AllandeDiccionariu de la Llingua Asturiana, Academia de la Llingua Asturiana, Uviéu, 2000, ISBN 84-8168-208-X; dientro de les definiciones p'"allandés" y "allandesu".Toponimia asturiana. El porqué de los nombres de nuestros pueblos, Xosé Lluis García Arias, Editorial Prensa Asturiana/La Nueva España, Uviéu, 2005, ISBN 84-87730-78-7. o AyandeDGPE-Dictadoloxía Tópica d’Asturies. Universidá d'Uviéu - Seminariu de Filoloxía Asturiana / Fundación Camilo José Cela Notes toponímiques del occidente d'Asturies, Fernando Álvarez-Balbuena García, Revista de Filoloxía Asturiana, Núm. 2, 2002 Consulta online del artículu ye un conceyu del occidente d'Asturies. La so capital ye La Puela.
Llenda al norte con Villayón, al sur con Cangas del Narcea y Ibias, al este con Tinéu y al oeste con Pezós, Grandas de Salime y Negueira de Muñiz (Lugo).
Lo más del so territoriu ta declaráu como Monumentu natural. Rescampla pente la so bayura forestal los texos milenarios de Santa Colomba y de Llago y el Sofreiral de Boxu.
Xeografía La deforestación y l'abandonu de los cultivos tradicionales como'l cereal y el viñéu orientaron la so economía haza la ganadería, centrada na cabaña bovina y caballar. Caltiénse, sicasí, dalguna fastera agrícola residual y destinada al autoconsumu. En menor midida tamién sigue siendo un recursu económicu la industria maderera.
El so territoriu ye estremadamente montesín y accidentáu que s'organiza alredor de les sierres d'El Palu y la de Viḷḷaxirón que fai de xebra tanto no cultural, como no humanu y lo económico. D'esta sierra'l so puntu cimeru ye'l picu Panḷḷón de 1.416 metros que se desgaxa nun riestru d'estribaciones que cubren tol territoriu, tamién rescampla la sierra de Carondio, les sos cumes son superiores a los 1.200 metros, y les sierres d'Eiboyu y Cazarnosu, que faen de divisoria con Cangas del Narcea. Nel estremu sur llevántense les sierres Valcacer con altures superiores a 1.200 metros, y na faza occidental los cordales de Berducedo y Bedramón y la sierra de Murellos. Hai pequeños cordales que marquen valles y angostes cañadas. Too ello marca un territoriu con una altitú media elevada, utilizándose toes estes pendientes pa un aprovechamientu agrícola.
Climatoloxía
El so clima ta marcáu pola so orografía, yá que nes sierres altes ye húmedu y fríu y nes zones baxes un pocu más templiente, rescamplando'l valle d'El Valledor, que tien un microclima al ser un valle zarráu. El valle presenta un clima más sele y con menos precipitaciones, lo que-y permite tener nel so suelu especies de tipu mediterraneu.
Flora y fauna
Sobre la so enguedeyada orografía d'orixe paleozoicu, estiéndese una bayura de vexetación de carbayeres, de fayes, de castaños y d'abedorios. Anque la flora llariega foi en parte sustituyida por repoblaciones de pinos. Una gran fauna de xabalinos, urogallos, rapaces, llebres, corzos ya inclús dalgún osu completa la bayura natural d'Allande.
Víes d'accesu
La vía principal ye l'AS-14, de Pontelinfiernu (onde ellaza cola AS-15, Curniana al Puertu de Zarréu) a Grandas de Salime, qu'altraviesa tol territoriu y xune La Puela con Cangas del Narcea. L'AS-217 y AS-219 comuniquen con La Puela con Tinéu y Ḷḷuarca.
Historia
Prehistoria y edá antigua La más antigua presencia humana que se detectó nel su territoriu, son grupos neolitizaos, que dexaron la so güelga na arquiteutura megalítica, de la que remanez la piedra dolménica d'A Tumba del Castellín. Otru periodu bien representáu nes tierres allandeses correspuende a la cultura castreña, y de la que namás que'l Castru de San Ḷḷuis foi escaváu, pudiendo documentase una secuencia d'habitación qu'entamaría nel Bronce Final (sieglu VIII e.C.), continuando intensamente demientres la Edá del Fierro, siendo llueu ocupáu tamién polos romanos, intre nel que'l castru había tar en venceya direuta coles mines d'oru asitiaes nel territoriu de la redolada, metal que foi precisamente l'obleru pa la ocupación romana d'estos territorios. Estes esplotaciones auríferes dexaron multitú d'esquicios y güelgues nel paisaxe d'Allande, siendo impresionante la bayura de metros cúbicos de tierra y piedres que foron esfozaes.
En llinies xenerales podemos esbillar les mines d'esta zona en trés conxuntos: el primeru, la zona d'El Altu'l Palu onde s'afayen les conocíes A Cova de Xan Rata, La Fana la Freita y el túnel de Montefurao. Otru conxuntu taría nel valle del ríu d'Or tributariu del Navia, y el grupu caberu taría alredor del castru de San Ḷḷuis. Estes últimes esplotaciones hubieron d'empezar nel sieglu I y finar al entamu del sieglu III.
Edá media y moderna
Sígue-y un periodu poco conocíu, ye posible que pol so asitiamientu tuviera baxo'l control del reinu suevu y llueu del visigodu. Les primeres referencies documentales son del sieglu X, pero na so mayor parte considérense sospechoses de falsedá, pero yá nel sieglu XI, ciertes xuntes eclesiástiques monástiques escomenzaron a dexar sentir la so influyencia económica y feudalizante nesta fastera. Rescampla l'influxu del monesteriu de San Xuan de Courias que cuntaba en 1044 con una dote d'abondantes tierres allandeses, pero habrá otros monesterios que cada vuelta atroparen más tierres, destacando asina, el de Santa María Zalón. Tamién el cabildru catedraliciu disponía de propiedaes na comarca demientres la baxa Edad Media. Nun faltaron los conflictos polos diezmos del arciprestalgu d'Allande y la ilesia d'Uviéu, tenemos un exemplu cola ilesia de San Salvador d'Uviéu ente los años 1262 y 1269. L'obispu Pedru da a los homes del conceyu d'Allande dependientes de la Ilesia, tolo que s'afaye na so propiedá pa que puedan "fazer poblu" imponiendo como fueru la cantidá de 110 maravedinos al añu, esti determín habría de xurdir efeutu pues pa 1277 apaez Allande ente los pueblos del occidente asturianu qu'establez hermandá cola villa d'Avilés pa emprestar aida nel caltenimientu del orde nos sos territorios. Tamién hubo d'influyir nel desendolque del privilexu dau por Alfonsu IX, yá qu'esti conceyu foi pasu na pelegrinación del camín de Santiago.
Demientres el reináu de Fernandu VI, el conceyu d'Allande foi moneda de cambéu qu'emplegaba la corona pa pagar los sos servicios a los lleales, particularmente a la familia Quiñones. Escontra estes concesiones protestaren los vecinos y en 1378 un representante d'Allande tuvo presente na Xunta Xeneral aconceyada n'Uviéu pa refugar estes prerrogatives impuestes.
Del dominiu de la familia Quiñones pasó a Rodrigo de la Rúa quien la merca por un millón de maravedinos. Rodrigo de la Rúa fundó mayoralgu a favor del so fíu mayor Gutiérrez González de Cienfuegos y endelantre'l señoríu d'Allande permaneció venceyáu a la casa de Cienfuegos qu'obtendrá nel sieglu XV, el títulu de condes de Marcel de Peñalba. Les prerrogatives foron calteníes hasta la reforma constitucional española de 1812.
La presencia del conceyu d'Allande na Xunta Xeneral nun foi siempre continuada y la so representación foi exercida por dalgún miembru de la casa Cienfuegos.
Los tiempos modernos nun traxeron grandes tresformaciones yá que nel sieglu XVIII continuaba siendo fundamentalmente un conceyu agrariu. L'escasu complementu industrial, taba nos mazos de fierro hidráulicos que s'emplegaben pa espurrir el fierro, asitiaos n'El Mazu d'Arriba, El Mazu d'Abaxu, El Colobréu y La Ponte. Toos ellos yeren propiedá d'un vieyu poder feudal: el conde de Peñalba, señor de Cienfuegos. Si hai daqué que rescampla de la evolución histórica moderna d'Allande ye la resistencia anti señorial protagonizada polos sos vecinos, hai continues quexes y recursos contra'l conde, hasta qu'en 1742 el conceyu d'Allande será castigáu pola so resistencia col "silenciu perpetuu". En 1744 díctense unes ordenances nes que se reconoz el señoríu de la casa de Cienfuegos.
Sieglu XIX endelantre
El sieglu XIX trairá la guerra d'independencia qu'afeutara al conceyu al ser cruzáu poles tropes franceses. La Constitución de Cádiz trairá la pruyida autonomía conceyil p'Allande lliberada de la interferencia señorial. Demientres esti sieglu l'actividá agrario caltiénse igual y la industria del fierro reconvertiráse en trés ferreríes, que na década de los ochenta vense obligaes a pesllar énte la competencia de les factoríes industriales colos altos fornos.
La guerra civil española afeuta perpocu al conceyu, quedando a un llau de la penetración de les columnes gallegues de los solevaos. Sí tuvo cierta incidencia llueu l'actividá de les guerrilles, sobre manera les operaciones de la partida de Serafín Fernández, más conocíu como "el Santeiro".
Los sieglos XIX y XX, tán marcaos pola so mengua demográfica, por mor de la emigración tresoceánica que foi aparada momentáneamente, coincidiendo cola construcción del altu d'agua de Salime, anque esti recobramientu nun duró munchu yá que'l banzáu zarraba les sos tradicionales canales de comunicación y convirtió tol Valledor nun fondu de sacu que provocó l'abandonu de pueblos enteros. Los sos pobladores dirixéronse na so emigración haza Europa y haza'l centru industrial d'Asturies.
Anguaño, el despoblamientu disminuyó, pero non pola meyora del emplegu n'Allande, sinón pola falta d'emplegos nos centros de destín d'esa emigración.
Cadarma político-alministrativa
Política Nel conceyu d'Allande, el partíu que más tiempu tien gobernao ye'l PSOE (ver Llista d'alcaldes d'Allande). L'actual alcaldesa ye María Victoria López Villamarzo, del Partíu Popular.
<table border="1" width="40%" align="center"> PSOE PP CDS Otros Total 1979 0 0 6 7 13 1983 5 6 - 0 11 1987 5 6 - 0 11 1991 6 5 - 0 11 1995 6 5 - 0 11 </tr> 1999 6 5 - 0 11 </tr> 2003 4 5 - 2 11 2007 8 2 - 1 11 </table> </div>
</tr>
<left> {|border="0" style="background:#ffffff" |+ style="background-color: #e0e0e0; text-align:center;" | Gobiernos municipales dende la democracia |- ! width=120px style="background:#efefef;" |Mandatu ! width=250px style="background:#efefef;" |Alcalde ! width=250px style="background:#efefef;" |Partíu |- | 1979 - 1983 || José Álvarez de la Prida || CDI |- | 1983 - 1983 || Miguel Ángel Díaz Pérez || CDI |- | 1983 - 1987 || Antonio García Linares || AP |- | 1987 - 1991 || María Cristina Pérez Rodríguez || PP |- | 1991 - 1991 || José Blanco Villanueva || PP |- | 1991 - 2003 || Jesús Jardón Rodríguez || PSOE |- | 2003 - 2004 || Luis Miguel Álvarez Menéndez || PP |- | 2004 - || José Antonio Mesa Peiga || PSOE |- | colspan=3 style="background:#e0e0e0;" align:"center" |Asignación d'escaños nes eleiciones de conceyu |- ! width=120px style="background:#efefef;" |<center>1995 ! width=250px style="background:#efefef;" |<center>1999 ! width=250px style="background:#efefef;" |<center>2003
! width=120px style="background:#efefef;" |2007
Parroquies 430px|right El conceyu d'Allande xébrase en 17 parroquiesAjuste del mapa de parroquias: Mapa de entidades colectivas de población. SADEI, Uviéu, 2012.:
Demografía Ye ún de los conceyos con menor población de toa Asturies. Como'l restu de zones rurales asturianes la evolución demográfica del conceyu ye negativa. Nel sieglu XX hubo dos periodos nos que perdió gran parte de la so población. El primeru va de 1900 a 1930, onde gran parte de los sos habitantes emigró a América, sobre manera a Cuba, Puertu Ricu, Arxentina y República Dominicana. El segundu en 1960 por mor de la industrialización del país, que motivó que'l conceyu perdiere cásique les dos terceres partes de la so población.
Economía Tol movimientu demográficu afeutó a la so economía, tando en bien de retrocesu les práutiques agrícoles, amenorgando la superficie cultivao, dedicándose les más de les tierres a les plantes de forraxe, y arriendes d'ello a una esplotación del ganáu vacuno, dominando la castra asturiana pa carne. Celébrense grandes feries de ganáu que van del 8 de mayu al 29 de setiembre denomaes: San Miguel de Mayo y San Miguel de Setiembre.