A Confederación suiza u Suiza (en alemán Schweiz; en francés Suisse; en italiano Svizzera; en rumanch Svizra) ye un estau federal situau en o centro d'Europa sin costas en a mar.
A suya población ye de 7.261.200 habitants en una superficie de 41.285 km², con una densidat de población de 176 hab/km². A suya capital se troba en a ciudat de Berna, anque a mayor ciudat d'o país por o suyo numero d'habitants ye Zúrich; antiparte, os centros financers d'o país se troban en as ciudaz de Zúrich, Basilea y Chinevra. Suiza tien muga con Alemanya, Francia, Italia, Austria y Liechtenstein. O país ha tenito una gran tradición de neutralidat politica y militar, razón por a que ye a seu de muitas organizacions internacionals (mesmo l'Organización d'as Nacions Unidas i tien una seu alternativa a la suya seu de Nueva York). O país no fa parte d'a Unión Europea, anque dende 2005 fa parte d'o espacio Schengen.
O suyo nombre ye una derivación d'o nombre d'un d'os cantons establidors d'a federación, "Schwyz" (en alemán estándard, "Schweiz"). Ye un d'os países mas ricos y desarrollatos d'o mundo, con un Producto Interior Bruto de mas de 300.000 millons de dólars estausunidenses (estimación de 2009).
A Confederachón Helvetica proclamó a suya independencia d'o Sacro Imperio Romano Chermanico l'1 d'agosto de 1291, anque ista proclamacón d'independencia no fue reconoixita formalment dica o 24 d'octubre de 1648 en o tractau de Westfalia. Dende ixe inte, a suya historia ye marcata por a suya neutralidat y por o feito d'estar formata por cuatre comunidaz lingüisticas, estando ixas cuatro luengas (alemán, francés, italiano y rumanch) as luengas oficials d'o país; amás o país ha recibito (fácil que por a suya politica de neutralidat) muita inmigración, convertindo-se asinas en un país con una gran variedat cultural.
Etimolochía D'una man, a palabra Suiza tien o suyo orichen en a ciudat de Schwyz, capital d'o cantón de Schwyz, uno os primers cantons que establioron a Confederación. Se considera que ixe toponimo tien o suyo orichen en a palabra de l'antigo alto alemán suittes, que ye un derivato de suedan, palabra que significa "cremar" en aragonés y que fa referencia a la crema d'as antigas selvas que se i fació ta devantar-ie casas y campos ta l'agricultura. Se considera que o nombre que se daba a ixa redolada remató por designar a tot o territorio d'o cantón y que dimpués d'a Guerra Suaba de 1499 o suyo significato s'enampló ta designar a tot o territorio de l'actual Suiza.
D'atra man, o nombre de Confederación Helvetica provién de l'antigo nombre d'o territorio mientres l'Imperio Romano, cuan se conoixeba con o nombre d'Helvetia en relación con a tribu celta d'os helvecios (helvetii en latín) que i viviban dica a conquiesta d'o territorio por Roma.
Cheografía
Historía
Prehistoria Se conoix a presencia mientres o Paleolitico Superior en o territorio de l'actual Suiza, seguntes indican os chacimientos arqueolochicos, de chicoz grupos humans de cazataires-recolectors (ye decir, que no conoixeban encara l'agricultura). Mientres o Neolitico, podemos trobar-ie grupos relacionatos con as viviendas palafiticas, aprofeitando-se d'os cuantos lacos que se puet trobar en o país.
Asinas, as culturas mas antigas conoixitas en a redolada son a cultura de Hallstatt y a cultura de La Tène (todas dos culturas d'a Edat de Fierro), que gosan estar asociatas a os pueblos celtas. Ista segunda cultura recibe o suyo nombre chustament d'o chacimiento arquelochico de La Tène, que se troba situato en territorio suizo, a o canto d'o laco de Neuchâtel, a l'ueste de Suiza. Tamién se considera que a cultura de La Tène recibió influencias d'os asentamientos d'os etruscos en o centro y norte d'a peninsula italica, y que a traviés d'os etruscos tamién recibió aportacions culturals procedents de l'Antiga Grecia y d'as culturas d'a Mediterrania oriental.
Historia Antiga right|thumb|250px|Chulio César y Divico, dirichent tribal d'os helvetios, s'entrevistan en o río Arar dimpués d'a redota d'os helvetios en a batalla de l'Arar. En o sieglo I aC, os helvetios, un pueblo celta, s'estendillaban por o territorio suizo, estando os suyos pobladors mas antigos que hue conoixemos. Iste pueblo dentra en a Historia cuan arredol d'o 60 aC cuantos pueblos chermanicos preban d'instalar-se en a Galia y os helvetios s'adhiben a ixa gran migración, estando redotatos por Chulio César o 58 aC en a batalla de l'Arar y en a batalla de Bibracte y forzatos a reblar y tornar enta o suyo país. Arredol d'o 15 aC, tropas de l'Imperio Romano mandatas por Tiberio y por su chermano Druso (fillos adoptivos d'Augusto) conquieren o territorio y l'adhiben a l'Imperio en o marco d'as campanyas ta a conquiesta d'a cuenca alta d'o río Rin y d'os Alpes t'amillorar a esfensa d'Italia contra os pueblos chermanicos. O territorio pendeba adminitrativament parte d'a Gallia Belgica (y dimpués d'a Germania Superior), d'a Raetia y d'os Alpes Poenninae.
Mientres os sieglos I, II y III o país tenió una intensa romanización, con a construcción en o territorio d'un denso rete de vías romanas y de cuantos asentamientos de población, destacando-ie Aventicum (o centro d'o poder politico y militar romano en o territorio), Arbor Felix, Augusta Raurica, Basilea, Curia, Genava, Lousanna, Octodurum, Salodurum u Turicum. Tamién bi heba guarnicions militars en Tenedo y Vindonissa.
A meyatos d'o sieglo III, en 259, os alamans, una d'as tribus chermanicas, trescruzoron o limes u muga defensiva de l'Imperio Romano y dentroron en o territorio de l'actual Suiza, espullando cuantas ciudaz y nuclios urbans. As lechions romanas reconquirioron o territorio suizo y recuperoron a muga d'o río Rin, pero l'emperador Galieno albandonó os ditos Agri Decumates, un territorio que feba de tampón entre Helvetia y os territorios d'os chermans, y l'actual Suiza se convertió en asinas un territorio de muga, con a inseguridat que ixo comportaba en ixe inte. Asinas, se tornó a devantar-ie as ciudaz espullatas, pero ista vegata as ciudaz yeran mas chicotas y por contra teneban millors sistemas d'esfensa y protección.
Cristianización y situación dimpués d'a pertenencia a Roma A cristianización d'o territorio s'alacetó en o sieglo III y continó en o sieglo IV, establindo-se as primeras seus bispals en o sieglo IV u sieglo V. A seu bispal mas antiga se troba en Basilea, documentando-se a existencia d'a diocesi de Basilea en 246. Tamién se documenta una seu bispal en Martigny en 381 (tresladata a Sion en 585, estando l'actual diocesi de Sion), unatra en Chinevra en 441 (a diocesi de Chinevra) y un atra en Coira en 451 (l'actual diocesi de Coira). Tamién se conoix a existencia en Lausana d'un atra seu bispal en o sieglo VI.
Antiparte, con a cayita de l'Imperio Romano s'establioron en l'actual Suiza bellas tribus chermanicas: os burgundios s'establioron en o cantón de Jura, a cantos d'o río Roine y en as redoladas d'os Alpes a o sud d'o Laco de Chinevra; os alamans trescruzaron o río Rin en 406 y empecipió un proceso d'asimilación d'a población galo-romana d'a redolada. O reino de Borgonya fue absorbito por o reino franco en 534, y en 536 tamién s'annexionoron o territorio d'os alamans, a qui ya heban feito reblar en 496 en a batalla de Tolbiac en tiempos d'o rei franco Clodoveu.
Mientres o dominio burgundio o cristianismo s'estendilló por o territorio, y os reis burgundios i establioron cuantos monesterios; sindembargo en a parte de Suiza que heban conquiesto os alamans nomás bi heba que chicotas comunidaz cristianas ixeminatas, en mantener mayoritariament y cheneralizata istas chents o suyo paganismo ancestral. Tamién plegoron en ixe inte a Suiza monches procedents d'Irlanda, como Sant Columbán de Luxeuil u Sant Gall, estando ixos monches os reintroductors d'o cristianismo en os territorios alamans dende primerías d'o sieglo VII.
Edat Meya left|thumb|250px|Alamanya y Borgonya Superior en l'anyo 1000, alto u baixo. Mientres o dominio d'o territorio por a dinastía carolinchia, se consolidó a predominancia d'o Cristianismo, y monesterios y seus bispals se convertioron en centros de poder politico territorial. En 843, por o tractau de Verdún, a parte occidental de l'actual Suiza (dita Borgonya Superior) s'adhibió a la Lotarinchia que controlaba l'emperador Lotario I, y a parte oriental de Suiza quedó baixo o control de Loís o Chermanico estando asinas parte d'os territorios que dimpués se convertioron en o Sacro Imperio Romano Chermanico. A muga entre ixos dos territorios en que quedó dividita Suiza yera o curso d'o río Aar dica o río Rin, en pasando a l'ueste de Lucerna y seguindo por o río Roine dica os Alpes amán d'o paso de Sant Gothardo.
A redolada teneba muita importancia ta Loís o Chermanico, qui ninvió a la suya filla Hildegarda a un monesterio que se i trobaba (o Fraumünster), que seguntes a lechenda heba establito Loís dimpués de trobar-se con un ciervo que portaba un crucifixo entre os suyos cuernos amán d'o lugar, a canto d'o laco de Zúrich; sindembargo, se conoix que iste monesterio yera anterior, habendo-ie citas documentals anteriors a 853.
En o sieglo X s'esboldregó o dominio carolinchio en o territorio, en confluir-ie as invasions d'os hongaros, que destruyioron Basilea en 917 y Sankt Gallen en 926, con as invasions d'os arabes, que espulloron a redolada de l'actual cantón d'o Valais en 920 y tornoron un atra vegata en 939. Nomás cuan Otón I redotó a los hongaros en a batalla de Lechfeld en 955 os territorios de l'actual Suiza tornoron a pender d'o Sacro Imperio Romano Chermanico.
En 999, o rei Rodolfo III de Borgonya concedió o Valais como feudo a o bispe de Sion, y cuan Borgonya dentró a fer parte d'o Sacro Imperio Romano Chemanico ixe feudo se convertió en o condau d'o Valais, anque ixes territorios fuoron gubernatos dende o sieglo XII por o ducau de Saboya. Antiparte, en o sieglo XII os duques de Zähringer (d'a Casa de Zähringer) recibiron d'o Sacro Imperio o control de buena cosa d'o territorio borgonyón, incluyindo-ie a mayor parte de l'actual Suiza que pendeba de Borgonya; os Zähringer establioron cuantas ciudaz en o país, destacando-ie Freiburg im Breisgau (hue en Baden-Wurtemberg, Alemanya) en 1120, Friburgo en 1157 u Berna en 1191. Con a muerte de Berchtold V de Zähringer en 1218, as ciudaz que heban establito se convertioron en independients de facto y s'ubrió una luita entre ixas ciudaz y dos poders que pretendeban conquerir-las, os duques de Kyburg y os Habsburgo. right|thumb|250px|En o paso de Sant Gothardo, o moderno Puent d'o Diaple (Teufelsbrücke) a traviés d'o paso de Schöllenen que substituye a l'antigo puent, que se veye en baixo. Mientres o gubierno d'os Hohenstaufen, os pasos ta trescruzar os Alpes (incluyindo-ie o paso de Sant Gothardo) esdvenioron d'importancia estratechica, convertindo-se en iste zaguer paso un camín dreito dica Milán que encara enampló a suya importancia en 1198 con a construcción d'o Teufelsbrücke (o Puent d'o Diaple) en o paso de Schöllenen en o cantón d'Uri. En 1240 Frederico II d'o Sacro Imperio Romano Chermanico atorgó o Reichsfreiheit (ye decir, una situación churidica amanata a l'independencia aintro del'Imperio) a la ciudat de Schwyz ta deixar istos territorios baixo o contol imperial dreito sin de dependencias feudals interposatas, enamplando una situación que en 1231 ya prencipió o suyo fillo Henrique cuan yera correchent y concedió o Reichsfreiheit a la val d'Uri. Antiparte, Unterwalden yera un territorio independient de facto, en depender a mayor parte d'o territorio de cuantos monesterios que se convertioron en independients dende 1173 mientres o reinato de Frederico I Barbarroya; y Zúrich se convertió en una ciudat libre y semi-independent en 1218.