Mequinensa (en castelán Mequinenza, sendo as dúas denominacións cooficiaisDECRETO LEXISLATIVO 2/2006 , de 27 de decembro, do Goberno de Aragón, polo que se aproba o texto refundido da Lei de Delimitación Comarcal de Aragón.) é un concello da provincia de Zaragoza de, aproximadamente, 2.533 habitantes (2006). A única localidade do municipio é Mequinensa, que dista 135 km da cidade de Zaragoza. Sitúase na comarca do Bajo Cinca (Baix Cinca en catalán), na Franxa de Aragón.
Xeografía miniatura|Situación da comarca do Baixo Cinca en Aragón Ten 307,2 km² de superficie, cunha altura media de 74 msnm. Está localizado na confluencia de tres ríos, o Ebro, o Segre e o Cinca. Como o resto da Franxa de Aragón, historicamente formou parte do Principado de Cataluña.
Xeografía lingüística A lingua popular é o catalán, na súa variante noroccidental con rascos distintivos propios da franxa. O escritor Jesús Moncada era natural de aquí e no seu libro "Camí de Sirga" retratou a antiga e rica vida desta poboación.
O 1 de febreiro de 1984, 17 alcaldes dos municipios da zona de lingua catalá de Aragón reuníronse co ministro de cultura do Goberno de Aragón, José Bada Paniello, no Castelo de Mequinensa. Nesta sesión de traballo redactouse o documento coñecido como a Declaración de Mequinensa, que deu lugar ao acordo asinado entre a Deputación Xeral de Aragón e o Ministerio de Educación e Ciencia para poder implementar a materia voluntaria do catalán nos centros educativos dos municipios que quixesen adherirse.
Economía Os seus recursos económicos principais son a minaría (explotación de lignito) e a agricultura de regadío, que se está a estender desde hai anos (pexegos, cereixas,...) fronte á de secaño (amendoeiras e oliveiras). O turismo (sinaladamente de alemáns e británicos), que chega desde os cinco continentes, aumentou grazas ao río e o encoro, que veñen atraídos pola posibilidade de pescar o famoso siluro e, mesmo nalgúns casos, a establecer aquí unha segunda residencia.
As minas de lignito foron intensamente explotadas durante as dúas guerras mundiais. O transporte realizábase polo Ebro ou pola estrada. No presente esta actividade está totalmente en decadencia, aínda que antigamente Mequinensa chegou a posuír unha frota de 16 llaüts (barcas de transporte do carbón cunha capacidade de 18 a 30 toneladas).
Unha das principais referencias industriais da cidade é o Polígono industrial Riols, situado na esquina nordeste do municipio, na fronteira coa provincia de Huesca. É un espazo estratéxico que ten boas comunicacións, a media hora da estación de AVE Lleida-Pirineus, a unha hora e vinte minutos de Tarragona e Zaragoza e a preto de dúas horas de Barcelona. O Polígono Riols tamén ten un CEEI (Centro Europeo de Empresas e Innovación de Aragón) denominado Centro de Emprendedores de Mequinensa, dedicado ao pulo a novas start-up que se queren consolidar no mercado. O centro forma parte da Rede Aragonesa de Centros de Emprego (Rede ARCE).
Historia Cómpre salientar a importancia que algúns autores deron á localización nesta zona da cidade ibérica de Octogesa, que desempeñou un importante papel no desenvolvemento da batalla de Ilerda, na actual Lleida. Desde 1983 e como parte dos programas de investigación do Museo de Zaragoza, en colaboración co Concello de Mequinensa e co apoio da Deputación Xeral de Aragón, realizáronse unha serie de escavacións en tres lugares: Els Castellets, Barranco da Mina Vallfera e Riols I.
Els Castellets : un espazo clave para o coñecemento do paso dos pobos da Idade de Bronce Final á cultura das urnas. O conxunto consta dunha colonia nun contraforte da Serra da Picarda sobre o río Ebro, rodeada por dúas torres, un muro e unha foxa, xunto a dúas necrópoles. É a única en todo Aragón, na que se atoparon necrópoles de sepultura e incineración. Barranco da Mina Vallfera: realizouse unha campaña de escavación de emerxencia neste sitio, descubrindo un grupo moi importante de aldeas-necrópoles datada no neolítico final. Riols I: En outubro de 1985 levouse a cabo a primeira campaña de escavación de emerxencia que describía un asentamento con características similares ás do Barranco da Mina Vallfera. A conservación deste sitio permitiu iniciar uns estudos que sinalaron que databa do período neolítico final. Numerosas pinturas e gravados asociados foron atopados en Mequinensa, pertencentes á arte rupestre do Arco Mediterráneo da Península Ibérica, considerado Patrimonio da Humanidade pola UNESCO en 1998.
Antigüidade e Idade Media miniatura|Castelo de Mequinensa. A presenza de fragmentos de sigillata cerámica decorada en varios espazos, indican unha presenza romana. Xulio César no seu "De bello civili" refírese á poboación de Octogesa, que algúns historiadores localizan en Mequinensa, deste xeito: "Tomado desta resolución, mandan reunir barcas por todo o Ebro e levalas a Octogesa. Estaba esta cidade á beira do Ebro, distante vinte millas dos reais. Aquí dispoñen formar unha ponte de barcas, e facendo pasar dúas lexións polo Segre, fortifican o seu campo cun valado de doce pés"
O nome de Mequinensa provén do bérber Banu Miknasa, aos que se atribúe á súa fundación trala súa chegada á península entre 714 e 719. Durante este breve período relacionado coa conquista musulmá, crese que foi reconstruída a súa fortaleza. Al-Idrisi, cronista contemporáneo, describiuna así:"É pequena, pero ten unha gran fortaleza de aspecto forte e atópase nas fronteiras de Al-Andalus"
Durante a Reconquista, Afonso I ocupouna no 1133, aínda que os almorábides a reconquistaron tres anos máis tarde. Finalmente, foi conquistada por Ramón Berenguer IV en 1149, probablemente o 24 de outubro. Entón, Mequinensa pasou a ser unha poboación de reguengo, é dicir, unha dependencia xurisdicional directa do rei. En 1153 realizaríase a doazón dunha quinta parte das terras situadas na ribeira do Ebro, desde Mequinensa ata Benifallet, á Orde do Temple, pero é probable que o castelo, a vila, as terras darredor e os muíños e os laudos de Mequinensa quedasen aínda baixo a dependencia real ou mesmo da de Guillem Ramón I de Montcada, o "Gran Senescal", cuxa familia, señores da baronía de Aitona, pasou pouco despois a señoreala durante máis de dous séculos, xunto con Aitona e Seròs. Estas tres vilas continuaron a ter unha poboación maioritariamente musulmá durante moito tempo, á pesar do dominio cristián.
+Tenentes e señores de Mequinensa (1133-1243)AnoTenenteSeñorMonarca1133Lope Iñíguez (ou Lope Enecones)Afonso I (1104-1134)1134 (agosto-decembro)Fortún Galíndez1135Lope LópezRamiro II (1134-1137)1153-?Guillém Ramón I de MontcadaPetronila e Ramón Berenguer IV (1137-1162)1160 - 1168ArpaAfonso II e dona Sancha (1162-1196)1189?-1207Condes de Urgell Ermengol VIIIPedro II (1196-1213)1207-1230Guillén de CerveraXaime I (1213-1276)1230Tomás de Sant ClimentRamón Berenguer de AgerConstanza de Aragón1231-1232Tomás de Sant Climent1232?Pedro Sanç1237-1243Tomás de Sant Climent
En efecto, en 1212, Pedro II prometeu á súa filla lexitimada Constanza de Aragón ao nobre catalán Guillém Ramón de Montcada, bisneto do "Gran Senescal", nunha festa celebrada en Tauste. A dote que aportaría a infanta serían os señoríos de Mequinensa, Aitona, Albalate de Cinca, Seròs e Soses con todos os sus dereitos, castelos, vilas e termos. Iniciábase así a rama de Aitona da liñaxe de Montcada, que tomou o nome do máis importante dos señoríos que Constanza recibiu. A partir de este momento, os descendentes da liñaxe dos Montcada serán señores de Mequinensa.
Son os Montcada os que constrúen o importante Castelo de Mequinensa. Anos máis tarde xurdiron conflitos entre Fraga e Mequinensa por mor dos seus límites fronteirizos. O 6 de setembro de 1246, para evitar batallas e litixios, Pedro Ramón de Montcada e a súa esposa Sibila de Abarca procederon ao amullaramento destes termos, pero a cambio das melloras concedidas aos fragatinos e o respecto aos termos dos foros dos seus municipios, os homes da vila de Fraga foron forzados a pagar ao Montcada un cento de marabedís de ouro. Por outra banda, Mequinensa non evitou a praga de 1348, que causou moitas vítimas, nin tampouco os sucesivos rebrotes epidémicos desde 1380. Debido a isto, entre 1381 e 1387, o infante Xoán o Cazador permaneceu en diversas ocasións no castelo.
+Señores da baronía de Mequinensa (1212-AnoSeñor1212 (ano da dote) - 1250Constanza de Aragón, I señora de Aitona1243/1245 - 1266Pedro Ramón de Montcada, II señor de Aitona1266?-1285Guillém Ramón de Montcada, señor de Seròs e Mequinensa1253 - 1266?*Constanza de Montcada1285-1313Berenguela de Montcada, señora de Seròs e Mequinensa1313-1320Elisenda de Montcada, Señora de Seròs e Mequinensa1320-1322Oto de Moncada "o Vello", IV señor de Aitona1322-1327?Elisenda de Montcada, Señora de Seròs e Mequinensa1327?-1341Oto de Moncada "o Vello", IV señor de Aitona1341-1354Oto de Montcada e Montcada, V Señor de Aitona1354-1371Guillém Ramón de Montcada, VI Señor de Aitona1371-1421Oto de Montcada, VII señor de Aitona1421-1455Guillém Ramón de Montcada, VIII señor de Aitona
En 1410, trala morte sen descendentes de Martiño o Humano e durante as disputas de sucesión que levaron ao Compromiso de Caspe, os defensores do Conde Xaime de Urgell no Reino de Aragón organizaron o seu propio parlamento na cidade, en oposición ao de Alcañiz, encabezado polos leais a Fernando de Trastámara. Diferentes guerras, como a Guerra civil catalá (1462-1472), a Guerra dos Segadores (1640-1652) e a Guerra de Sucesión Española (1705-1714), tamén devastaron a poboación e o castelo.
Idade Moderna e Contemporánea esquerda|miniatura| Entre os séculos XV e XVI, estableceuse un período de miseria e fame, con varias revoltas debido á opresión dos señores. No ano 1697 Frei Miguel de Salas escribiu o libro "Vida de Santa Agathoclia, virxe e mártir, patroa de Mequinensa".
Durante a invasión napoleónica, o Xeneral Suchet tentou en 1810 conquistar Mequinensa, que Napoleón consideraba «a clave do Ebro». Despois de vinte días de asedio por un exército francés composto por doce mil homes fronte a uns mil defensores españois, a praza foi finalmente entregada. Isto facilitou a Suchet a conquista de todo o Bajo Cinca e o Segriá. Como resultado, o nome "Mequinenza" aparece no Arco do Triunfo, na praza Charles de Gaulle, en París, como unha das grandes vitorias de Napoleón. En 1812 Mequinensa entrou a formar parte do departamento francés de Bocas del Ebro. Pouco despois, en 1814 Mequinensa foi recuperado polos españois grazas a unha ousada estrataxema deseñada polo aventureiro militar hispano-flamengo Juan Van Halen Sartí.
En 1831 o pobo pertencía aos duques de Medinaceli e tamén ao corregimiento de Zaragoza. Por esta razón, cando esta cidade convértese en xefe dunha das tres provincias nas que en 1835 dividiríase o antigo Reino de Aragón, Mequinensa aínda está integrada na provincia de Zaragoza. Mequinensa volve ser lugar de importancia durante as Guerras Carlistas e posteriormente na Guerra dos Matineros. Durante a última guerra civil (1936-1939), a área municipal foi escenario de violentos combates na Batalla do Ebro, entre xuño e novembro de 1938. Como resultado, a ponte sobre o río Ebro foi destruído e non era Reconstruída ata os anos cincuenta.