A mar Mediterrania u mar Mediterranio ye una mar (una mar continental, charrando con mas propiedat) de l'Atlantico oriental, situata entre Europa meridional, Asia occidental y Africa d'o norte. Jean-Claude Corbell, Ariane Archambault: The Visual Dictionary of Universe & Earth, QA International, 2009, , p.58 Con una superficie d'alto u baixo 2,5 millons de km² y 3.860 km de largaria, ye a mar interior mas gran d'o mundo. As suyas auguas, que banyan as tres peninsulas d'o sud d'Europa (iberica, italica y balcanica) y una d'Asia (Anatolia), comunican con l'oceano Atlantico (a traviés d'o estreito de Chibraltar), con a mar Negra (por os estreitos d'o Bosforo y d'os Dardanelos), y con a mar Roya (por a canal de Suez, en una obra artificial de zaguerías d'o sieglo XIX).
Una d'as particularidaz d'a mar Mediterrania ye que as mareas en son cuasi imperceptibles, en estar una mar zarrata (ye una d'as ditas mars continentals), por no tener atro contacto con as atras mars y oceanos que a traviés de l'estreito de Chibraltar (amás d'una connexión artificial con a mar Roya a traviés d'o canal de Suez). Antiparte, ye una mar con una mayor salinidat (u concentración de sals en as syas auguas) que atras mars, porque os aportes d'augua que recibe d'os ríos que i desauguan ye inferior a las perduas que tien por evaporación. Ista situación fa tamién que a concentración d'a contaminación supere as tasas de contaminación medio-ambientals d'atras mars.
Dende l'Antigüedat, a mar Mediterrania s'ha convertito en un camín ta o transporte de mercaderías por as suyas auguas, fomentando asinas o comercio, pero tamién d'ideyas, de teorías artisticas y de cualsiquier atra mena de contacto entre civilizacions. Bellas d'as mas importants civilizacions han floreixito a o canto d'ista mar, que teneba contacto con as culturas d'a Mesopotamia, de l'Antigo Echipto, de l'Antiga Grecia, d'os fenicios, d'os cartachineses y de l'Antiga Roma, ta rematar con a presencia de l'Islam y d'a moderna civilización occidental heredera de Grecia y Roma.
En a mar Mediterrania se puet trobar islas y archipelagos importants, como as Islas Balears, Corcega, Cerdenya, Sicilia, Creta, Chipre, as islas griegas, Malta, o Dodecaneso, etc, amás de muitas atras islas mas chicotas. As mars prencipals que en fan parte son a mar Hadriana, a mar d'Alborán, a mar Tirrena, y a mar Echea. En as suyas auguas desembocan importants ríos, como l'Ebro, o Roine, o Po, u o Nilo, y tamién muitos atros mas chicoz. Tot o territorio aragonés que fa parte d'a cuenca hidrolochica de l'Ebro desaugua en a mar Mediterrania, mesmo que as chicotas partes d'Aragón que fan parte d'a cuenca d'atros ríos, como o río Guadalaviar, i desauguan, encara que no bellas chicotas partes d'o territorio aragonés que desauguan en l'oceano Atlantico a traviés d'a cuenca d'o río Tacho.
Antiparte, as suyas auguas banyan ciudaz importants dende os puntos d'anvista turistico, cultural, historico y cheografico, como Valencia, Barcelona, Marsiella, Chenova, Cáller, Siracusa, Venecia, Split, Atenas, Tesalonica, Esmirna, Beirut, Aleixandría, Tripoli, Túniz u Alcher.
Orichen etimolochico A denominación d'ista mar procede d'o latín Mar Medi Terraneum, que significa "mar en o meyo d'as tierras". A mayoría d'os habitants d'as suyas costas han emplegato en as suyas respectivas luengas una denominación derivata d'a latina. En idioma griego se clama Mesogeios Thalassa Μεσόγειος Θάλασσα, con o mesmo significato d'o nombre latín, en arabe se clama Al-Bahr al-Mutawāsit البحر المتواسط ("mar intermedia"), y en turco se diz Ak Deniz ("mar blanca", por oposición a la mar Negra). O nombre turco tamién s'emplega a vegadas en arabe: Al-Bahr al-Abyad البحر الأبيض.
Mugas thumb|left|250px|Mapa d'a Mar Mediterrania. Mugan con a Mediterrania: Chibraltar, Espanya, Francia, Mónegue, Italia, Eslovenia, Bosnia y Herzegovina, Croacia, Albania, Grecia y Turquía, por a costa norte. Liban, Siria, Israel y la Francha de Gaza por l'este. Echipto, Libia, Tunicia, Alcheria y Marruecos, por o sud. Malta y Chipre como islas que forman estaus independients.
A mar Mediterrania se formó fa 6,5 millons d'anyatas debito a l'augua que a engaronó por o estreito de Chibraltar. Antes bi heba garonas y ixecacions intermitents, lo que causó acabaladuras de sal de cuantos kilometros de gordaria.
Historia
Primeras civilizacions thumb|left|250px|A mar Mediterrania vista dende a costa de Marsiella. A mar Mediterrania ha estau una mar clau en a historia, fenicios, griegos y romanos han navegato por ella. En a Roma antiga la clamaban Mare Nostrum, "a nuestra Mar" en aragonés, porque totas as suyas marguins yeran ocupatas por ella.
A revolución que en o periodo conoixito como Neolitico permitió a sedentarización de l'hombre con o descubrimiento de l'agricultura en oposición a o nomadismo d'o periodo en que nomás se conoixeba que a ganadería se produció en Orient Meyo, no muit luent d'a mar Mediterrania. Os primers intercambios comercials amanixioron en a mar Echea con a dita civilización cicladica, que prene o suyo nombre d'as islas Cicladas que se troban situatas en l'actual Grecia.
D'entre as primeras civilizacions conoixitas, dos son as que naixioron a o canto d'a mar Mediterrania, a civilización de l'Antigo Echipto consecuencia d'a unificación por os faraons d'os territorios d'a val d'o río Nilo, y a civilización naixita en Mesopotamia que s'estendilló a escape enta l'ueste por o dito creixent fértil. Poco dimpués, amanixió en Asia la Chica a civilización d'os hititas, una d'as primeras civilizacions d'a Edat de Fierro, encara que o feito que os barcos en ixas envueltas no permeteban o desarrollo d'a navegación ralentizó a suya expansión por a mar Mediterrania. En Chipre, Creta y as costas d'a mar Echea se desembolicó a dita civilización minoica. right|thumb|300px|O creixent fértil en a Mediterrania oriental. Posteriorment, se desarrolloron en Grecia as ciudaz-estau que se conoixen con o nombre chenerico d'Antiga Grecia, y que estioron o puesto clau en o desarrollo d'a civilización occidental, que en prene no nomás a Filosofía u las bases de l'Arte so que tamién conceptos politicos importants, como a ideya mesma de democracia. Tamién se desarrolloron en os territorios de l'actual Liban y norte d'Israel un conchunto de chicotas ciudaz poblatas por os fenicios, que chunto con os griegos se convertioron en os primers pueblos en expandir-se a traviés d'a mar.
Cartago Succesors d'os fenicios estioron os cartachineses, que establioron un imperio con capital en a ciudat de Cartago basato en o comercio maritimo y que desapareixió en as suya luitas con a Republica Romana, un estau con una fuerte impronta militarista y expansiva que heba dominato a peninsula italica succedindo a los etruscos, que estioron o primero d'os pueblos italicos en tener contacto con griegos y fenicios.
Roma left|thumb|250px|Mapa que amuestra a expansión d'a Republica Romana por a mar Mediterrania dica o sieglo II. Dimpués d'a redota d'os cartagineses, a Republica romana y l'Imperio Romano, o suyo succesor, estioron os dominadors incontestaus d'a mar Mediterrania dica que se producioron as invasions barbaras en o sieglo V. En ixe inte ye cuan os romanos denominaban a la mar Mediterrania o "mare nostrum" ("a nuestra mar"). O suyo dominio d'a mar s'inició en as luitas que tenió con Cartago en as ditas Guerras Punicas, que rematoron en o control por a Republica Romana d'o sector central d'a Mediterrania, incluyindo-ie as costas orientals y occidentals d'a peninsula italica, a costa sud de l'actual Francia, a costa mediterrania d'a peninsula italica, as costas d'Africa d'o Norte en as actuals Alcheria y Tunicia y as islas de Corcega, Cerdenya y Sicilia. right|thumb|300px|Mapa que amuestra a evolución secuencial historica d'a expansión romana por a mar Mediterrania. O siguiente paso en a expansión romana estió enta l'este, anexionando-se a mayor parte d'os territorios de l'actual Grecia amás de prencipiar a ocupación d'a peninsula Anatolia. En ixas envueltas, o poder politico en l'Antigo Echipto s'heba tresladato dende o centro d'o país enta o norte, en a ciudat d'Aleixandría, en o delta d'o Nilo, dica l'anexión d'o país por Roma en zaguerías d'o sieglo I aC. En primerías d'o sieglo I ya se podeba decir que Roma controlaba a cuasi totalidat d'os territorios d'as costas d'a mar Mediterrania, habendo erradicato a piratería que se i heba desarrollato y favoreixendo asinas una gran expansión de l'actividat comercial en as suyas auguas. Estió gracias a la potent marina mercant romana que a ciudat de Roma podió recibir as mercaderías que amenistaba ta o suyo desarrollo como a mayor ciudat europea d'ixas envueltas.
Bizancio En zaguerías d'o dominio romano heba amaneixito en a cuenca d'a mar Mediterrania una nueva relichión, o Cristianismo, que s'estendilló a escape aproveitando o poder politico romano y que mesmo se convertió en una relichión hechemonica. Sindembargo, en primerías d'o sieglo V o poder romano s'esboldregó a consecuencia d'as invasions chermanicas, estando substituyiu por cuantos reinos que no teneban armata ni controlaban asinas a mar (estando-ne a sola excepción o reino vandalo establito en Tunicia). En ixas condicions, l'Imperio Bizantín (en realidat l'Imperio Romano d'Orient) se convertió en a potencia dominant en a mar, encara que pronto albandonó as auguas d'a Mediterrania occidental, en no estar capable d'asegurar-ne o control. Os bizantins preboron de restaurar o dominio romano, y en primeras tenioron exito, podendo controlar parcialment a Mediterrania central, con a peninsula italica y Tunicia, encara que rematoron por reblar por dos motivos: por a presión contina d'os reinos chermanicos que heban amaneixito en os antigos territorios de l'Imperio Romano d'Occident y en trobar-se que amaneixeba una nueva potencia militar en a peninsula arabica, o Islam, que presionaba en o suyo abance enta l'ueste por Palestina y dimpués dende Palestina enta o norte (Anatolia y enta o sud-ueste (Echipto y l'Africa d'o Norte.
L'islam Dende o sieglo VII prencipió a expansión de l'islam, una nueva relichión que heba amaneixito en a peninsula arabica y que dende o suyo territorio d'orichen plegó en Echipto y Palestina, estandillando-se dimpués a escape por toda a costa africana d'a Mediterrania y mesmo ocupando a mayor parte d'a peninsula iberica, en un proceso muit rapedo d'expansión. Sindembargo os bizantis podioron resistir-ne l'abance, mantenendo o control en a peninsula anatolia encara que heban perdito Palestina y Siria. Dende l'aparición d'o poder islamico cambió a estructura de poder en as auguas mediterranias, pasando a estar en primeras unas auguas obchecto de disputa entre l'Imperio Carolinchio y os poders islamicos en a Mediterrania occidental, y con disputas entre bizantins y islamicos en a Mediterrania oriental, encara que en ista zaguera con predominio bizantín.
A Corona d'Aragón En a peninsula iberica, as costas d'a Mediterrania se convertioron dende o sieglo XII, y encara mas en o sieglo XIII con Chaime II d'Aragón, en un territorio baixo o control d'a Corona d'Aragón, o nombre con o que se conoix por os historiadors a incorporación d'o condau de Barcelona y d'a resta de condaus catalans a o Reino d'Aragón.