Groenlandia (Kalaallit Nunaat en groenlandés, Grønland en danés), ye un territoriu autónomu que pertenez al reinu de DinamarcaMúltiples referencies:
, y que ye la mayor de les trés partes constituyentes d'esi reinu (les otres dos son Dinamarca y les Islles Feroe). Los ciudadanos de Groenlandia son ciudadanos de Dinamarca y, poro, ciudadanos de la Xunión Europea, magar que Groenlandia nun forma parte de la Xunión. Groenlandia ye la mayor islla del mundu, y asítiase ente los océanos Glacial Árticu y Atrlánticu, al este del archipiélagu Árticu canadianu. Comparte una pequeña llende, de 1,2 km, con Canadá, na islla de Hans. La so capital, y principal ciudá, ye Nuuk. Económicamente, Groenlandia ye perdependiente de l'axuda danesa, que tien aportao al territoriu 729 millones d'euros anualmente demientres el periodu 2019-23, que correspuenden a más del 20% del productu interior brutu groenlandés.
Magar que, xeográficamente, ye parte del continente americanu, Groenlandia tien estao asociada política y culturalmente al reinu de Noruega ente 986 y principios del sieglu XV. De magar el sieglu XVIII, tres de la unión de los reinos de Dinamarca y Noruega y la creación del asentamientu de Nuuk, foi venceyándose cada vuelta más intensamente con Dinamarca. El territoriu tuvo pobláu intermitentemente demientres los caberos 4.500 años por pueblos indíxenes del Árticu, qu'aportaron a la islla dende l'actual Canadá. Pobladores viquingos llegaos de Noruega ocuparon la parte sur de la islla dende principios del sieglu X, y los sos descendientes vivieron nella demientres 400 años, pa desapaecer a finales del sieglu XV. Nesos años los portugueses intentaben atopar la ruta septentrional a Asia, y de resultes d'ello consiguiose la primer representación cartográfica de la costa groenlandesa. Nel sieglu XVII, esploradores del reinu de Dinamarca y Noruega aportaron otra vuelta a Groenlandia, alcontrando los primitivos asentamientos viquingos y estableciendo una nueva presencia escandinava, que yá sedría permanente hasta anguaño.
Cuando Dinamarca y Noruega xebráronse, en 1814, Groenlandia foi tresferida a la corona danesa. La constitución danesa de 1953 finó col estatus de Groenlandia como una colonia, integrándola dafechu nel estáu danés. Nún referéndum cellebráu en 1979 Dinamarca concedió-y a Groenlandia el derechu a autogobernase, y notru referéndum, en 2008, los ciudadanos del territoriu votaron la Llei d'Autogobiernu, pola que se tresfirió más poder del gobiernu central al gobiernu groenlandés, el Naalakkersuisut, que foi asumiendo progresivamente la xestión y les competencies en munches estayes. Dinamarca caltién el control de la ciudadanía, la política monetaria, la política de seguridá y los asuntos esteriores. Col fundimientu del xelu polar de resultes del cambéu climáticu, la bayura de riqueza mineral de Groenlandia, y la so posición estratéxica ente Eurasia, América del Norte y la rexón ártica, faen de la islla un territoriu xeoestratéxicamente perimportante tanto pal reinu de Dinamarca como pa la OTAN y la Xunión Europea. Dende 2025, el presidente d'Estaos Xuníos Donald Trump tien amenazao delles vegaes con anexionase la islla, provocando una crisis diplomática, la conocida como crisis de Groenlandia.
La mayoría de los habitantes groenlandeses son inuit . Factores climáticos y xeográficos faen que la mayoría de la población tea concentrada na costa suroccidental de la islla: el total de población, 56.583 habitantes en 2022, faen d'ella el país con menor densidá de población. Groenlandia ye, como'l territoriu metropolitanu danés, política y socialmente progresista: la educación y la sanidá son de baldre. El país obtién el 67% de la so lletricidá a partir de fontes renovables, principalmente hidroeléctrica.
Etimoloxía Nel añu 982 el marín y esplorador viquingu d'orixe noruegu Erik Thorvaldsson (950-1001), llamáu "Erik el Bermeyu", darréu que fore esterráu d'Islandia pol asesinatu de varies persones, navegó pal oeste de Noruega atopando una islla pergrande que llamó na llingua danesa "Grønland" (n'asturianu Groenlandia y n'inglés Greenland), que'l so significáu ye'l de «tierra verde», intentando d'esti xeitu da-y una falsa semeya de fertilidá p'atrayer a futuros colonos. Por embargu, al llegar los colonizadores, estoa atopáronse con un clima xeláu y ermu, si bien les condiciones climátiques yeren más benignes naquella dómina que n'actualidá.
Historia Atopada per Erik el Bermeyu pel 982, nel sieglu XI entamóse la so cristianización y pel 1261 quedó baxo soberanía de Noruega. Arruinada la colonización, foi redescubierta por Martin Frobisher y Davis (sieglu XVI). Los primeros establecimientos daneses instituyéronse nel 1721. Nel 1953 dexó de ser colonia danesa, yá que se convirtió en territoriu del Reinu de Dinamarca y nel 1979 llogró l'autonomía interna, con Gobiernu y asamblea llexislativa propios.
Nel 25 de payares de 2008 Groenlandia aprobó l'ampliación del so estatutu d'autonomía per un Referendu sobre'l so autogobiernu que-y da mayores recursos económicos, el control de los sos recursos petrolíferos, y la posibilidá d'acoyese al drechu d'autodetermín, anque siguiría perteneciendo al Reinu de Dinamarca, calcúlase que nel añu 2021 va proclamar la so independencia completa de Dinamarca y formar asina un nuevu estáu.
Organización político-alministrativa
Groenlandia divídese alministrativamente en trés distritos (landsdele):
Avannaa (Nordgrønland, en danés) Tunu (Østgrønland, en danés) Kitaa (Vestgrønland, en danés)
Los nomes daneses quieren dicir "Groenlandia Septentrional", "Oriental" y "Occidental", respeutivamente.
Economía
thumbnail|left|300px|Costa sureste de Groenlandia
Groenlandia sufrió una contraición económica al entamu de los años 90, pero dende 1993 la economía ameyoró constantemente. El gobiernu siguió una firme política fiscal dende finales de la década de los años 1980, qu'aidó a facer escedentes nel presupuestu públicu amás d'una baxada na inflación. Dende 1990, el país rexistró un déficit nel intercambiu económicu col esterior, siguíu de la clausura de la última y principal mina de zinc nel 1990. N'actualidá, la economía depende principalmente de la pesca y de la esportación de pescáu; la esportación de camarón ye la mayor fonte d'entrada de divises, xunto cola emisión y venta de sellos postales.
Demografía right|thumbnail|200px|Capital de Groenlandia, Nuuk Groenlandia tien una población pequeña de 56.000 habitantes, siendo un 87% del grupu groenlandés, una mecedura de población inuit y europea. La mayoría de la población ye cristiana evanxélica luterana, pola influyencia danesa. El danés y groenlandés yeren les llingües falaes pola población.
La población allúgase na fastera costera, especialmente la suroeste au s'atopa Nuuk, la capital. L'interior de la islla ta ensin población.
Xeografía thumbnail|left|Xeografía de la islla. Con 2.166.086 km², Groenlandia ye la islla más grande del mundiu dempués de la islla continente d'Australia. Cerca del 80% del territoriu (1.755.637 km²) ta cubiertu de xelu, polo que constitúi la segunda reserva de xelu nel planeta, per detrás de la esistente en L'Antártida. Per otru llau, la superficie llibre de xelu (410.449 km²) ye mayor que la de Xapón, con una baxa densidá poblacional. Con un clima polar, tien apenes unes pequeñes zones costeres au la temperatura nel branu supera los 10 graos Celsius, polo que la so vexetación ye de tundra y l'agricultura inesistente.
Ente 1989 y 1993, investigadores norteamericanos y europeos cavaron dientro de la cima de la llámina de xelu de Groenlandia, llogrando un par de nucleos xigantes de xelu (3,2 km). L'análisis de la composición química de les capes d'estos nucleos provocó un novedosu y sorprendente rexistru sobre'l cambéu de clima nel hemisferiu norte producíu alredor de fai 100.000 años, y pudo demostrar que'l clima y la temperatura del planeta, con frecuencia, cambiaren aína dende un estáu aparentemente estable a otru, con consecuencies mundiales.
Cultura La cultura de Groenlandia entama col poblamientu per parte de los Inuit de la cultura Dorset, dende'l segundu mileniu e.C. tres la fusión del xelu árticu de les zones habitables. Nel sieglu X los viquingos d'orixe noruegu pueblen la zona meridional de la islla, demientres qu'una nueva foleada inuit, de cultura Thule, s'introduz na islla dende'l Norte y s'espande pal Sur. El choque cultural ente dambos pueblos ta atestiguáu pol hallazgu d'un fragmentu de cota de maya viquinga nuna llatitú alta de la islla, mientres qu'una figurilla tallada en marfil de morsa de claru orixe inuit foi atopada en Bergen, Noruega. Entrambos oxetos han d'entendese como un claru testimoniu de los intercambeos comerciales ente dambos pueblos.
Tres un periodu d'enfriamientu al final de la Edá Media, los viquingos abandonen la islla, refuxándose los sos últimos pobladores posiblemente n'Islandia. D'esti mou, la islla englóbase dende entós na so totalidá na cultura inuit, hasta la llegada de los daneses a principios del sieglu XVIII. Güei, el 80% de la población ye d'orixe inuit, demientres que'l 20% restante ye d'orixe danés.
Les distancies en Groenlandia mídense en sinik, en "suaños", nel númberu de nueches que dura un viax. Nun pue dicise que realmente seya una distancia porque, según el tiempu y la estación del añu, el númberu de sinik pue variar. Tampoco nun se trata d'un conceutu temporal.
Deporte Groenlandia nun ye especialmente famosa polos deportes, pero tien dalgunos equipos, como'l de fútbol, la , alministrada pola Xunión de Fútbol de Groenlandia, con estadiu con capacidá pa 2.000 persones na capital Nuuk. Tamién cal destacar la seleición de balonmano, que llogró participar yá en más d'una ocasión nel Mundial de Balonmano (2007 n'Alemaña, 2003 en Portugal y 2001 Francia).
Referencies
Enllaces esternos Mapa xeolóxicu de Groenlandia Cámara pa ver en direutu'l dilimientu de la capa de xelu de Groenlandia
*