd, wuàràdsd glei wiedà gsung = Si fueses ta o medico te meterías bueno. O preterito imperfecto de conchuntivo en pasiva d'o propio verbo weàn se fa emplegando o verbo auxiliar doa: Dees Haus dààd scho baud weàn.
O bavaro construye o preterito imperfecto de conchuntivo de cualsiquier verbo (fueras d'o propio weàn) con o verbo doa y no con o weàn como fería l'alemán.
Verbo doa O verbo doa ye o cuatreno verbo auxiliar d'o bavaro. Ye equivalent a l'alemán tun, encara que en iste idioma no fa función de verbo auxiliar. En bavaro s'emplega en a construcción d'o preterito imperfecto de conchuntivo.
Present d'indicativo A conchugación d'o verbo doa en present d'indicativo ye:
Persona Pronombre debant Pronombre dezaga 1ª Sing. i duà duàr i 2ª Sing. du duàsd duàsd 3ª Sing. eà/sie/es duàd duàd à/duàd s/duàd s 1ª Plur. mià deàn/dàn deàmà/dàmmà 2ª Plur. ià deàds/dàds/duàds deàds/dàds 3ª Plur. de deàn/dàn/duàn/doàn deàn s/dàn s/duàn s/doàn s
Cal destacar que a forma con pronombre dezaga deàmmà tien doble significau, ya que mià ye tanto o pronombre personal de primera persona de plural nusatros como o pronomnre me: Wås deàmmà jetz? = Qué me fan agora? u Qué femos agora?
Preterito imperfecto de conchuntivo O preterito imperfecto de conchuntivo d'o verbo doa se conchuga como:
Persona Pronombre debant Pronombre dezaga 1ª Sing. i dààd dààd i 2ª Sing. du dààdsd dààdsd 3ª Sing. eà/sie/es dààd dààd à/dààd s/dààd s 1ª Plur. mià dààdn/dààn dààdma 2ª Plur. ià dààds dààds 3ª Plur. de dààdn/dààn dààdn s/dààn s
En bavaro se fa servir o preterito imperfecto de conchuntivo d'o verbo doa en a formación d'o preterito imperfecto de conchuntivo de cualsiquier atro verbo:
I dààd schreim = Yo escribiría. Mei Auddo dààd scho grichdd weàn. Dààdsd' mà du häiffà? = M'aduyarías.
Imperativo O imperativo d'o verbo doa en bavaro ye:
Persona Imperativo 2ª Sing. duà 2ª Plur. deàds
Se fa servir o imperativo d'o verbo doa ta construyir imperativos d'atros verbos. A forma con doa ye menos autoritaria que si s'emplega dreitament o imperativo d'o propio verbo:
Imperativo con doa Imperativo normal Aragonés Duà schee essn! Iiß Mincha! Deàds eià Hausaufgåb machà! Machds eià Hausaufgåb! Fez a vuestra faina!
Mas usos de doa O verbo doa puet emplegar-se ta enfatizar una frase sin cambiar o suyo significau. En iste caso o verbo prencipal se coloca en infinitivo a o final d'a frase:
Bavaro| bgcolor=#F2F2F2 | Alemán | bgcolor=#F2F2F2 | Aragonés |- | bgcolor=#FAFAFA | Mià awàdnMià deàn awàdn| bgcolor=#FAFAFA | Wir arbeiten| bgcolor=#FAFAFA | Treballamos|- | bgcolor=#FAFAFA | Schbuids ees heid no Fuaßbåi?Deàds ees heid no Fuaßbåi schbuin?| bgcolor=#FAFAFA | Spielt ihr heute noch Fußball?| bgcolor=#FAFAFA | Chugarez hue a fútbol?|-
Tamién se puet fer servir, como ye de dar, como un verbo normal con o suyo significau de "fer":
{| class="wikitable" | bgcolor=#F2F2F2 | Bavaro Alemán Aragonés Wås duàsd denn du? Was tust denn du? Alavez, que fas? Dees dààd i need Das täte ich nicht Ixo yo no lo fería Håsd du nix zun doa? Hast du nichts zu tun? No tiens cosa que fer?
Bibliografía "Bairische Grammatik". Ludwig Merkle. Hugendubel. Múnich, 1975.
Auxiliars Bavaro