A Republica Archentina (República Argentina en castellano) ye un estau d'America d'o Sud. Muga a lo norte con Bolivia y Paraguai, a l'este con Brasil, Uruguai y l'Oceano Atlantico, y a l'ueste con Chile, país con que comparte o sud d'a cordelera d'os Andes. A capital d'o país ye Buenos Aires y as ciudaz mas importants en son Cordoba, Rosario, Mendoza, Santa Fe y La Plata.
Archentina ye o segundo país mas gran en superficie d'o subcontinent sudamericano, dimpués de Brasil, y o uiteno mas amplo d'o mundo, con una superficie de 2.766.890 km², encara que reclama amás 969.464 km² de l'Antartida Archentina, en conflicto con os territorios reclamatos por Chile y o Reino Uniu. Archentina tamién reclama a sobirania d'os territorios britanicos d'as Islas Malvinas y as Islas Cheorchias d'o Sud y Sandwich d'o Sud.
Archentina integra lo G20, grupo que reune a las nacions mas ricas y industrializadas d'a planeta y ye miembro fundador de Mercosur, Nacions Unidas y la Organización d'Estaus Americans.
A suya población ye de habitants y tien una densidat de población de hab/km².
En o transcurso d'a suya historia ha estau cuna de personalidaz significativas a livel mundial con contribucions destacadas en esportes, ciencias, artes, politica y humanidaz. Beluns d'os mas celebres son Lionel Messi, Diego Maradona, Francisco I, Eva Perón, Ernesto Che Guevara, Jorge Luis Borges, René Favaloro, José de Santo Martín, Juan Manuel Fangio y Gustavo Cerati.
Toponimia A palabra Archentina proviene d'o latín argentum que significa archent. Ya dende epocas de Pedro de Mendoza ta referir-se a la rechión d'o Río d'a Plata, s'emplegaban os nombres de Gobernación d'o Río d'a Plata y Provincias d'o Río d'a Plata.
O río que da o suyo nombre a lo virreinau, ye o mesmo que en 1516 Juan Díaz de Solís clamó Mar Dulce, dito tamién Río de Santa María y Río de Solís. Os portugueses lo clamaban Río de Prata a causa d'os rumors que deciban que existiban de metals preziosos, y que finalment s'imposó como Río d'a Plata (Río de la Plata en castellano).
A latinización d'o nombre apareixió en un atlas veneciano de 1526, y dimpués Martín del Barco Centenera, miembro d'a expedición de Juan Ortiz de Zárate, imitando a Ercilla con a suya L'Araucana, publicó en 1602 un luengo poema d'a historia d'o Río d'a Plata y d'os reinos de Perú, Tucumán y d'o estau de Brasil, baixo lo titulo La Archentina en o que se deciba a lo territorio d'o Río d'a Plata L'Archentino (El Argentino en castellano).
Cheografía fisica thumb|left|Salto d'augua d'Iguazú, a lo norte d'o país. thumb|left|Salta. O territorio archentino se situa entre a cordelera d'os Andes y l'Oceano Atlantico. O país puet dividir-se en tres arias cheograficas clarament diferenciatas: as planas fertils d'as Pampas, en o centro d'o país, que son o centro d'a riqueza agricola d'Archentina. l'altiplán d'a Patagonia que s'estendilla dende o centro dica o sud (Tierra de Fuego) a cadena montanyosa d'os Andes, a l'ueste d'o país, en a muga con Chile, a on que se troba o punto mas alto d'o país, l'Aconcagua con 6.960 metros d'altaria sobre o livel d'a mar.
A lo nord-este y o centro-este d'o país, se i troban os ríos mas importants que corresponden a la Cuenca d'a Plata, a tercera cuenca mas gran en amplaria d'o hemisferio occidental, formata por os ríos Paraguai, Bermejo, Colorado, Uruguai, y o mas luengo, lo río Paraná. Os ríos Uruguai y Paraná se conectan y forman o estuario d'o Río d'a Plata, o mas gran d'o mundo, que desemboca en l'Oceano Atlantico. O territorio que se troba entre os dos ríos, antis d'unir-se se conoixe como a Mesopotamia.
Archentina tien 4.665 kilometros de costa. L'aria de l'Oceano Atlantico sobre a plataforma continental ye muit ampla, y se conoixe localment como a mar Archentina. Se i troban importants recursos pesquers y petroliers. L'alternancia entre as corrients fredas de l'Antartida y as calidas de Brasil permiten que as temperaturas costeras no baixen de traza uniforme con l'aumento d'a latitut. A costa meridional d'a Tierra de Fuego forma l'extremo norte d'o Pasache de Drake.
Politica y gubierno Estructura constitucional thumb|right|A Casa Rosada, o palacio d'o gubierno archentino, en Buenos Aires. A zaguera dictadura, que prencipió en l'anyo 1976, inició a suya cayita con a redota d'Archentina en a Guerra d'as Malvinas, y en 1983 se facioron eleccions democraticas. Raúl Alfonsín, o primer president democratico dimpués d'a dictadura, s'enfrontinó con diversos retos, incluyindo-ie un debantamiento militar, y renunció seis meses antis d'a fin d'o suyo periodo de mandato. Carlos Ménem fue designato president, y dimpués d'una reforma constitucional, consiguió estar reesleito por un periodo de cuatre anyos mas, dica 1999, calendata en a que Fernando de la Rúa fue esleito, estando a primera transición pacifica en muitas decadas.
A Constitución archentina de 1853, reformata substancialment en 1994, estableixe una deseparación de poders definita adintro d'un sistema presidencialista. O poder executivo lo tien o president, esleito con o vicepresident por un periodo de cuatre anyos con a posibilidat de reelección. A potestat lechislativa ye exercita por o Congreso d'a Nación (Congreso de la Nación, en espanyol), composato por o Senau, con 72 miembros, y a Cambra de Deputatos (Cámara de Diputados) con 257 miembros. O poder chudicial recaye sobre a Cort Suprema de Chusticia.
Os partius politicos mas grans d'Archentina son o Partido Justicialista (PJ), un partiu d'orichen peronista, y a Unión Cívica Radical (UCR), establita en 1890.
Organización territorial right|thumb|150px|As cuatro rechions en as que s'agrupan as provincias archentinas. A provincia de Buenos Aires y a Ciudat Autonoma de Buenos Aires, en amariello, no integran denguna rechión. Territorialment Archentina ye organizata en 23 provincias amás d'a Ciudat Autonoma de Buenos Aires que ye a capital d'a federación. As provincias tienen toz os poders que no han estau explicitament delegatos a lo gubierno federal en a constitución nacional. As provincias s'encargan d'impartir chusticia, de chestionar os afers relacionatos con l'amostranza primaria y d'asegurar o rechimen municipal.
As provincias archentinas s'organizan internament en un sistema congresual, esleyindo os representants d'o poder lechislativo y o gubernador d'a provincia (poder executivo) de manera separata. Teoricament, o president d'Argentina tien a facultat d'intervenir en as provincias t'asegurar-ne a forma republicana de gubierno u ta esfender o territorio d'as invasions estrancheras, encara que en a practica ha intervenito en diversas ocasions militarment u en casos en que o gubierno provincial ha estau acusato de corrupción.
A mayoría d'as provincias d'o centro y norte d'o país son anteriors a la creyación d'Archentina como estau independient (ye decir, ya feban parti d'os virreinaus espanyols de Sudamerica). Manimenos, as provincias con presencia significativa d'amerindios u con una baixa población yeran territorios nacionals administratos por o Gubierno federal antis de convertir-se en provincias autonomas. O zaguer territorio en convertir-se en provincia ha estau Tierra d'o Fuego, Antarctida y Islas de l'Atlantico Sud, qui lo fació en 1991.
Dica 1825, epoca en que as Provincias Unitas d'o Río d'a Plata prencipioron a emplegar oficialment o nombre d'"Archentina", a Provincia Oriental (que en 1829 se convertirba en a Republica Oriental d'Uruguai) y a provincia de Tarija (que dimpués ferba parti de Bolivia) yeran provincias constitucionals archentinas.
Provincias d'Archentina As 23 provincias d'Archentina son: A siguient tabla amuestra las abreviaturas IATA (abrev. IATA) y ISO, la población (pobl.), superficie (sup.), densidat de población (dens. de pobl.) y atros datos. ProvinciaBandera Abrev. IATAPobl. (Censo 2022) [https://censo.gob.ar/wp-content/uploads/2023/11/c2022_tp_est_c2.xlsx Censo Nacional de Poblacion, Hogares y Viviendas 2022 - Total del país. Total de población y densidad, por superficie, según jurisdicción. Años 2010 y 2022]. Indec, Dirección Nacional de Estadísticas Sociales y de Población. Proyecciones provinciales de población por sexo y grupo de edad 2010 - 2040, Instituto Nacional de Estadísticas y Censos (INDEC).Sup. (km²) Dens. de pobl. (hab/km²) Capital Declaración d'autonomíaAbsolutaPorcentualAbsolutosPorcentualsProvincia de Buenos Airesborder|45pxBA 17.523.99641% 307 57111% 57,3 La Plata11 de febrero de 1820Provincia de Catamarcaborder|45px|Bandera de Catamarca CA 429.5621% 102 6024% 4,2 San Fernando del Valle de Catamarca25 d'agosto de 1821Provincia d'o Chacoborder|45px|Bandera de Chaco CH 1.129.6063% 99 6334% 11,3 Resistencia8 d'agosto de 1951Provincia d'o Chubutborder|45px CT 592.6211% 224 6868% 2,6 Rawson15 de chunio de 1955Provincia de Córdobaborder|45px|Bandera de Córdoba CB 3.840.905 9% 165 3216% 23,3 Córdoba5 de chinero de 1820Provincia de Corrientesborder|45px CR 1.212.6963% 88 1993% 13,6 Corrientes20 d'abril de 1814Provincia d'Entre Ríosborder|45px ER 1.425.5783% 78 7813% 18,2 Paraná23 d'abril de 1814Provincia de Formosaborder|45px FO 607.4191% 72 0663% 8,0 Formosa15 de chunio de 1955Provincia de Jujuyborde|centro|45x45px JY 811.6112% 53 2192% 15,2 San Salvador de Jujuy17 d'aviento de 1836Provincia de La Pampaborder|45px LP 361.8591% 143 4405% 2,5 Santa Rosa8 d'agosto de 1951Provincia de La Riojaborder|45px LR 383.8651% 89 6803% 4,2 La Rioja1 de marzo de 1820Provincia de Mendozaborder|45px MZ 2.043.5405% 148 8275% 13,7 Mendoza1 de marzo de 1820Provincia de Misionesborder|45px MI 1.278.8733% 29 8011% 42,8 Posadas10 d'aviento de 1953Provincia d'o Neuquénborder|45px NQ 710.8142% 94 0783% 7,5 Neuquén15 de chunio de 1955Provincia de Río Negroborder|45px RN 750.7682% 203 0137% 3,7 Viedma15 de chunio de 1955Provincia de Saltaborder|45px SA 1.441.3513% 155 4886% 9,3 Salta17 d'aviento de 1836Provincia de San Juanalt=|borde|51x51px SJ 822.8532% 89 6513% 9,3 San Juan1 de marzo de 1820Provincia de San Luisborder|45px SL 542.069 1% 76 7483% 7,2 San Luis1 de marzo de 1820Provincia de Santa Cruzborder|45px SC 337.2261% 243 9439% 1,4 Río Gallegos22 de noviembre de 1956Provincia de Santa Feborder|45px SF 3.544.9088% 133 0075% 26,6 Santa Fe10 de mayo de 1816Provincia de Santiago del Esteroborder|45px SE 1.060.9062% 136 3515% 7,7 Santiago del Estero27 d'abril de 1820Provincia de Tierra d'o Fuego, Antarctida y Islas de l'Atlantico Sudborder|45px TF 185.732En as Islas Malvinas, Cheorgias d'o Sud y Sandwich d'o Sud no se puet fer o censo en estar una colonia d'o Reino Uniu, encara que Archentina las reivindica como propias. En l'Antarctida Archentina se censoron as bases antarcticas permanents que perteneixen a l'Archentina.0% 21 571 No inclui 980 874 km² de la Antarctida Archentina y las Islas de l'Atlantico Sud disputadas con o Reino Uniu, fendo una superficie total (incluyendo-ie los territorios en litichio y los reclamaus) d'1.002.445 km².1% 0,2 Ushuaia26 d'abril de 1990Provincia de Tucumánborder|45px|Bandera de Tucumán TU 1.731.8204% 22 5241% 76,7 San Miguel de Tucumán25 de noviembre de 1825
Diez ciudaz mas importants As diez ciudaz mas importants son: +PuestoNombrePoblación en 20101Buenos Aires2.890.1512Córdoba1.329.6043Rosario948.3124Mar del Plata593.3375San Miguel de Tucumán549.1636Salta535.3037Santa Fe391.2318Corrientes314.5469Bahía Blanca299.10110Resistencia290.723
Cheografía humana y sociedat Demografía thumb|200px|Gauchos en a Pampa.