El xardín de les delicies ye una de les obres más conocíes del pintor holandés Jheronimus Bosch (el Bosco). Trátase d'un trípticu pintáu al oleu sobre tabla de , compuestu d'una tabla central de y dos llaterales de caúna (pintaes nos sos dos llaos) que pueden cerrase sobre aquella.
Obra de conteníu simbólicu, sobre'l que s'ufiertaron variaes interpretaciones, como El carru de segáu o la Mesa de los pecaos capitales, obres toes elles adquiríes pol rei Felipe II d'España, gran almirador del pintor, y guardaes mientres dalgún tiempu nel Monesteriu d'El Escorial, obedez a una intención moralizante y satírica que diba faer fortuna yá na so dómina, como demuestra la temprana apaición de copistas y asonsañadores.
Considerada como una de les obres más fascinantes, misterioses y atrayentes de la historia del arte, el cuadru forma parte de los fondos d'esposición permanente del Muséu del Prado de Madrid, onde ingresó como depósitu del Patrimoniu Nacional en 1939.
Historia Como'l restu de les obres del Bosco, escarez de datación unánime ente los especialistes, siendo una d'aquelles nes que más engarraes tán les posiciones, pos mientres unos considerar xuvenil, otros dicen que ye obra de maduror. Baldass y otros asítiase na dómina xuvenil del Bosco (1485). Cinotti asítiase en redol al añu 1503. Otres fontes falen d'escontra 1510.M. Wundram, «El Prerrenacimientu» en Los maestros de la pintura occidental, Taschen, 2005, ISBN 3-8228-4744-5, páx. 135. Tolnay y Larsen asitiar a la fin de l'actividá del Bosco (1514-1515). Los analises dendrocronológicos del carbayu de les tables datar ente 1460 y 1466, dando asina un terminus post quem pa la realización de la obra.Glum 2007, 3 Nel catálogu de la esposición sobre l'artista celebrada en Rotterdam nel añu 2001 señálase la fecha ente 1480 y 1490. Na guía de visita editada pol Muséu del Prado señálense les feches 1500-1505.
A partir de Gibson y hasta l'actualidá (Hans Belting, 2002) conxeturóse que se realizó para Enrique III de Nassau. Los primeros posesores de la obra fueron, pos, los miembros de la casa de Nassau, en que'l so palaciu de Bruxeles pudo ver el cuadru'l primer biógrafu del Bosco, Antonio de Beatis, personaxe que viaxaba nel séquitu del cardenal Luis d'Aragón, nel añu 1517. La so descripción nun dexa llugar a duldes de que s'atopa frente al famosu trípticu: «Dempués hai delles tables con diverses bizarrías, onde s'asonsañen mares, cielos, montes y campos y munches otres coses, unos que salen d'una concha marina, otros que defecan grullas, homes y muyeres, blancos y negros n'actos y maneres distintes, páxaros, animales de toes clases y realizaos con muncho naturalismu, coses tan placenteras y fantástiques que de nenguna manera se podríen describir a aquellos que nun les vieron».
Foi heredáu pol so fíu René de Châlon y dempués pol sobrín d'Enrique, Guillermo d'Orange, líder de la rebelión holandesa contra la corona de los Habsburgu. Foi confiscado mientres la guerra de Flandes pol duque d'Alba, incluyéndose nel inventariu redactáu con tal motivu'l 20 de xineru de 1568. El duque dexó los cuadros a don Fernando, el so fíu natural y prior de la orde de San Xuan.
Felipe II adquirió'l trípticu na almoneda de los bienes de don Fernando y unvióse al monesteriu d'El Escorial el 8 de xunetu de 1593.«Bosco», Los grandes xenios del arte, nᵘ 25, Eileen Romano (dir.), Unidá Editorial, S.A., 2005, ISBN 84-89780-69-2. Ye la pintura más famosa de la coleición del Bosco que Felipe II axuntó n'El Escorial.José Pijoán, «Jerónimo Bosch» en Summa Artis, Antoloxía V, Espasa, ISBN 84-670-1356-7, páx. 136.
Como asocede con toles pintures antigües, el títulu col que la conoz ye modernu. L'inventariu de la entrega a El Escorial de 1593 describióla como «Una pintura en tabla al olio, con dos puertes, de la bariedad del mundu, cifrada con diversos disparates de Hierónimo Bosco, que llamen Del Yérbadu».Cit., Frai José de Sigüenza, na so historia de la Fundación del Monesteriu d'El Escorial, ufiertó una amplia descripción ya interpretación de «La otra tabla de la gloria baldío y curtio gustu de la fresa o yérbadu, y el so olorcillo, qu'apenes se siente, cuando yá ye pasáu, ye la cosa más atélite y de mayor artificiu que pueda imaxinase».José de Sigüenza, Tercer parte de la Historia de la Orde de San Gerónimo, 1605. Darréu cítase nel inventariu de 1700 como una pintura «de la creación del mundu». Vicente Poleró, qu'en 1857 publicó un Catálogu de los cuadros del Real Monesteriu de San Llorienzo llamáu del Escorial, llamar De los prestos carnales. D'ende arrinca la so actual denominación como Xardín de les delicies o De les delicies terrenales. Foi treslladáu al Muséu del Prado en 1939 pa la so restauración, pos yá Antonio Ponz dicía en 1777 que s'atopaba abondo maltratada, y dende entós nun volvió al monesteriu.Bassegoda, p. 366.
Descripción de la obra
Trípticu zarráu thumb|El trípticu zarráu: La Creación del mundu, oleu sobre tabla, . El cuadro zarráu na so parte esterior alude al tercer día de la creación del mundu. Represéntase un globu terráqueo, cola Tierra dientro d'una esfera tresparente, símbolu, según Tolnay, de la fraxilidá del universu. Solo hai formes vexetales y minerales, nun hai animales nin persones. Ta pintáu en tonos grises, blancu y negru, lo que se correspuende a un mundu ensin el Sol nin la Lluna anque tamién ye una forma de consiguir un dramáticu contraste col coloríu interior, ente un mundu antes del home y otru pobláu por infinidá de seres (Belting).
Tradicionalmente, la imaxe qu'amuesa'l trípticu zarráu interpretóse como'l tercer día de la creación. El númberu trés yera consideráu un númberu completu, perfectu, yá qu'en sí mesmu zarra'l principiu y el fin. Y equí al cerrase, tresfórmase, nel númberu unu, nel círculu: de nuevu déxanos acolumbrar la perfeición absoluta y, quiciabes, a la trinidá divina. Na esquina cimera esquierda, apaez una pequeña imaxe de Dios, con una tiara y la Biblia sobre les rodíes. Na parte cimera puede lleese la frase, estrayida del salmu 33, IPSE DIXIT ET FACTA S(O)NT / IPSE MAN(N)DAVIT ET CREATA S(O)NT, que significa «Él dicir, y tou foi fechu. Él mandar, y tou foi creáu». Otros interpreten que pudiera representar la Tierra tres el Diluviu Universal.
Trípticu abiertu Al abrir, el trípticu presenta, nel panel esquierdu, una imaxe del paraísu onde se representa l'últimu día de la creación, con Eva y Adán, y nel panel central represéntase la llocura desamarrada: la lluxuria. Nesta tabla central apaez l'actu sexual y ye onde s'afayen tou tipu de placeres carnales, que son la prueba de que l'home perdiera la gracia. D'últimes tenemos la tabla de la derecha onde se representa la condena nel infiernu; nella'l pintor amuésanos un escenariu apocalíptico y cruel nel que'l ser humanu ye condergáu pol so pecáu.
La estructura de la obra, en sí, tamién cunta con un encuadre simbólicu: al abrir, realmente ciérrase simbólicamente, porque nel so conteníu ta'l principiu y el fin humanu. El principiu na primer tabla, que representa'l Xénesis y el Paraísu, y el fin na tercera, que representa'l Infiernu.
Panel esquierdu: El xardín del Edén thumb|Detalle del Xardín del Edén, Dios y Eva. El postigo de la izquierda representa'l Paraísu terrenal. Mide 220 centímetros d'altu por 97,5 cm d'anchu. Al fondu puede trate la Fonte de la Vida. En primer planu hai una escena del tou atípica yá que nun representa nin la creación d'Eva de la costiella d'Adán, tampoco la manera de portase nel xardín, nin la reconvención que sigue a la espulsión del paraísu, les úniques temes rellataes na Xénesis en rellación con esti episodiu. Nesta curiosa y orixinal escena apaecen Dios, Eva y Adán. Adán ta despiertu, lo que namái apaez en miniatures, y Dios ta presentándo-y a Eva, acabante crear. Dios ta representáu d'una manera anticuada pa los tiempos del Bosco: como Xesucristu. Eva atópase arrodillada nel suelu y Dios la suxeta pola muñeca. Adán, semitumbado, mira a la futura pecadora. Xunto al primer home y la primer muyer apaez el Árbol de la vida (un exóticu drago), y nun segundu planu, a la derecha, el Árbol del bien y del mal (una palmera, tamién llamáu l'árbol de la ciencia), yá que alredor d'él endólcase la culiebra tentadora. Puesto que nel siguiente panel represéntase un mundu luxuriosu, interpretóse esta tabla como'l preludiu de lo que dempués va soceder.
No qu'a la primer vista paez el típicu Edén, acomuñáu a la idea de paz y aselu, poco que reparemos, esi idílicu escenariu vese truncáu. Dellos signos de hostigamiento aprucen, los animales enfréntense unos a otros: un lleón balta a un venáu y dispónse a comelo, un estrañu bípedu ye escorríu por un xabalín. Nel estanque, les disputes ente los animales vuelven volver# a entamar: un lleopardu lleva na boca un mure, una ave taramia una xaronca. Son señales ayenes a la paz paradisiaca que suelen interpretase como avisu de pecáu.
El pecáu femenín personificar nos bichejos que s'abasnar pela tierra (inseutos y reptiles) o naden pel agua (anfibios y peces), yá que, de los Cuatro elemento (tierra, agua, fueu y aire), la tierra y l'agua yeren consideraes esencies pasives llenes de fecundidá que, como la muyer, reciben la grana. El pecáu masculín representar poles alimañes que vuelen (inseutos voladores, aves, esperteyos…), una y bones el aire ye consideráu un elementu activu, acomuñáu al fueu y opuestu a la tierra, poro, masculín.
thumb|Roca antropomorfa.
El demoniu ta escondíu nos estanques y les roques que son, pal Bosco, el xoril de los espíritus malinos. Por casu, na fonte de la vida vemos una estructura ente mineral y orgánica, con un furu pol qu'asoma una curuxa, un esplícitu símbolu de la malicia, que tamién apaez en El carru de segáu. Cabo la posibilidá de qu'esti elementu arquiteutónicu, similar a una flecha d'una catedral, nel centru del cuadru, seya un símbolu fálicu preconizador de los placeres de la carne de la tabla central. A la so derecha, «una roca que la so forma ye la cara oculta del Diablu», del que surde la culiebra que s'enrosca al Árbol de la fruta prohibida. Les estrañes contornes d'esos montes rocosos del fondu indiquen una posible perturbación de la pacífica convivencia.
Apaecen na obra animales reales, pero desaxeradamente exóticos, na dómina del Bosco, como xirafes, elefantes, lleones, lleopardos, cuando África yera práuticamente desconocida n'Europa. L'autor namái pudo tener referencia d'eses besties al traviés de los bestiarios mitolóxicos medievales (qu'ensin dulda superó en demasía) y los dibuxos qu'empezaben a circular gracies a la imprenta, sobre manera los que teníen Exiptu como tema principal.
La obra presenta un intensu y variáu cromatismu. Predominen los verdes y l'azul intenso del fondu, qu'oldeen col mantu coloráu de Dios y la blancura de los cuerpos d'Adán y Eva.
Panel central: El xardín de les delicies thumb|Detalle. La tabla central ye'l Xardín de les delicies, puramente dichu; mide 220 cm d'altu por 195 d'anchu. Un falsu paraísu nel que la humanidá yá venció en plenu al pecáu, especialmente a la lluxuria, y diríxese a la so perdición. Decenes de símbolos distintos, que les sos claves solo pueden abarruntase, pueblen esti espaciu opresivo y angustiosu nel que la llocura apoderóse del mundu. Apaecen tanto homes como muyeres, blancos y negros, desnudos. Amuésense tou tipu de rellaciones sexuales y escenes erótiques, principalmente heterosexuales, pero tamién homosexuales y onanistes. Amás, apaecen tamién rellaciones erótiques o sexuales ente animales, ya inclusive ente plantes.