Javier Tusell Gómez, nado en Barcelona o 26 de agosto de 1945 e finado na mesma cidade o 8 de febreiro de 2005,Casas (2005), p. 489 foi un historiador e político catalán.
Foi catedrático de Historia Contemporánea na universidade de Valencia e mais na UNED. Afiliado en 1977 á Unión de Centro Democrático (UCD), dirixiu a Dirección Xeral de Patrimonio Artístico, Arquivos e Museos (1979-1982), institución desde a que realizou importantes achegas á vida cultural e artística española, entre as que se inclúe o traslado do Guernica de Pablo Picasso desde a sede das Nacións Unidas en Nova York a España.
Foi autor dunha copiosa produción historiográfica que abrangue todo o século XX en España.
Traxectoria
Primeiros anos e formación Malia nacer en Barcelona, trasladouse axiña coa súa familia a Madrid. Alí, completou os estudos secundarios no Colexio dos Sagrados Corazóns de Xesús e María e na Universidade Complutense de Madrid estudou Filosofía e Letras, licenciándose con matrícula de honra en Historia e Ciencias Políticas. Aló foi alumno de José María Jover, quen lle dirixiu a tese de doutoramento. Tamén foi discípulo de Jesús Pabón e Carlos Seco Serrano.
Durante os seus anos universitarios, participou activamente na Unión de Estudantes Democráticos e na Unión de Mozos Demócratas Cristiáns, o que deu lugar a unha investigación académica en 1965 (posteriormente clausurada). Tamén colaborou na supresión do SEU (Sindicato Español de Universitarios, unha organización franquista á que os estudantes universitarios estaban obrigados a pertencer).
Carreira docente Tras doutorarse e especializarse en Historia Contemporánea, dedicouse á docencia a partir de 1966.Dende ese ano, foi profesor agregado na Facultade de Filosofía e Letras da Universidade Complutense de Madrid. En 1975 gañou, por oposición, a praza de profesor asociado de Historia Contemporánea de España e do Mundo na Universidade Autónoma de Barcelona. O 9 de febreiro de 1977, obtivo a Cátedra de Historia Contemporánea na Universidade de Valencia, onde comezou a impartir docencia no curso 1977-78 e estivo até 1981. Tamén foi profesor da Escola Diplomática e director do centro madrileño do Instituto de Cultura Política. En 1981, obtivo a Cátedra de Historia Contemporánea na Universidade Nacional de Educación a Distancia (UNED), onde permaneceu até 2005.
Carreira política Atraído pola política, en 1974 uniuse á Federación Democrática Popular (FPD), unha organización demócrata-cristiá liderada por José María Gil-Robles (a FPD formaba parte do Equipo Demócrata Cristián de España, xunto co Partido Nacionalista Vasco, a Unió Democràtica de Catalunya e a Esquerda Democrática de Joaquín Ruiz-Giménez). Tras a derrota electoral nas primeiras eleccións democráticas de España en 1977, Tusell abandonou a FPD para unirse ao Partido Demócrata-Cristiano de Fernando Álvarez de Miranda, que formaba parte da Unión de Centro Democrático (UCD), en abril de 1977.Casas (2005), p. 490 En 1979, nas primeiras eleccións municipais democráticas, foi elixido concelleiro en Madrid pola candidatura da UCD (aínda que a UCD recibira a maioría dos votos no concello de Madrid, o PCE e o PSOE uníronse para elixir o socialista Enrique Tierno Galván como alcalde). Entre ese ano e 1982 ocupou a Dirección Xeral de Patrimonio Artístico, Arquivos e Museos do Ministerio de Cultura, que pasou a se denominar Dirección Xeral de Belas Artes.
Traslado do Guernica de Picasso Durante este período, durante tres anos, liderou as negociacións coa familia Picasso e o Museo de Arte Moderna de Nova York (MoMA) para o traslado do Guernica de Picasso a España en 1981, así como a súa instalación no Museo do Prado de Madrid, concretamente no Casón del Buen Retiro, que constituía un símbolo de concordia e normalización na democracia recentemente restaurada en España (xa que Picasso estipulara que a súa obra só volvería a España cando alí existise un réxime democrático). Dende o seu cargo, fixo as xestións para que xunto coa obra viñesen tamén os estudos preparatorios e os debuxos, pois entendía que todo era parte da mesma unidade. Defendeu, fronte aos herdeiros de Picasso, que se ben estes tiñan os dereitos morais sobre a obra, non era así para os dereitos legais de propiedade da obra. O 20 de febreiro de 1980, asinou cos representantes do MOMA, as condicións e as datas de entrega da obra, que simbolizou unha restitución da democracia en España.
Non obstante, o 28 de abril de 1982 foi destituído pola entón ministra de Cultura, Soledad Becerril, coa que discrepaba en materia de bibliotecas oficiais e restauracións, e pola intención dela de colocar neste cargo a alguén da súa confianza. O seu destitución, por teléfono, foi respondida polo mundo cultural español cunha homenaxe (11 de maio de 1982) á que asistiron, entre outros, Joan Miró, Pablo Serrano, Tàpies ou Chillida.
Regreso á docencia En febreiro de 1983, abandonou UCD e estivo durante unha breve etapa no Partido Democrático Popular (PDP) de Óscar Alzaga, para abandonalo tamén e abandonar a política e volveu á súa cátedra na UNED (Universidade Nacional de Educación a Distancia), que ocupou ata a súa morte. En 1999, o Consello de Ministros nomeouno administrador representante do Estado na Fundación da Colección Thyssen-Bornemisza.
Ademais da súa docencia e escritura, tamén foi un prolífico xornalista. Colaborou en xornais españois como El Mundo, El País, La Vanguardia e o xa desaparecido Diario 16, así como na canle de radio xeneralista SER.
Faleceu no Hospital Clínic de Barcelona o 8 de febreiro de 2005, por mor dunha pneumonía derivada dunha leucemia, contra a que loitaba desde había tempo.
Vida familiar Estaba casado coa historiadora Genoveva García Queipo de Llano, coa que escribiu varios libros, e tivo dous fillos: Javier e Genoveva.
Investigación e compromiso Era un especialista en historia contemporánea de España, e publicou estudos sobre diversos temas da historia política española do século XX, especialmente sobre temas como: eleccións e partidos políticos, Afonso XIII, o caciquismo, o golpe de estado de Primo de Rivera, a democracia cristiá en España, Franco e o seu réxime, España e a Segunda Guerra Mundial, a relación entre Franco e o conde de Barcelona, os católicos baixo Franco, a oposición democrática ao réxime, Carrero Blanco, Arias Navarro e a figura do príncipe e posteriormente rei Xoán Carlos. Todo isto tiña como obxectivo explicar un tema crucial e obsesivo para a súa xeración: a democracia en España, as razóns polas que non conseguiu estabilizarse durante a Segunda República e as consecuencias do seu fracaso, a ditadura franquista, así como a restauración da democracia e a natureza da monarquía baixo o rei Xoán Carlos I e o Estado das Autonomías.Casas (2005), p. 491
Crítico cos intelectuais, afirmou que mantiñan "demasiado silencio" sobre asuntos delicados como os GAL (Grupos Antiterroristas de Liberación) ou "os verdadeiros problemas da nosa democracia".Casas, 2005, pp. 490-491. En 1989, abandonou a reunión do xurado do Premio Espejo de España, xunto con outro membro, o socialista Enrique Múgica, porque o premio fora outorgado a Ricardo de la Cierva, un autor que reivindicaba o franquismo e co que Javier Tusell tivera varias disputas. Foi un dos asinantes, en 1995, do manifesto "En defensa da democracia", que pedía a dimisión de Felipe González e a convocatoria de eleccións. Tamén promoveu un manifesto, asinado por 8.500 profesores universitarios, contra a proposta de Lei Orgánica de Universidades do goberno de José María Aznar, que foi finalmente aprobada en decembro de 2001. O 30 de xuño de 2000, pediu publicamente máis recursos para o ensino da historia.
Obras A seguir, vai unha escolma das súas obras, que suman máis de 100 libros entre os individuais e os colectivos: 1969, Sociología electoral de Madrid. 1970. La Segunda República en Madrid. 1971, Las elecciones del Frente Popular en España. 1973, La reforma de la Administración local en España. Alcalá de Henares: Instituto Nacional de Administración Pública. 1974, Historia de la Democracia Cristiana en España. Madrid: Cuadernos para el diálogo.ISBN 978-8422940159 1975, La España del siglo XX. Editorial DOPESA. ISBN 978-8472352254 Premio Mundo de Ensayo en 1975. 1976, Oligarquía y caciquismo en Andalucía (1890-1923). Barcelona: Planeta. ISBN 9788432078187 Premio Nacional de Literatura, en la modalidad de ensayo, e Premio Menéndez Pelayo de Historia Española e Iberoamericana. 1976, La política y los políticos en tiempos de Alfonso XIII. Barcelona:Planeta. ISBN 9788432026553 1977, La oposición democrática al franquismo 1932–1962. Barcelona: Planeta. ISBN 8432056316 Premio Espejo de España en 1977. 1984, Franco y los católicos: la política interior española entre 1945 y 1957. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-2413-6 1986, Hijos de la sangre. Madrid: Espasa Calpe. ISBN 9788423924172 1987, Radiografía de un golpe de Estado. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 9788420695518 1988, La URSS y la Perestroika desde España. Madrid: Instituto de Estudios Económicos. ISBN 84-85719-76-X 1988, La dictadura de Franco. Madrid: Alianza Editorial. ISBN 84-206-0310-4 1989, La España de Franco. Madrid: Historia 16. ISBN 9788476791240 1990, Retrato de Mario Vargas Llosa. Madrid: Círculo de Lectores: ISBN 9788422630135 1991, La transición española a la democracia. Madrid: Historia 16. ISBN 978-8476791912 1992, Franco en la Guerra Civil. Una biografía política. Barcelona: Tusquets Editores S.A. ISBN 978-8472236486 Premio Comillas de Biografía, Autobiografía y Memorias. 1993, Maura y el regeneracionismo. Primer premio Antonio Maura de Investigación Histórica. 1993, Carrero. La eminencia gris del régimen de Franco. ISBN 978-8478803477 1995, Juan Carlos I. La restauración de la monarquía. Madrid: Temas de Hoy. ISBN 9788478805891 1995, Franco, España y la II Guerra Mundial: entre el Eje y la neutralidad. Madrid: Temas de Hoy. ISBN 9788478805013 1997, La revolución postdemocrática. ISBN 84-87531-96-2 1998, Historia de España en el siglo XX, 4 vols. ISBN 84-306-0329-8 1999, España, una angustia nacional. Madrid: Espasa Calpe. ISBN 84-239-9746-4 1999, Arte, historia y política en España (1890–1939). Madrid: Biblioteca Nueva. ISBN 9788470307157 2000, Fotobiografía de Juan Carlos I. Madrid: círculo de Lectores. ISBN 9788422684879 2001, Una breve historia del siglo XX: los momentos decisivos. Madrid:Espasa Calpe. ISBN 9788423925384 2001, La España de Alfonso XIII. Madrid: Espasa-Calpe. ISBN 9788423989034 2003, Vivir en guerra. Historia ilustrada de España 1936–1939. Madrid: Sílex ediciones. ISBN 84-7737-127-X 2004, El aznarato: el gobierno del Partido Popular 1996–2003. Madrid: Aguilar. ISBN 9788403094222 2005, Dictadura franquista y democracia, 1939–2004. Barcelona: Crítica. ISBN 9788484326229
Como coautor
1981, con Saz, Ismael. Fascistas en España. La intervención italiana en la Guerra Civil a través de los telegramas de la «Missione Militare Italiana in Spagna». Madrid: CSIC. ISBN 84-00-04964-0 1985, con García Queipo de Llano, Genoveva. Franco y Mussolini. La política española durante la segunda guerra mundial. Barcelona: Planeta. ISBN 84-320-5838-6 1986, con Avilés, Juan. La derecha española contemporánea. Sus orígenes: el maurismo Madrid: Espasa Calpe. ISBN 84-239-6529-5. 1990, con Sinova, Justino. El secuestro de la democracia. Barcelona: Plaza & Jané / Cambio 16. ISBN 9788478630110 1990, con Calvo, José. Manuel Giménez Fernández: precursor de la democracia española. Sevilla: Diputación Provincial de Sevilla. Servicio de Publicaciones. ISBN 9788477980520 1990, con García Queipo de Llano, Genoveva. Los intelectuales y la Segunda República. Madrid: Nerea ediciones. ISBN 9788486763541 1998, con Álvarez Chillida, Gonzalo. Pemán. Un trayecto intelectual desde la extrema derecha hasta la democracia. Barcelona:Planeta. ISBN 9788408027423