José Emilio Pacheco Berny, nado na Cidade de México o 30 de xuño de 1939 e finado no mesmo lugar o 26 de xaneiro de 2014, foi un destacado escritor mexicano que publicou poesía, crónica, novela, conto, ensaio, crítica literaria e tradución.
Está considerado integrante da chamada xeración do cincuenta ou de medio século, na que tamén se inclúe a Juan Vicente Melo, Inés Arredondo, Juan García Ponce, Huberto Batis, Sergio Pitol, José de la Colina, Salvador Elizondo, Carlos Monsiváis, entre outros. Compartiu a perspectiva cosmopolita que caracteriza os literatos desa xeración, e os temas que abordou nos seus textos van desde a historia e o tempo cíclico, os universos da infancia e do fantástico, até a cidade e a morte. A escritura de Pacheco distínguese por un constante cuestionamiento sobre a vida no mundo moderno, sobre a literatura e a súa propia produción artística, así como polo uso dunha linguaxe sen rebuscamentos, accesible.Mario Benedetti. «La poesía abierta de José Emilio Pacheco» en el citado libro de Verani
Traxectoria Comezou a escribir na adolescencia, época na que publicaba en revistas estudantís e periódicos como Proa (da Escola Preparatoria, Centro Universitario, México, 1955), Diario de Yucatán, Diario del Sureste (ambos de Mérida, 1956-1958); as estudantís Índice (1957) e Letras Nuevas, a primeira Facultade de Dereito e a segunda da de Filosofía e Letras da UNAM.Hugo J. Verani. «Hacia la bibliografía de José Emilio Pacheco» en el citado libro de 1987
Pacheco ingresou na carreira de Dereito na Universidade Autónoma de México, pero abandonouna aos 19 anos para dedicarse á escritura. Participou en diversas revistas e suplementos culturais, como México en la Cultura, Siempre!, Diálogos, Revista Mexicana de Literatura, Diorama de la Cultura, Ramas Nuevas, suplemento de Estaciones, onde traballou con Monsiváis. A súa consolidación como escritor plasmouse nas súas publicacións na Cultura en México, de Fernando Benítez, “o seu guía, amigo e mestre”. Foi profesor na Universidade de Maryland, en Estados Unidos, Canadá e Inglaterra, investigador no Departamento de Estudos Históricos do INAH, e membro do Colexio Nacional desde o 10 de xullo de 1986.
A súa obra A obra de Pacheco abrangue a narrativa, o conto, a novela, a crónica, a poesía, a tradución e o ensaio. Existen características que unen os seus textos, aínda que cada un dos xéneros traballados polo autor pode distinguirse dos outros por elementos particulares; unha constante da súa obra é a constante renovación ou reescritura. Consideraba a literatura como algo dinámico e cambiante, o cal o levou a revisar e reescribir as súas propias obras, nun afán de autocrítica. A súa idea acerca da reescrita inclúe un diálogo cos textos anteriores (de autores modernos como Jorge Luís Borges, Ernesto Cardeal, e clásicos, como Catulo) e cos seus propios lectores. Como explicou Oviedo, “a súa obra é, en certa maneira, unha antoloxía formada pola reescritura das súas lecturas –un novo texto que se sobreimprime noutros textos preexistentes”.
Narrativa A obra narrativa de José Emilio está representada por tres libros de contos —La sangre de Medusa (1958), El viento distante y otros relatos (1963) e El principio del placer (1972)—; dúas novelas —Morirás lejos (1967) e Las batallas en el desierto (1981)— e por múltiples crónicas escritas nos suplementos e revistas nos que participou. Con respecto aos seus contos, a autora Bárbara Bockus sinala o seu carácter alusivo máis que directo, a súa tendencia á brevidade, e a escaseza do detalle descritivo ou anecdótico. Neles aparece de maneira constante o tema do paso do tempo e da repetición da historia; tamén son usuais os universos da infancia e do fantástico.
Os textos fantásticos distínguense “porque nun universo ficticio cognoscible e manipulable para os personaxes” ocorre un feito insólito que non é posible explicar; así, en «Tenga para que se entretenga» (do volume O principio del placer) atopamos a unha nai (Olga) e ao seu fillo (Rafael) no Bosque de Chapultepec en 1943 e de súpeto, sucede o insólito: "Rafael entretíñase en obstaculizar cunha poliña o paso dun caracol. Nese instante abriuse un rectángulo de madeira oculto baixo a herba rala do cerro e apareceu un home […] saíu do subterráneo, foi cara a Olga, tendeulle un xornal dobrado e unha rosa cun alfinete: -Teña para que se entreteña. Teña para que a prenda". A orixe do personaxe misterioso e as súas razóns para presentarse ante a muller e o neno non son explicadas de maneira definitiva por ningunha lei (nin a do mundo ficticio en que habitan os personaxes, nin mediante as leis dun universo marabilloso).
Morirás lejos “recrea a persecución de séculos que sufriron os xudeus até o holocausto”, e nas batallas no deserto atópanse os temas da destrución da cidade e a infancia como un pasado en que o personaxe descobre tanto o amor como o desengano.
A columna Inventario En relación directa co tema da historia áchase a crónica, xénero híbrido, “a metade de camiño entre a ficción e os feitos” onde Pacheco “atopou a expresión ideal e propia para contar o vasto horizonte dunha época e dunha sociedade determinada”. A columna Inventario do suplemento Diorama de la Cultura do xornal Excélsior, dirixido por Xulio Scherer, desempeñou un papel importante na creación e difusión das crónicas de Pacheco; unha relevancia similar tivo a revista Proceso, proxecto ao cal foi convidado o mesmo Scherer en 1976. Alí “Pacheco empezou unha nova etapa do seu traballo de xornalismo cultural, publicando notas, traducións, artigos e crónicas”. O escritor mantivo dita columna por varias décadas, na cal fixo revisións bibliográficas no seu particular estilo. Non se limitou á revisión de autores mexicanos, aínda que fixo revisións temáticas temporais (por ano, como 1914, 1938 e 1950, por períodos como a Revolución mexicana ou autores que traduciu, como Eliot).
A primeira aparición de Inventario foi o 5 de agosto de 1973 na páxina 16 da sección Diorama. Nese medio alternou a súa aparición coa de Baulmundo de Gustavo Sainz, do español José de la Colina e o uruguaio Danubio Torres Fierro. Tras ausentarse seis meses, Pacheco reiníciaa o 1 de xuño de 1975 cun artigo sobre Óscar Wilde e Alfred Douglas. Despois da destitución da mesa directiva de Excélsior ocorrida ao ano seguinte, apoiou a Scherer e levou a súa columna á revista Proceso, onde apareceu desde o primeiro número en novembro de 1976 (onde escribiu sobre Saul Bellow) até a súa morte en 2014 (a última foi sobre o entón recente falecemento de Juan Gelman).
O accidente que sufriu previo á súa morte ocorreu no seu estudo a noite do venres 24 de xaneiro logo de terminar a súa columna. Quedou pendente a publicación de volumes temáticos coas preto de 7.000 columnas, por suxestión de Vicente Leñero, dada a negativa de Pacheco de reunilos nun só volume. Inventario recibiu o Premio Nacional de Xornalismo en Divulgación Cultural de 1980, que o escritor evitou recoller por propia man do entón presidente José López Portillo: "José Emilio escondeuse, fixo crer que estaba fóra de México e pediume, xa que ao galardón agregábase un diploma para o medio que o publicaba, se podía ir recollelo á cerimonia de Los Pinos. E si fun".
Poesía Os dous primeiros libros de poesía escritos por José Emilio Pacheco, Los elementos de la noche (1963) e El reposo del fuego (1966), teñen en común algúns trazos e temas, o cal permite consideralos como parte dun primeiro período lírico; segundo José Miguel Oviedo, ambos coinciden no influxo “do sector máis depurado da poesía española deste século (Cernuda, Salinas, Jorge Guillén), de certos motivos e símbolos de Jorge Luis Borges, Xavier Villaurrutia e Octavio Paz”.
O tema do paso do tempo aparece de maneira recorrente na poesía de Pacheco: a conciencia do transitorio da vida e dos procesos de destrución son eixo de numerosos poemas. A eles súmaselles o da posibilidade da resurrección, e dun tempo cíclico: a renovación inclúe tamén a poesía, un acto que pode rexurdir, transformarse, pois “a palabra é a imaxe mesma do cambio.” En ambos os poemarios áchase presente a influencia de Heráclito: “embarcado no rumbo heracliteano, Pacheco vai alternando o seu conflito vida/morte coa contradición auga/lume”.
Con No me preguntes como pasa el tempo (1969) inicia un segundo período na súa poesía: aínda que conserva elementos achados nos libros anteriores, o cambio ocorrido débese a unha perspectiva crítica moi marcada. Nesta segunda fase Pacheco utiliza a ironía e a irreverencia crítica; as abstraccións diminúen e o autor céntrase nunha preocupación ética e estética, xa que se formula a cuestión: Que sentido ten e que lugar ocupa a poesía no mundo moderno? Trátase dunha obra que reflexiona sobre a “propia materia da poesía.” A perspectiva crítica de Pacheco continúa especialmente en Irás y no volverás (1973) e en Desde entonces (1980), obras nas cales hai un interese especial en aspectos sociais, na denuncia das inxustizas.
Traducións A tradución, para José Emilio Pacheco, vincúlase estreitamente coa súa perspectiva acerca da literatura, da poesía en especial: a palabra renóvase, é posible e válido reescribir un texto de tempos pasados ou contemporáneos, dunha lingua a outra. Un poema “pode ser escrito varias veces, o que fai posible ‘traducir’[…] o tradutor non é un traidor: é un creador”. Entre os escritores traducidos pódese citar a Samuel Beckett (Cómo es), Walter Benjamin (París, capital del siglo XIX), Tennessee Williams (Un tranvía llamado desexo), Harold Pinter, Óscar Wilde, Edgar Le Masters, T.S. Elliot, Víctor Hugo, Walt Whitman, Truman Capote, Ernest Hemingway, William Faulkner e moitos outros.
Obra publicada
Poesía
Los elementos de la noche (1963) El reposo del fuego (1966) No me preguntes cómo pasa el tiempo (1969) Irás y no volverás (1973) Islas a la deriva (1976) Desde entonces (1979) Los trabajos del mar (1983) Miro la tierra (1987) Ciudad de la memoria (1990) El silencio de la luna (1996) La arena errante (1999) Siglo pasado (2000) Tarde o temprano (Poemas 1958-2009) (2009; poesía completa, FCE) Como la lluvia (2009) La edad de las tinieblas (2009) El espejo de los ecos (Taller de comunicación gráfica, 2012)
Conto
El viento distante (1963) El principio del placer (1972) La sangre de Medusa y otros cuentos marginales (1990, relatos reunidos de entre 1956 e 1984)
Novela
Morirás lejos (1967) Las batallas en el desierto (1981)
Artigos
Inventario I. Antología. 1973-1983 (2017) Inventario II. Antología. 1984-1992 (2017) Inventario III. Antología. 1993-2014 (2017)
Ensaios
Jorge Luis Borges. Una invitación a su lectura (1999), de José Emilio Pacheco. Reeditado como Jorge Luis Borges (2019). Ramón López Velarde. La lumbre inmóvil (2003)
Tradución
Cuatro cuartetos, de T. S. Eliot Cómo es, de Samuel Beckett Vidas imaginarias, de Marcel Schwob De profundis, de Oscar Wilde Un tranvía llamado deseo, de Tennessee Williams
Antoloxía Antología del modernismo (1884-1921) (1970) México, UNAM.
Cine e música
La otra mujer de Julián Soler (1972). El castillo de la pureza (1972), película de Arturo Ripstein con guión do director e de Pacheco e a actuación de Claudio Brook, Rita Macedo, Arturo Beristáin, Diana Bracho, María Rojo e Gladys Bermejo, entre outros. Los cachorros de Jorge Fons (1973). Los cachorros de Jorge Fons (1973). El santo oficio d'Arturo Ripstein (1974). Foxtrot d'Arturo Ripstein (1976). La pasión según Berenice de Jaime Humberto Hermosillo (1976). Lecumberri d'Arturo Ripstein (1977). El lugar sin límites d'Arturo Ripstein (1978). El principio del placer de Hilda Soriano (1981). Mariana, Mariana (1987), adaptación da novela Las batallas en el desierto; filme dirixido por Alberto Isaac con guión de Vicente Leñero e a actuación de Luís Mario e Gerardo Quiroz, Pedro Armendáriz Jr., Aarón Hernán, Saby Kamalich e Elizabeth Aguilar.