O basco, bascuenz u euskera (en luenga basca euskara) ye un idioma no indoeuropeu fablato actualment en o norte d'Espanya (País Basco y zona norte de Navarra) y en o sud-ueste de Francia (País Basco Francés) en o departamento de Pireneus Atlanticos. Antes mas o suyo dominio lingüístico podió haber plegato en Aquitania, La Rioja, Uesca, Burgos, norte de Zaragoza y os Pireneus centrals. Bels autors consideran que l'aragonés se formó sobre un fuerte substracto de tipo basco.

O basco en Aragón

Antiparte d'o substrato vascón de l'idioma aragonés, bi ha qui creye que a luenga basca debió de charrar-se en bellas ciudaz d'o norte d'Aragón en a Edat Meya, prencipalment por población d'orichen basco. Asinas podemos trobar un decreto reyal de l'anyo 1349 que deciba que yera vedato de charrar basco en os mercaus de Uesca: "Item nuyl corredor non sia usado que faga mercaderia ninguna que conpre nin venda entre ningunas personas favlando en algaravia ni en abraych ni en basquenç et qui lo fara pague por coto XXX solidos", ye decir, que qui fablase basco, arabe u hebreu heba de pagar trenta sueldos, que yera una moneda aragonesa d'ixa epoca. Lo mas lochico ye pensar que a prohibición de fablar basco, arabe u hebreu entre os corredors de mercau (os que daban avisos) yera una mida ta evitar fraus u delitos mayors a l'emparo d'una luenga que no charraba la mayoría d'a población (se viedan as luengas no romances), o que no diz cosa d'a procedencia d'os que fablasen basco.

A relación de vals como Ansó y Echo con as vals navarras de fabla basca han estato encara mas intensas y bi ha a-saber-los toponimos y antroponimos en istas vals d'orichen basco, a l'igual que en a val de Roncal y a val de Sarasaz trobamos parolas aragonesas en a toponimia (toponimos con a parola corona) y o lexico d'o castellano que bi ha substituyiu recientment a lo basco. Por eixemplo bi ha microtoponimos formatos por palabras bascas como Mallo Gorreta (d'o basco agor, xuto), Arri ((h)arri, piedra), Aunzate (de ahuntz, craba) u Acherito (Axirito/Laxirito de azeri, rabosa), Gallur ("Gailur", se pronuncia "Gallur" y significa "Cumbre", encara que tamién se pueda explicar por o latín Gallorum, de l'antiga ciudat de Forum Gallorum), Yebra de Basa, Isún de Basa u Sant Chulián de Basa ("Basa" ye o prefixo de "Selva"="Baso", en derivando "Baserri"="Caserio"=literalment "Baso"+"Herri"="Pueblo d'a selva", "Basajaun", "Basandere"..., o prefixo "Basa" tamién se fa servir ta denominar "o salvache" u "o silvestre", "Basagun"="Zona salvache" u "Zona de selvas", "Basati"="Salvache", como en o caso d'o Basajarau, tamién bi ha apellitos basco-navarros con ixe prefixo: Basarte, Basabe, Basarrate, Basoko...) u comarcas: Basaburua en Navarra y Zuberoa, Larrede u Larrés ("Larre" significa "Prato", en derivando o nombre d'o lugar de Larresoro u a palabra Akelarre "Prato d'o cabrón"), Zuriza (de "Txuri"="Blanco" que en Navarra se pronuncia "Zuri").

O superestrato latino en basco

En tiempos de l'Imperio Romano y en especial mientres o Baixo Imperio o basco estió rodeyato de tot d'arias romanizatas on a sola luenga que se parlaba latín y en l'Alta Edat Meya o basco yera rodeyato por arias on ya se parlaban luengas romances: l'occitán gascón a lo norte d'os Pireneus, o castellano a l'ueste y o navarro-aragonés a lo sud y este.

Muitas parolas d'orichen latino presents en o basco s'han de remontar a tiempos d'os romanos, pus no presentan a fonetica propia d'as luengas romances d'arredol. Os latinismos en basco pueden perteneixer a lo lexico d'a organización churidica u administrativa, d'a relichión cristiana u representar latinismos anomalos.

A lo lexico institucional u churidico pertanyen lege (<LEGEM, "lei"), errege (< REGEM, ("rei"), populu (< POPULUM, "pueblo"), damu (< DAMNUM, "danyo"), meneratu , (con o significato de "sozmeter-se" provién de VENERARI, VENERARE, menperatu (< IMPERARE, "sozmeter"), bedekatu (< IMPEDICARE, "impedir").

A lo lexico cristiano kristau (<CHRISTIANUM, "cristiano"), eliza (< ECCLESIA, "ilesia"), ponde, ponte (con o significato de "pila baptismal", provién de FONTEM, "fuent" remembrando a lo toponimo "Pandicosa", derivato d'as fuents termals), abendu ("aviento") y gurutz ("cruz"), este zaguero d'intrucción tardana, por estar tardana a cristianización d'os basco-aquitanos. Os chigants d'a mitolochía basca ditos jentilak son una remeranza d'os muitos bascos encara no cristianizatos en l'Alta Edat Meya.

A fonetica d'os latinismos en basco presenta un caracter conservador y arcaico y se pareix mes a la forma orichinal latina que no pas as formas romances d'os idiomas d'a redolata.

Se conserva o caracter velar d'as C y G latinas debant I y E, en los ampres mes antigos, (en o curso d'a evolución dende o latín a los idiomas romances estas consonants se palatalizoron y se convertioron en atros fonemas), por eixemplo bake < PACEM u gertu < CERTUM.

Se conservan resultatos diferents d'o par Ē larga, Ǐ curta, (que se confundioron en part de l'imperio en E), por eixemplo phike < PICEM, biscu < VISCUM, etcetera.

Dialectos

Texto de muestra:

Labortán

"Alabainan Jainkoak altean du mundua maithatu, non bere Seme bekharra eman baitu, hunen baithan sinhesten duen nihor ez dadien gal, aitzitik izan dezan bethiko bizitzea"

Soletán

"Zeren Jinkoak hain du maithatü mundia, nun eman beitü bere Seme bekhotxa, amorekatik hartan sinhesten dian gizoneratik batere eztadin gal, bena ükhen dezan bethiereko bizitzia"

Guipuzcuán

"Zergatik aiñ maite izan du Jaungoikoak mundua, non eman duen bere Seme bakarra beragan fedea duan guzia galdu ez dedin, baizik izan dezan betiko bizia"

Euskara batua (Euskara estándard)

'"Zergatik hain maite izan du Jainkoak mundua, non bere Seme bakarra beregan eman baitu, honen baitan sinesten duen edonor gal ez dadin, aldiz betiko bizia izan dezan"

Aragonés

Tanto ama Dios a o mundo, que li ha dato a su fillo por o mundo, ta que dengún que en creiga no se pierda, sino que viva eternament

Basco estándardBizcaínoAulestia, G. Basque English Dictionary University of Nevada Press, 1989GuipuzcuánAlto navarroCamino, I. (ed) Nafarroako Hizkerak Nafarroako Euskal Dialektologiako Jardunaldia 1997 (PDF)Gaminde, Iñaki Aditza Ipar Goi Nafarreraz Udako Euskal Unibertsitatea, Pamplona (1985)RoncalésLabortánLafitte, P (ed.) Grammaire Basque Pour Tous II - Le Verbe Basque Haize Garbia, 1981Baixo navarroSoletánCasenave-Harigile, J. Hiztegia II Eüskara - Français Hitzak 1993Aragonésnaizhaizdagarazarazaretediranazazdagarazarazareediranaizaizdagera/geazera/zeazerate/zeatedira/dienaiz(y)aizdagara/gaazara/zaazarate/zaatedire/dienazyazdagrazrazreidranaizhaizdagarezarezaiztedire/dienaiz/nizhaiz/hizdagirazirazireztediranizhizdagiraziraziraedirasoyyes (informal)yesomosyes (formal)sozsondutduk/dunduduguduzuduzuedutedotdok/dondaudogudozudozuedabedetdek/dendudegudezudezutedutedutduk/dunduduguduzuduzuedutedur,dudduk/dundudigutzutzeideidutduk/dunduduguduzuduzuedutedutduk/dunduduguduzuduzue(d)utedütdük/dündüdügüdüzüdüzüedüetengotiens (informal: ta hombre/ ta muller)tientenemostiens (formal)teneztienen

Vocabulario basico thumb|300px|right|O basco como luenga materna, por municipios. thumb|250px|Porcentache de personas que conoixen bien o basco en Hego Euskal Herria (2001).

Ola!: "Kaixo!" (formal), "Epa!" (informalment, saludo muy estendillato), "Aupa! (informalment) Buen día!: "Egun on!" Buena tardi!: "Arratsalde on!" (toda Euskal Herria), "Arrastion!" (Bizkaia). Buena nueit!: "Gabon!" Adiós!: "Agur!", "adio!", "aio!" Que vaiga bueno!: "Ongi izan!" "Ondo joan" (toda Euskal Herria), "Huntsa Izan" u "Izan Huntsa" (Zuberoa, literalment "Que sías bien!"), "Ongi joan!" (toda Euskal Herria), "Ondo joan" (toda Euskal Herria), Ongi Jin o "Hunki Jin" (Sola, pronunciar "Ongi Llin" u "Ongi Yin"), "Onki Xin" (Val de Roncal). Buen viache!: "Bidai on!" A plantar fuerte!: "Gero arte!" Dica lugo!: "Ikusi arte!" Ya seremos!: "Egongo gara" (Bizkaia, Gipuzkoa y Araba), Egonen gara (Navarra, Iparralde y cuantas localidaz de Guipuzcua a on se parla o dialecto alto navarro: Oiartzun, Fontarrabia, Irun y Lezo). Por favor: "Mesedez", "arren", "otoi" Qué tal plantas?: "Zer moduz?" (Euskal Herria, salvo Bizcaya), "Zelan? (Bizcaya) Bien, y tú?: "Ongi, eta zu? Perdón: "Barkatu" No sé (charrar) euskara: "Ez dakit euskaraz (hitz egiten)" Cómo te dices?: "Nola deitzen zara?" Cuál ye o tuyo nombre?: "Zein da zure izena?" O mío nombre ye Axel: "Nire izena Axel da" D'a on yes?: "Nongoa zara?" Soi d'Anglaterra: "Ingalaterrakoa naiz" Yes mui poliu/polida: "Oso polita zara" Muitas gracias: "Eskerrik asko" ("Muchas gracias"), "milesker", "mila esker", "esker mila" (Iparralde y parte de Nafarroa, literalment significa "mil gracias"), "esker aunitz" (Iparralde y partes de Nafarroa). Te quiero: "Maite zaitut" Sí: "Bai" No: "Ez" No entiendo: "Ez dut ulertzen" No sé / No lo sé: "Ez dakit" Qui?: "Nor?" (toda Euskal Herria, salvo Gipuzkoa), "Zein?" (Gipuzkoa) A qui?: "Nori?" (toda Euskal Herria, salvo Gipuzkoa), "Zeineri?" (Gipuzkoa) Qué?: "Zer?" Cuán?: "Noiz?" A ón?: "Non?" Cuánto/s?: "Zenbat?" Por qué?: "Zergatik?" Ta que?. "Zertarako?" Cómo?: "Nola?" Cómo ye... ? (ta preguntar apariencia): "Nolako...?" De qui?: "Noren?" (toda Euskal Herria), "Zeinen?" (Gipuzkoa) Por qui?: "Norengatik?" (toda Euskal Herria), "Zeinengatik?" (Gipuzkoa) No fumar: "Ez erre" Hora: "Ordu" (toda Euskal Herria, salvo Iparralde), "Oren" (Iparralde). Cantón: "Txoko" (independientement d'o basco, en o castellano parlato en Euskal Herria tamién ye sinonimo de Sociedat Gastronomica). Noticia: Albiste, berri. Nuevo/a: Berri (igual que en castellano u en anglés con a parolas "nueva" u "news", significa "nuevo/a" y "noticia"). Forato: "Zulo" Casal: "Baserri" Borda: Borda, caserío situato en l'alta montanya t'alzar o bestiar (igual que en aragones, gascón, catalán...). Felequera: "Garoa" (Bizcaya, Guipuzcua y Alaba), "Ira" u "Iratze" (Navarra y Iparralde). Salobre (d'a mar": "Kresala" Tronada: "Ekaitz" Galerna: "Enbata" Montanya u mont: "Mendi" Tozal: "Muino" Cumbre, pico, tuca: "Gailur", "tontor" Prato: "Larre" Campo: "Landa" o "zelai". Hierba: "Belar" Planta: "Landare" Árbol: "Zuhaitz" Zorz: "Sagu" Can: "Txakur". Gato: "Katu" Paixaro: "Txori" Espantapaixaros: "Txorimalo" Sol: "Eguzki" Luna: "Ilargi" (literalmente significa "Luz d'os Muertos", "Hil" "Palabra chenerica de muerte" y "Argi" "Luz"). Erizo: "Triku" (Gipuzkoa), "Sagarroi" (Navarra) y "Kirikiño" (Bizkaia). Todas as dentradas son validas en euskara batua. Bascofablador: "Euskaldun" (literalment significa "qui tien o euskara" u "qui poseye o euskara"). Toda luenga que no siga Euskara (anglés, francés, castellano, etc...): Erdara No bascofablador:"Erdaldun" (literalment significa "qui tien o erdara" u "qui poseye o erdara"). "Manex": Embotada que se fa servir nomás que en Zuberoa ta referir-se mas que mas a la chent de Lapurdi y Behenafarroa (tamién a os atros habitants d'Euskal Herria). Tamién es un nombre de persona masculín. Pan: "Ogi" Furno: "Okindegi" Desayuno: "Gosari" Tentenpie d'as once d'o maitín (tipico de Euskal Herria): "Hamaiketako" (literalment significa "O d'ass once") Almuerzo: "Bazkari" Cena: "Afari" Carrera: "Kale" (Bizkaia, Gipuzkoa y Araba),"Karrika" (Nafarroa y Iparralde) Fiesta: "Jai", "festa" Primero/a: Aurrena, lehena, lehenbiziko (parte oriental de Gipuzkoa, Navarra y Iparralde). Zaguer/a: Azkena. Borina:"Parranda" Güeina: "Txapela" Felicidaz: "Zorionak" Amigo: "Lagun" Companyero/a: "Adiskide" Mai: "Ama" Pai: "Aita" Pais:"Gurasoak" Fillo: "Seme" Filla: "Alaba" Chermano (respective a lo suyo chermano): "Anaia" Chermano (respective a la suya chermana): "Neba" (Bizkaia) Chermana (respective a lo suyo chermano): "Arreba" Chermana (respective a la suya chermana): "Ahizpa" Tío: "Osaba" Tía: "Izeba" Agüelo: "Aitona" (Gipuzkoa y euskara batua), "Atautxi" (Nafarroa y Iparralde), "Aitita" (Bizkaia)