miniaturadeimagen|300px|Representación de l'Acrópolis d'Atenes, obra de 1846 del arquiteutu y pintor Leo von Klenze (Neue Pinakothek, Múnich) La arquiteutura neoclásica ye un estilu arquiteutónicu que produció'l movimientu neoclásicu qu'empezó a mediaos del sieglu XVIII, por una reaición contra l'estilu barrocu de ornamentación naturalista según pola resultáu de delles traces clasicistes nacíos nel barrocu tardíu. Enllargar mientres el sieglu XIX, confluyendo a partir d'entós con otros enclinos, como l'arquiteutura historicista y l'eclecticismu arquiteutónicu. Dellos historiadores denominen el periodu de l'arquiteutura neoclásica de la primer metá del sieglu XIX como clasicismu románticu, a pesar del oxímoron (oposición de términos), yá que, amás de coincidir nel tiempu col romanticismu, estilísticamente comparte traces cola estética romántica, al añader cierta espresividá y espíritu aponderáu a la cencellez y claridá de les edificaciones clásiques grecorromanes.J. Maroto (2009) Historia del Arte, Casals, pg. 290-291.
Los factores fundamentales qu'influyeron nel surdimientu de l'arquiteutura neoclásica fueron los mesmos que determinaron el contestu políticu, social y económicu de la dómina, en que s'inclúin destacadamente la Revolución Industrial, la crisis del Antiguu Réxime, la Ilustración, l'enciclopedismu, la fundación de les Academies o'l despotismu ilustráu. La Revolución Industrial modificó fondamente'l ritmu de vida ya influyó en nuevos adelantos téunicu-constructivos y nel emplegu de nuevos materiales. El conceutu d'economía rellacionáu col funcionamientu de los mesmos edificios camudó dellos esquemes d'organización espacial y entá de la rellación ente vanos y macizos.
L'enciclopedismu, l'espíritu precursor de la Revolución francesa, traxo consigo una concepción romántica de la Grecia Antigua. La Ilustración sostenía que la tristura del home deber a la inorancia y a la irracionalidá y por ello l'únicu camín a la felicidá yera lleva-y la lluz de la razón per mediu de la educación. Na arquiteutura esa educación implicaba la conocencia de les fontes antigües tales como Vitrubio, Palladio, Vignola; polo que se fixo usu de los repertorios formales de les arquitectures griega y romana.
Buscóse dar un calter más científicu a les artes, polo que los artistes tuvieron de ser téunicos más qu'inventores, y asonsañadores más que creadores. Esti espíritu científicu llevó a considerar al arte clásico como un arte progresista, porque taba desprovistu d'adornos ensin sentíu y buscaba la perfeición de les lleis inmutables, ensin depender de les impresiones suxetives ya imperfectes del artista.
Anque les primeres Academies pal estudiu de les artes surdieron n'Italia yá nel sieglu XVI, les fundaes nel sieglu XVIII yá taben matizaes pola Ilustración, lo que-yos dio un calter distintu. L'Academia fungió como tresmisora de les idees contraries al barrocu y a favor del neoclasicismu y los diversos trataos clásicos y renacentistes de les Trés nobles artes, lo mesmo que de obres de calter téunicu y científicu que racionalizaben la so práutica y execución. Nesi momentu l'arte empieza a sufrir les consecuencies d'una crítica llibre, fundada nos principios académicos.
L'orixe del estilu L'arquiteutura neoclásica quierse heredera de l'arquiteutura clásica, teorizada pol arquiteutu antiguu Vitruvio nel so tratáu que definió la teoría de los trés órdenes (dóricu, xónicu y corintiu). Vitruvio va ser la gran referencia de los arquiteutos pa fundar la renovación de los recursos a les formes antigües, dende la segunda metá del sieglu XVIII hasta 1850. Anque nos sos principios en Francia en 1760, l'arquiteutura neoclásica pretendía recurrir a formes griegues más qu'a les italianes —al puntu que llamada goût grec— intelectualmente, el neoclasicismu yera un deséu de volver a la "pureza" percibida de les artes de Roma, a la perceición más vaga ("ideal") de les artes griegues antigües y, en menor midida, al clasicismu renacentista del sieglu XVI, que fuera tamién una fonte pa l'arquiteutura barroca académica.
Trátase d'un movimientu internacional qu'apaez con distintes manifestaciones, dende América del Norte hasta Rusia. Tornar en delles corrientes y pueden estremase: la fase del palladianismo, la más antigua, que se desenvuelve nos campos de Gran Bretaña sol impulsu d'Inigo Jones y de Christopher Wren. Aplícase más bien a edificios aisllaos, rurales y de forma compacta. La so influyencia ye más italiana qu'antigua. el neogriegu (Greek Revival y n'Inglaterra), que'l so arquiteutu principal en Francia foi Ange-Jacques Gabriel, primer arquiteutu del rei baxu Lluis XV. l'estilu neoclásicu puramente dichu, n'arquiteutura, que va conocer un ésitu duraderu en tola primer metá del sieglu XIX, tantu pa los edificios públicos como privaos n'Occidente. Tamién se va ver reflexáu nes artes decoratives ente 1770 y 1830. l'estilu Beaux Arts, que dalgunos quieren ver como una estensión de los cánones neoclásicos.
Munchos arquiteutos neoclásicos de principios del sieglu XIX tuvieron influyíos polos dibuxos y proyeutos d'Étienne-Louis Boullée y Claude Nicolas Ledoux. Los munchos dibuxos de grafitu de Boullée y de los sos alumnos representen una arquiteutura xeométrica qu'emula la eternidá del universu. Hai venceyos ente les idees de Boullée y la concepción de lo sublime d'Edmund Burke. Ledoux añadió'l conceutu del calter arquiteutónicu, sosteniendo qu'un edificiu tien de comunicar darréu la so función al espectador: tomaes lliteralmente tales idees dan llugar a la "arquiteutura parlante".
La crítica ilustrada L'arquiteutura pue ser analizada como una caña de les artes social y moral; L'Encyclopédie atribuyó-y la capacidá d'influyir nel pensamientu y nes costumes de los homes. Abonden asina les construcciones que pueden contribuyir a ameyorar la vida humana como hospitales, biblioteques, museos, teatros, parques, etc., pensaes con calter monumental. Esta nueva orientación fizo que se refugara la última arquiteutura barroca y volviérense los güeyos escontra'l pasáu a la busca d'un modelu arquiteutónicu de validez universal.
Nacen movimientos de crítica que defenden la necesidá de la funcionalidad y la supresión del ornatu nos edificios. Francesco Milizia (1725-1798) en Principi di Architettura Civile (1781) estendió dende Italia les concepciones rigoristas a toa Europa. Mientres, en Francia, l'ablaya Marc-Antoine Laugier (1713-1769) defende nes sos obres Essai sur l'Architecture (1752) y Observations sur l'Architecture (1765) la necesidá de crear un edificiu nel que toles sos partes tuvieren una función esencial y práctico y nel que los órdenes arquiteutónicos fueren elementos constructivos y non yá decorativos, too ello pa faer una arquiteutura verdadera: la construyida con lóxica.
Tolos arquiteutos parten d'unos supuestos comunes como son la racionalidá nes construcciones y la vuelta al pasáu. Los modelos de los edificios de Grecia y Roma ya inclusive d'Exiptu y d'Asia Menor, convertir en referentes que toos empleguen anque dende puntos de vista distintos.
Arquiteutura visionaria miniaturadeimagen|Proyeutu de cenotafiu pa Isaac Newton, d'Étienne-Louis Boullée.
Otros arquiteutos, los llamaos utópicos, revolucionarios o visionarios, plantegaron edificios basaos nes formes xeométriques. Nun despreciaron l'heriedu del pasáu clásicu y, anque respetaron les normes de simetría y la monumentalidad, los sos edificios son dacuando el resultáu de la combinación caprichosa de les formes xeométriques. Étienne-Louis Boullée (1728-1799) y Claude-Nicolas Ledoux (1736-1806) encabezaron esta postura; ente la gran cantidá de proyeutos non construyíos merez la pena mentar el Cenotafiu pa Isaac Newton concebíu por Boullée como una esfera, representación del modelu ideal, llevantada sobre una base circular qu'había d'acovecer el sarcófagu del científicu. Ledoux dexó edificios construyíos, ente ellos una parte de la utópica ciudá industrial de les Salinas de Arc-et-Senans, de planta circular nel Francu Condáu o'l conxuntu de la Villette en París.
Arquiteutura pintoresca miniaturadeimagen|derecha|Templu de la Virtú Antigua, Stowe, Buckinghamshire, de William Kent. Ente unu y otru grupos apaez una tercer categoría, l'arquiteutura pintoresca, a partir de la creación de los xardinos ingleses nel sieglu XVIII, ordenaos de forma natural lloñe del geometrismo del xardín francés. Nesta arquiteutura valórase la combinación de la naturaleza colo arquitectónico, la inclusión nel paisaxe natural d'edificios que sonsañen les construcciones chines, indies o medievales. Esti xuegu de formes caprichoses y l'aprovechamientu de la lluz busquen amenar sensaciones nel espectador. Horace Walpole (1717-1797) construyó en Strawberry Hill (Londres, 1753-1756) una fantasía gótica de la que'l so autor dixo que lu inspirara pa escribir una novela gótica, una espresión del efeutu inspirador de l'arquiteutura. Tamién William Chambers (1723-1796) creó un conxuntu pintorescu nos Xardinos de Kew (Londres, 1757-1763) cola inclusión d'una pagoda china que reflexaba la so conocencia de les arquitectures orientales.
Neorromano y neogriegu miniaturadeimagen|left|180px|Templu a la Gloria de la Grande Armée, Pierre Alexandre Vignon, 1806. miniaturadeimagen|derecha|300px|Altes Museum de Berlín, de Karl Friedrich Schinkel, 1825-1828.) Marcadamente historicista na so busca de les fontes clásiques, el neoclasicismu arquiteutónicu atopar con dos posibles víes, que fueron esploraes alternativamente en Francia y Alemaña. En Francia, especialmente a partir del Imperiu Napoleónicu atopar nel arte imperial romanu'l modelu aparente pa los sos fines propagandísticos y d'enaltecimientu personal de la figura del emperador (Templu a la Gloria de la Grande Armée (güei ilesia de la Madalena), de Pierre Alexandre Vignon, proyeutáu pol mesmu Napoleón. Nel Reinu Xuníu y n'Alemaña fueron los modelos griegos los que predominaron (Altes Museum de Berlín, de Karl Friedrich Schinkel, el primer edificiu del mundu concebíu como un muséu dende la so construcción).J. Maroto (2009) op. cit.
Neoclasicismu n'Europa Francia
miniaturadeimagen|left|Ange-Jacques Gabriel, progetto per Place de la Concorde, París miniaturadeimagen|left|Ange-Jacques Gabriel, fachada oeste del Petit Trianon, Versalles
L'arquiteutura civil francesa considera'l Neoclasicismu a partir de la metá del sieglu XVIII cola creación d'obres lúcidas y sobries como la plaza de la Concordia en París y el Petit Trianon en Versalles, dambes d'Ange-Jacques Gabriel, nes qu'inda s'atopen premises del clasicismu barrocu francés. El proyeutu pa la plaza de la Concordia, na dómina plaza de Lluis XV, remontar a 1753: los diseños orixinales definíen un espaciu bien distintu al actual, frutu de los proyeutos ellaboraos na dómina napoleónica, con dos palacios que delimitaban un espaciu zarráu por una serie de balaustraes. Los edificios taben claramente inspiraos na perspeutiva de Claude Perrault (1613-1688) pa la fachada del Louvre. Pa l'arquiteutura francesa, la obra de Perrault pa completar el famosu palaciu real de París yera de fechu un exemplu d'absoluta maestría: el so diseñu claro y ordenao carauterizáu por un frontón central y una columnata de doble altor alzáu sobre un masivu basamento, tuvo una influyencia considerable na definición de los nuevos cánones estéticos de l'arquiteutura. De pocu dempués de la famosa plaza parisina ye precisamente'l Petit Trianon, construyíu ente 1761 y 1768, nel que los ambientes interiores distribúyense d'alcuerdu a la so función y non tanto a los requerimientos estéticos de simetría. L'esterior ta bien simplificáu y priváu d'escesiva decoración, pero definíu por un rigorosu orde de grandes buecos acristalaos.