miniatura|Escudo de España durante o franquismo O primeiro franquismo (1939-1959) foi a primeira etapa da ditadura de Francisco Franco. Comprende dende o final da guerra civil até o abandono da política económica autárquica coa aplicación do Plan de Estabilización de 1959. Este deu paso ao período «desarrollista» ou segundo franquismo, que durou até a morte do ditador.
Adóitase dividir en tres subetapas:
A primeira (1939-1945) corresponde coa Segunda Guerra Mundial. Nela o réxime experimentou un proceso de fascistización xa iniciado na guerra civil para asemellarse á Alemaña nazi e sobre todo á Italia fascista. Este ficou abortado coa derrota das potencias do Eixe. A segunda (1945-1950) constituíu o período máis crítico da historia da ditadura franquista. A causa foi o illamento internacional á que foi sometida e a ofensiva da oposición. Porén, os cambios «cosméticos» que introduciu e sobre todo o estalido da Guerra Fría acabaron por integrala no bloque anticomunista. A terceira etapa (1951-1959) foi chamada tamén o decenio bisagra por constituír unha época intermedia entre o estancamento dos autárquicos anos 1940 e a «desarrollista» dos anos 1960. Tamén foi caracterizada como a época do esplendor do nacionalcatolicismo.
Segundo o historiador Glicerio Sánchez Recio, no primeiro franquismo hai tres elementos que configuran de xeito constante a estrutura do seu significado conceptual: a imposición do réxime, a consolidación deste e a procura do recoñecemento internacional.
A represión franquista na posguerra Como sinalou Sánchez Recio, as ditaduras, independentemente do seu signo, botan man da represión para eliminaren a disidencia política e imporen a homoxeneidade ideolóxica que non poden lograr por procedementos legais. Neste sentido, o franquismo foi un réxime especialmente represivo, no que a súa permanencia e o poder persoal de Franco eran os obxectivos prioritarios. A estes subxugáronse a vida, a dignidade e as facendas do pobo español. Segundo sinalou Conxita Mir, a represión non se circunscribiu unicamente á violencia institucional dos primeiros anos, senón que se prolongou baixo diversas formas de terror até o último momento do réxime. Gutmaro Gómez Bravo destacou, así mesmo, que a vontade de criminalizar, segregar e excluír unha parte da poboación non ten precedentes na historia contemporánea de España. A ditadura franquista ostenta o récord do número de detidos da historia española e mesmo europea. Destaca tamén que a xustiza franquista xamais mostrou o menor xesto de perdón ou de clemencia respecto da súa propia poboación.
Un elemento complementario da represión foi a propaganda. Con ela, como sinalou Sánchez Recio, o franquismo pretendía proxectar sobre a poboación a súa imaxe máis atractiva e práctica para ampliar o nivel de aceptación e, en definitiva, de consenso.
As leis represivas e o número de vítimas Tras a súa vitoria na guerra civil Franco continuou coa política de «limpeza» que aplicara durante a contenda nas zonas que ía ocupando. En febreiro de 1937 comunicoulle a Roberto Cantalupo, embaixador da Italia fascista, que «nunha guerra civil é preferíbel unha ocupación sistemática de territorio, acompañada dunha limpeza necesaria, a unha rápida derrota dos exércitos inimigos que deixe o país infestado de adversarios». Un mes máis tarde, para xustificar as masacres producidas tras a toma de Málaga polo italiano Corpo Truppe Volontarie, volveulle insistir a Cantalupo:
Así, o historiador François Godichot sinalou que as decisións militares estratéxicas de Franco responderon á lóxica dunha guerra de ocupación e de purga progresiva. Así, foi lanzado un vasto programa de enxeñaría social que consistiu en eliminar a anti-España e en formar unha nova sociedade. miniatura|O destacado político socialista Julián Besteiro, condenado a 30 anos de prisión por un tribunal militar, morreu o 27 de setembro de 1940 no cárcere de Carmona. Foi un dos cen mil presos que morreron nos cárceres ou nos campos de concentración por causa da fame, do frío, de doenzas ou de malos tratos. A súa morte foi silenciada pola censura franquista Ao acabar a guerra civil había 100 292 persoas nos cárceres, unha cantidade oito veces maior cá de 1934. Porén, esa cifra non inclúe os máis de medio millón de soldados do exército republicano recluídos na rede de 188 campos de concentración, 104 deles estábeis (o último deles, activo até 1947). Tampouco inclúe o medio millón de exiliados, os máis deles refuxiados en Francia. Ao finalizar 1939 a cifra de presos dos cárceres triplicouse e alcanzou as 270 719 persoas. Os anos seguintes a poboación reclusa foi diminuíndo até situarse en 54 072 persoas a finais de 1944, mais aínda lonxe das cifras dos anos anteriores á guerra civil. Calcúlase que unhas 100 000 persoas morreron en prisión ou nos campos de concentración a causa da fame, do frío, de doenzas ou de malos tratos. Doutra banda, a conduta pública e privada dos «roxos» que saían de prisión seguía baixo estreita vixilancia das autoridades locais, que emitían informes sobre eles e as súas familias. En ocasións prohibíaselles volver ao lugar onde viviran antes do seu encarceramento e só se lles permitía residir en localidades a varios centos de quilómetros de distancia, o que constituía unha forma de desterro.
Un decreto do 9 de xuño de 1939 estabeleceu a redución dos anos de cárcere a cambio de traballar en determinados proxectos. Así naceron en setembro as Colonias Penitenciarias Militarizadas. A máis importante foi a que se organizou para a construción do Valle de los Caídos, decretada o 1 de abril de 1940, primeiro aniversario da vitoria franquista na guerra civil. Unha das máis singulares foi a colonia de Tefía na illa canaria de Fuerteventura, destinada a albergar homes homosexuais condenados en virtude da Lei de vagos e maleantes. Como destacou Gómez Bravo, o traballo forzado constituíu outro elemento esencial da represión da posguerra. Os detidos, convertidos en escravos do franquismo, foron enviados a traballar na construción de fortificacións militares contra eventuais invasións aliadas nos Pireneos e en Xibraltar, de infraestruturas portuarias ou ferroviarias e, en menor medida, nas minas e nas fábricas.
Na posguerra os tribunais militares continuaron a ser o principal instrumento de represión baixo a cobertura do estado de guerra proclamado pola Xunta de Defensa Nacional o 28 de xullo de 1936. Este mantívose até moito despois do fin da guerra civil, até o 7 de abril de 1948. O delito de rebelión militar, que levaba a pena de morte, foi aplicado de forma indiscriminada e arbitraria. Segundo Stanley G. Payne, o número total de execucións políticas durante os seis primeiros anos da posguerra foi polo menos de 28 000, e os anos máis sanguinarios foron 1939 e 1940. Borja de Riquer aumenta a cifra a 45 000-50 000 executados en toda a posguerra. Julián Casanova afirma que «polo menos 50 000 persoas foron executadas na década posterior ao final da guerra, a maioría delas nas últimas provincias conquistadas polo exército de Franco. Gutmaro Gómez Bravo cita un informe de 1944 do embaixador británico á Foreign Office no que indicaba que entre 60 000 e 80 000 persoas foran condenadas á morte en España desde o final da guerra.
Para xustificar a represión, nada máis rematar a guerra fíxose público o Dictamen de la Comisión sobre ilegitimidad de poderes actuantes el 18 de julio de 1936. Franco encargoullo a 22 xuristas para avalaren que o golpe de Estado do 18 de xullo non fora un pronunciamento para cambiar o réxime político vixente, senón unha acción destinada a restabelecer a lexitimidade destruída. O primeiro argumento que utilizaba era que o resultado das eleccións xerais de España de 1936 fora falseado «co fin de aumentar arbitrariamente os escanos da esquerda á conta da dereita». miniatura|Escudo da Policía Armada, creada en 1941 A xurisdición militar complementouse cunha xurisdición especial civil (creáronse tribunais nas rexións máis importantes e un Tribunal Nacional en Madrid). Esta ocuparíase dos casos estabelecidos na Lei de Responsabilidades Políticas promulgada por Franco o 9 de febreiro de 1939, dous meses antes do fin da guerra. A lei, que violaba todos os principios do dereito procesual (retroactividade, condena de mortos, responsabilidade colectiva) condenaba de xeito automático todos os membros dos partidos republicanos e de esquerdas que defenderan a causa de República, así como todas as persoas que apoiasen o bando republicano e mesmo aquelas que mostrasen «pasividade grave» respecto do «bando nacional». Pertencer á masonaría tamén supuña a condena inmediata. As penas estabelecidas na lei ían desde 6 meses a 15 anos de cárcere, xunto con penas de restrición sobre actividades profesionais, limitación da residencia, desterro ás colonias de África ou arresto domiciliario. Estas penas complementábanse con sancións económicas que ían desde multas até a confiscación de bens. esquerda|miniatura|250x250px|Cárcere de Carabanchel (Madrid) esquerda|miniatura|250x250px|Cárcere Modelo de Barcelona Á Lei de Responsabilidades Políticas uníuselle a Lei para a Represión da Masonaría e o Comunismo, así chamada porque se consideraba a masonaría (unha obsesión persoal de Franco) como a instigadora da «subversión» que padecera España e o «comunismo» (un termo que englobaba as organizacións e partidos obreiros de todas as tendencias) como o principal inimigo de España. «O primeiro artigo da lei é abondo ilustrativo do extraordinario alcance punitivo que se outorgaba á súa aplicación», xa que «practicamente calquera conduta heterodoxa podería caer no ámbito dunha política represiva», sinalou Julio Gil Pecharromán:
A Lei de Represión da Masonería e o Comunismo foi promulgada o 1 de marzo de 1940. Acusábaa directamente da «perda dos reinos americanos, das guerras civís do século XIX, da caída da monarquía e de colaboración co comunismo para o estabelecemento en España da ditadura soviética». Ademais, sinalou Luis Suárez Fernández, en virtude da lei moitos masóns que se atopaban en liberdade vixiada por falta de probas en actividades políticas foron de novo encarcerados, sometidos a proceso e condenados. A persecución contra a masonaría comezara dende o inicio da guerra e ao acabar esta creouse o Servizo de Información especial antimasónico, Durante moitos anos os seus axentes entregaron a Franco informes e documentos secretos.
A represión tamén inclúe os procesos de depuración levados a cabo en todas as administracións. Tivo unha intensidade particular no terreo da educación, que afectou en especial os mestres de primaria, sen esquecer os profesores de instituto e universitarios. O réxime consideraba necesaria esta medida para a construción dun novo sistema educativo baseado nun catolicismo antiliberal e antimoderno. As súas orientacións científicas eran definidas polo Consello Superior de Investigacións Científicas recentemente creado, segundo Gómez Bravo. miniatura|280x280px|Paredón do castelo de Montjuïc onde foi fusilado o president Companys o 15 de outubro de 1940 Stanley G. Payne nega que a represión da posguerra constituíse un programa de liquidación masiva. Porén, recoñece que, malia que os casos se decidían de forma individual, aplicábase un criterio xeral en canto ao nivel de responsabilidade que houbese en partidos políticos republicanos e movementos sindicais. Conxita Mir destacou que a aplicación da lei dependía da ideoloxía do procesado máis que do delito deste. Pola súa banda, Mary Nash destacou que unhas das principais vítimas da represión franquista foron as mulleres. Estas viron erradicados os dereitos igualitarios e de cidadanía introducidos pola Segunda República. Implementou décadas de represión, derrogación de dereitos e falta de liberdade.