A Republica Checa (Česká republika en checo) u Chequia (Česko en checo) ye un país en Europa Central que fa parte d'a Unión Europea (UE).

Muga a lo norte con Polonia, a l'este con Eslovaquia, a lo sud con Austria, y a l'ueste con Alemanya. Se la conoix localment como Česko y oficialment como Česká republika. Chunto con Polonia, Eslovaquia y Hongría, forma o grupo Visegrad de nacions. O país fue establito l'1 de chinero de 1993 con a disolución de Checoslovaquia. A capital se troba en a ciudat de Praga, que amás ye a mayor ciudat d'o país.

A suya población ye de 10.424.926 habitants (2008) en una superficie de 78.886 km², con una densidat de población de 132 hab/km².

Historia

Moravia la Gran

Uns eslaus d'Europa centro-oriental s'organizoron formando un estau en a primera metat d'o sieglo IX y destruito por os hongaros en l'anyo 906. Moimir (803-846) fundó o Ducau de Moravia y o suyo sobrín Ratislau s'independizó d'o Reino Franco Oriental, acercando-se a Costantinoble. Dende Costantinoble fuoron ninviaus os santos eslaus macedonyos Cirilo y Metodio pa cristianizar-los fendo servir a luenga eslava como vehiclo de comunicación dreita. Cirilo y Metodio creyoron una organización eclesiastica morava autonoma, que desapareix cuan en l'anyo 885 muere Metodio.

Loís o Chermanico preba de sozmeter a Radislau sin conseguir-lo, pero o suyo sobrín de Ratislau (870-894) lo entrega a los francos orientals. En l'anyo 874 en a Paz de Forchheim Moravia la Gran pierde a baixa Panonia. Manimenos contina a expansión de Moravia con a conquiesta d'Eslovaquia, Hongría occidental, Silesia, Bohemia y Sudetes. En l'anyo 880 Moravia la Gran reconoix l'autoridat d'a Santa Seu y se posa baixo a suya protección. Os hongaros s'establixen en a Cuenca Panonica y en a suya expansión destruyen o estau de Moravia la Gran, quedando os eslaus sozmesos a los hongaros.

Os checos baixo os premislidas thumb|200px|Otakar II Premislida Os primers sobirans conoixius d'os checos estioron a dinastía d'os Premislidas, conoixius con seguridat dende Bořivoj I de Bohemia, baptizau enta l'anyo 880 por Sant Metodio chunto con a suya muller Santa Ludmila. Bořivoj ye succediu por Spytihněv, dimpués por Vratislau I de Bohemia y dimpués por Wenceslau I de Bohemia, derrocau por o suyo chermano Boreslau o crudel. Igual que en Polonia, a cristianización no fue total y part d'a población siguió pagana. Gabriela Makowiecka y Estanislao Macowiecki: La Cultura Eslava. Editora Nacional. A pesar que a cristianización se fació por os santos Cirilo y Metodio ninviaus por Costantinoble, os cristianos checos s'alioron con Roma.

En l'anyo 962, cuan Otón I d'Alemanya ye coronau emperador d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, Bohemia en fa parte. En l'anyo 973 Boreslau o Piadoso obtién a creyación d'o bispau de Praga, dependient de l'arcebispau de Maganza. En l'anyo 992 a Orden Benedictina s'establió en Drevnov a pesar d'a resistencia popular. Bohemia se converte en un reino dentro d'o Sacro Imperio a primers d'o sieglo XIII con Otakar I de Bohemia. Otakar s'annexiona en l'anyo 1222 Moravia.

Otakar II de Bohemia se fa amo d'a mayor parte d'Austria y aspira a estar esleito emperador d'o Sacro Imperio, pero os electors prefieren en 1273 a Rodolfo d'Habsburgo. En a batalla de Dürnkrut en 1278 os Habsburgo prenen posesión d'Austria. En 1306 Wenceslau III de Bohemia ye asasinau y desapareix a dinastía d'os Premislidas.

Bohemia como centro de l'Imperio Chermanico thumb|left|180px|Carlos IV d'o Sacro Imperio Romano Chermanico. En 1310 l'emperador Henrique de Luxemburgo consigue que o suyo fillo Chuan siga esleito rei de Bohemia, y se casa con a chermana de Wenceslau III de Bohemia. Chuan se dedica a guerreyar por Europa y deixa gobernar a la suya muller y a la nobleza checa, morindo en 1346 en a batalla de Crécy.

O suyo fillo Carlos lo succede y se converte en emperador d'o Sacro Imperio en 1355, (Carlos IV d'o Sacro Imperio Romano Chermanico). Con Carlos IV o Bohemia conoix a suya millor epoca, y Praga se converte en a capital de l'Imperio, y una d'as ciudaz mes grans d'Europa. A bula d'Oro de 1356 lechisla o sistema d'elección de l'emperador. O territorio d'o Reino de Bohemia se fa mes gran, con l'anexión de Lusacia baixa, (Lusacia alta ya perteneixeba a lo Reino de Bohemia dende 1329), os países de Cheb, (cabo ueste de Bohemia), y Znojmo (o sud de Bohemia). Silesia pasa a fer part d'o Reino de Bohemia a cambio de renunciar a la corona de Polonia.

Dende 1344 Praga ye seu d'un arcebispau independient de tot de Maganza. Carlos IV d'o Sacro Imperio Romano Chermanico funda con o refirme de Climent VI a Universidat de Praga en 1348, a primera d'Europa Central y d'o Sacro Imperio Romano Chermanico. En 1348 Carlos IV decide d'edificar a ciudat nueva de Praga, Nové Mesto, y en 1357 ordena a construcción d'o famoso puent de piedra d'a ciudat.

A revolución d'os husitas

thumb|180px|Jan Hus en a foguera. Cheronimo de Praga, que heba estudiau en Oxford, estendilla as ideyas criticas sobre a Ilesia d'o teologo anglés John Wyclif, en os tiempos d'o Escisma d'Occident. Estas ideyas inspiran a Jan Hus, traductor d'a Biblia a lo checo, y predica a reforma d'a ilesia en idioma checo en Praga y ye escomulgau. Jan Hus ye convocau debant o Concilio de Gostanza en 1414 y lo creman vivo, como dimpués fan con Cheronimo de Praga. Jan Hus se converte en l'heroe nacional checo, y os seguidors d'as suyas ideyas relichiosas (os husitas), se rebelan, tamién con o deseyo d'un cambio social, con abolición d'a servitut y que as tierras sigan comuns. Wenceslau IV de Bohemia no puet controlar a situación y o 30 de chulio de 1419 os husitas chitan por as finestras d'o castiello de Praga a altos cargos catolicos en a dita defenestración de Praga.

Wenceslau IV de Bohemia ye succediu por su chermán Sechismundo I d'o Sacro Imperio Romano Chermanico, rei d'Hongría dende 1387 y emperador dende 1419. Os husitas no lo reconoixen y Sechismundo y lo Papato organizan una cruzada. A cruzada ye derrotada en a batalla de Vitkov por Jan Zizka, y una dieta cheneral de Bohemia confisca os biens d'o clero y d'a corona. Cuan muere Jan Zizka en 1424 ye succediu por Prokop, que derrota a una cruzada en 1431.

Sechismundo aproveita a división entre dos brancas d'husitas, (calixtins y taboritas). En 1433 bi ha un alcuerdo entre catolicos y calixtins en o rito. Os taboritas son derrotaus en 1434 en a batalla de Lipany, a on muere Prokop. Sechismundo acepta a perdua d'os biens d'a corona y d'o clero y reconoix o checo como luenga oficial, ye proclamau rei y muere en 1437.

Entre os Luxemburgo y os Habsburgo Alberto de Habsburgo, estió emperador, rei d'Hongría y de Bohemia y morió en 1439, deixando como hereu a Ladislau. Esleyen a atro Habsburgo como emperador, Frederico III. En Bohemia Chorche de Podebrady, un noble ultraquista prene o poder y se fa esleyir rei en 1458, dimpués d'a muerte de Ladislau o Postumo. Imposa a suya autoridat dica en Silesia y funda una imprenta en a que s'imprime o primer libro en checo. Os catolicos de Bohemia esleyen a Matías Corvín como rei. En 1466 Pavlo II acomanda a Matías Corvín que organice una nueva cruzada. Chorche de Podebrady muere en 1471 nombrando como succesor a Ladislau, fillo de Casimiro lo Gran de Polonia. Ladislau cede a Matías Corvín Moravia, Silesia y Lusacia y dimpués d'a muerte de Matías Ladislau ye esleito rei d'Hongría y refa o Reino de Bohemia.

A Ladislau lo succede como rei de Bohemia y Hongría o suyo fillo Luís, que muere en a Batalla de Mohacs en 1526 y ye succediu por Ferrando de Habsburgo. Dende ixe inte os Habsburgo serán reis de Bohemia (y d'Hongría) dica 1918.

A Bohemia baixo os Habsburgo Dende 1526 dica 1618 en Bohemia bi ha tranquilidat, encara que a reforma s'estendilla a escape. Os checos son a mayoría utraquistas y se dividirán en seguidors de Roma y neoutraquistas que se farán protestants. Os alemans de Bohemia se fan protestants.

Ferrando I en 1556 favorix a los catolicos y proteche a los chesuitas, que fundan en Praga una universidat rival d'a universidat anterior. En 1561 se creya un arcebispau catolico de tot, dimpués d'un sieglo y meyo d'husitismo. Maximiliano II ratifica oralment a Confesión checa de 1575, que fa que os neoutraquistas s'acerquen a los luteranos.

Rodolfo II estableix a suya residencia en Praga en 1582, proteche as artes y ciencias, acollindo a astronomos protestants como Tycho Brahe y Johanes Kepler y reconoix a libertat de culto en 1609. En 1619 muere su chermano Matías, que lo succedió.

A guerra d'as Trenta Anyadas

250px|thumb|Batalla d'a Montanya Blanca En a derrota d'a Montanya Blanca desapareix a Bohemia cuasi independient y husita. Bi ha una gran represión que encomienza por 27 miembros d'a dieta que son escabezaus. Bi ha multas y confiscacions a la baixa nobleza checa y alemana, y las suyas propiedaz pasan a los sinyors que heban estau fidels a lo bando vencedor como os Wallenstein/Valdstyn. A cancillería de Bohemia ye tresladada ta Viena. En a dieta domina l'alto clero y l'alta nobleza. Ferrando deixa que se faiga a contrarreforma y os chesuítas prenen o control d'a Universidat Carlos. 30.000 familias de nobles y burgueses que no querioron convertir-sen a lo catolicismo habioron d'exellar-sen.

O periodo de Temno Rematada a guerra d'as trenta anyadas a zaguers d'o sieglo XVII s'ha produciu cambios socials que han perchudicau a los nativos checos. Bohemia depende de l'alta nobleza que tien o 85 % d'a tierra. Os alemans dominan o comercio y l'artisanía, dica en a capital Praga. Os campesins checos son en una situación d'esclavitut y en 1680 y 1693-1695 esclatan revueltas.

L'administración austriaca En 1740, cuan a guerra de succesión austriaca, os prusianos invaden Silesia, (que perteneixeba a Bohemia dende o sieglo XIV) y por o tractau de Dresde en 1745 se l'anexionan de fueras de chicoz territorios que encara se dicen Silesia Austriaca y que tenioron población alemana (y en Teschen, polaca). En 1741 as tropas baveranas y francesas ocupan Bohemia sin resistencia popular. Os Habsburgo veyen que o sistema creyau por Ferrando II no funciona, y cuan María Teresa (1740-1781) y Chusé II (1781-1790) i habió reformas.

Se creya una administración central en Viena con churisdicción en Austria, en Bohemia y en Moravia. Bi ha una burocracia que se puet fer servir pa puyar socialment, tanto os alemans como os checos.

Cuan a Santa Seu suprime a Orden d'os Chesuítas en 1773 se refirma l'amostranza secundaria y torna a haber-ie amostranza primaria en checo. Con tot y con ixo Chusé I estableix que l'alemán yera a luenga sola de l'administración. Bi ha un edicto de Tolerancia en 1781 pa os protestants que millora tamién a situación pa os chudieus askenazís. A esclavitut ye abolida tamién pero no o rechimen feudal.

O sieglo XIX thumb|200px|Antonín Dvořák, fegura destacada en o renaiximiento cultural checo d'o sieglo XIX. A primers d'o sieglo XIX Bohemia tien un desarrollo economico pareixiu a lo d'Austria y rechions orientals d'Alemanya. Amanix o movimiento intelectual d'os despertadors. En 1848 se celebroron aleccions por sufrachio universal en o marco d'a Confederación Chermanica, (Bohemia en feba part). Os representants checos se niegan a participar pero os alemans de Bohemia y Moravia, que no veyen inconvenient en estar unius Alemanya, si que quieren participar-ie. Un representant a lo Parlamento de Frankfurt declara que o chequismo ha de estar aturau y reprimiu por a fuerza. Palacky organiza en chunio en Praga un congreso eslau con checos, eslovacos y polacos. En a ciudat bi ha disturbios, y ha d'intervenir l'exercito con o cheneral Windischgraetz.