miniaturadeimagen|Entrada a Zúñiga dende'l Frontón Zuñiga (Zúñiga en castellán) ye un conceyu de la Comunidá Foral de Navarra, asitiáu na merindad de Estella, na comarca d'Estella Oriental y a 68 km de la capital de la comunidá, Pamplona. La so población ye de .
Accesos Zúñiga ye'l primer pueblu navarru aportando dende la carretera Vitoria-Estella (A-132-NA) dende Santa Cruz de Campezo y Orbiso y l'últimu si aportar pola mesma carretera dende Acedo.
La forma más senciella d'aportar ye pela carretera antes mentada, una vegada llégase al encruz toma la salida a la izquierda si apuértase del llau alavés y la de la derecha si apuértase del llau navarru.
Tresporte Desque quedara inauguráu'l ramal de Estella del Ferrocarril Vascu-Navarro, Zúñiga cuntó con estación propia pela rodiada del pueblu hasta la suspensión de la llinia en 1967. Darréu, el tren foi sustituyíu per una llinia d'autobús que conectaba la capital alavesa con Estella.
Los servicios a Zúñiga n'autobús son más bien escasos, yá que se correspuenden colos mesmos servicios que l'autobús de Vitoria realiza a Estella, apenes hai de media unos trés autobuses diarios (en direición Vitoria-Estella y viceversa). El serviciu actual xestionar la rede de tresporte interurbanu de la Diputación Foral d'Álava, llamáu Álava Bus; la llinia que llega a Zúñiga ye la 6 y la parada asitiar nel encruz que da accesu a la llocalidá.
Topónimu L'actual topónimu Zúñiga surde yá na Edá Moderna como una evolución de variantes más antigües que se caltuvieron en testos medievales. Estes variantes calteníes son Eztuniga (1102), Uztuniga (1203), Beztunica, Beztvnicha, Buztunica, Estuniga (1350) y Eztuyniga (1366).
La evolución dende estes formes antigües al modernu topónimu debióse principalmente a un fenómenu fonéticu (evolución st-> ç) que foi analizáu y esplicáu pol filólogu navarru Amado Alonso nun artículu qu'escribió en 1947. El filólogu comparó la evolución n'español de topónimos d'orixe árabe onde'l fonema st orixinariu tresformárase en ç y estableció una comparanza con dellos topónimos navarros d'orixe vascu que n'español sufriríen el mesmu tresformamientu, ente ellos el de Zúñiga. El pasu d'eses formes antigües al topónimu modernu sería producíu probablemente pola sustitución del vascu pol castellán como idioma común de la llocalidá.
La etimoloxía exacta del topónimu entá ye incierta. Suélse-y rellacionar cola pallabra vasca estune, que significa 'estrechamientu, llugar estrechu', lo cual ye plausible si tener en cuenta que la canal o valle del ríu Ega, al so pasu por Zúñiga, sufre un bultable estrechamientu. Sicasí, esta esplicación etimolóxica nun dexa d'amosar problemes; por casu nun ye válida l'aparentemente obvia etimoloxía estune-Ega 'estrechamientu del Ega', una y bones esta forma nun ye correuta en vascu, onde la espresión tendría de construyise al aviesu (Ega-estune). Sía que non, insignes filólogos como Julio Caro Baroja o Ricardo Ciérbide defendieron una etimoloxía basada en estune o un términu dialeutal paecíu. Caro Baroja suponía como orixe la espresión iztun-aga, que significaría en llingua vasca 'llugar del estrechamientu'. Pero esta propuesta nun ye capaz d'esplicar delles carauterístiques de les variantes antigües del nome, como la i qu'apaez siempres enclavada ente'l supuestu raigañu del nome y el supuestu sufixu y la b qu'apaez en delles variantes al empiezu, y amás obliga a suponer la esistencia de uztun como variante dialeutal de iztun, a pesar de nun tar documentada. Finalmente, Mikel Belasko esboza tentativamente otra hipótesis, según la cual el topónimu podría tar formáu por un nome propiu siguíu del sufixu -(i)ka.Belasko, Mikel; "Diccionariu etimolóxicu de los nomes de los pueblos, villes y ciudaes de Navarra", editorial Pamiela Argitaletxea; 2ª Ed. 1999; EAN 9788476813010
Según la Real Academia de la Llingua Vasca el topónimu en llingua vasca de la llocalidá ye Zuñiga. Primeramente adscrita a la zona non vascófona pola Llei Foral 18/1986, en xunu de 2017 el Parllamentu navarru aprobó'l pasu de Zúñiga a la Zona mista de Navarra por aciu la Llei foral 9/2017.Naiz.info (22 de xunu de 2017): 44 llocalidaes navarres ganen derechos pal euskara al pasar a la zona mista'
El xentiliciu de los habitantes de Zúñiga ye zuñigués. Tamién reciben el llamatu de cachuelos, que ye'l nome d'un pexe que se cría nes agües del ríu Ega.
Xeografía Villa del valle de la Solana, na Merindad de Estella. Asítiase nel estremu occidental de la contorna estellesa, formando parte de la depresión de Tierra Estella. El conceyu queda llindáu al norte pela fastera de Santiago de Lóquiz y al sur pel ríu Ega y la Sierra de Codés.
Historia Colos distintos nomes de Estúnega, Buztúnica, Estúniga, Stúnica, Estúñiga, Stúñiga, formó parte hasta 1200 de la tierra de Campezo. Sancho Íñiguez, Señor del Estáu y Valle de Estunega (n'euskera significa estune, estrechu, y Ega ye'l nome del ríu que pasa pol llugar), Arminguero del rei de Navarra y Aragón Sancho V Ramírez, y 6º nietu del rei de Navarra Fortún Garcés "el Monxu", empezó pol 1080 a llamase Sancho Íñiguez de Stunica.
Arriendes de la guerra civil qu'españó en Navarra en 1274 y duró hasta'l 1277, por cuenta de la querella pol tutelaje de la reina neña Xuana I y al so inesperáu compromisu matrimonial col Delfín Felipe IV "el Formosu", lo que significaba una incorporación de Navarra a la Corona de Francia, abandona Navarra Íñigo Ortiz de Stúnica, Ricu-home, Alférez Mayor de Navarra, señor de Stúnica, y otros llugares, 5º nietu del rei de Navarra García V Ramírez "el Restaurador" y aníciase en La Rioxa, Castiella. Zúñiga ye fechu pueblu realengu ya incorporáu en 1278 a la Corona de Navarra.
Dempués de robláu'l tratáu d'amistá y ayuda ente los reis de Castiella Enrique III "el Doliente" y de Navarra Carlos III "el Bonu", que se realizó'l 21.06.1394, el rei Carlos III restituyó a Diego López de Zúñiga, Xusticia Mayor de Castiella y del Conseyu del Rei, el 31.07.1394 el señoríu de Estúñiga (la so cortil) y el señoríu de Mendavia en pagu. Dende 1430 hasta 1450 tener Carlos y Luis de Beaumont, llogrando la condición de bona villa con asientu nes Cortes del reinu en 1482.
Álvaro de Stunica y Guzmán, duque I de Béxar y Plasencia, pariente mayor de la Casa de Stúnica / Estúñiga, acastellanó l'apellíu en Zúñiga, dempués del pactu de reconciliación cola reina Sabela I "la Católica", robláu en 1476. Dende entós usóse'l nome de Zúñiga por persones y ciudaes nos Reinos d'España.
Referencies:
Demografía miniaturadeimagen|Frontón municipal (Plaza del Conceyu) El conceyu, que tien una superficie de 15,47 km², cuenta según el padrón municipal pa del INE con habitantes y una densidá de hab./km².
Alministración Ta integráu na Mancomunidá de Montejurra y na Agrupación de Conceyos de Llana, Piedramillera, Zúñiga, Mués y Sorlada. Pertenez al partíu xudicial de Estella.
Alcaldes
Evolución de la delda viva El conceutu de delda viva contempla solo les deldes con caxes y bancos relatives a creitos financieros, valores de renta fixa y préstamos o creitos tresferíos a terceros, escluyéndose, poro, la delda comercial.
La delda viva municipal per habitante en 2014 xubía a 1.480,77 €.División de la delda viva de 2014 (datu del Facienda y Alministraciones Públiques, Delda Viva de les Entidaes Llocales ) ente'l númberu d'habitantes del conceyu d'esi mesmu añu (datu del Institutu Nacional d'Estadística, Nomenclátor: Población del Padrón Continuu por Unidá Poblacional).
Monumentos
Monumentos relixosos Ilesia de Santa María, edificiu tardogótico en sillarejo del sieglu XVI. Ermita de La nuesa Señora de Arquijas, edificiu góticu de la primer metá del sieglu XIII. Ermita de la Beata Sis, con imaxe renacentista de la titular.
Monumentos civiles Nel conxuntu arquiteutónicu civil caltiénense restos d'una muralla medieval (dos torrexones, en mala traza, y la puerta norte), amás caltiénense trazar del nucleu históricu orixinal, quedando de manifiestu la posición qu'ocupaba la muralla.
Deportes Dispón de frontón.
Fiestes Les fiestes patronales celébrense la última selmana de xunu y la primera de xunetu.
Persones célebres nacíes na llocalidá Anastasio Ochoa Ruiz, Tasio (1916-1989): foi'l carboneru anónimu en que la so vida basar el cineasta Montxo Armendariz pa realizar en 1984 la célebre película Tasio.
Ver tamién Navarra Llista de conceyos de Navarra
Referencies
Enllaces esternos
Zunziga Categoría:Wikipedia:Mantenimientu:Llocalidaes d'España ensin partíu xudicial Categoría:Wikipedia:Artículos con plantía Otros usos a páxines que nun esisten