miniatura|Imaxe ilustrativa de ciencia ficción. Casa elevada por globo aerostatico sobre montañas. Denomínase ficción á simulación da realidade que realizan as obras literarias, cinematográficas ou doutro tipo, cando presentan un mundo imaxinario ao receptor. A ficción é unha técnica cultural significativa empregada en moitas áreas da arte.
Estes mundos teñen os seus propios personaxes e regras de verosimilitude, cun grao variable de realismo, sexa porque toman algúns elementos de referencia da realidade, sexa porque a contradín ou transforman. Oponse aos xéneros non ficticios, como o ensaio ou os do xornalismo, aínda que algunhas correntes filosóficas reclaman que todo é en realidade ficción, posto que non existe a obxectividade na interpretación ou algo externo á mente (idealismo radical). No ámbito audiovisual, a ficción adóitase opor ao documental e os seus xéneros derivados.
Porén, non todos os feitos presentados nunha ficción son necesariamente imaxinarios; é o caso por exemplo da novela histórica, que toma para base feitos históricos revelados, pero que aproveita as vacuidades da Historia para presentar personaxes ou acontecementos, sacados da imaxinación do autor.
En psicoloxía, diferenciar a ficción da realidade é unha capacidade que o neno ten que adquirir progresivamente. En psicopatoloxía unha distorsión temporal ou permanente desta capacidade de distinguir adecuadamente a ficción da realidade, pode ser un síntoma de varios disturbios mentais (paranoia, psicoses, delirios, etc.) individuais como de grupos (psicose colectiva). A delimitación entre realidade e ficción, non só é unha cuestión obxectiva, pero depende igualmente dun consenso social: o que se ve entre outros con textos sacros, que para uns son unha descrición da realidade, para outras só metáforas e lendas.
Etimoloxicamente, a palabra provén do latín fictio ou fictus (‘finxido’ ou ‘inventado’), participio do verbo fingere que na súa orixe significaba «modelar a pasta do pan» e en sentido figurado «aquilo que foi modelado, inventado, finxido».
Definición e teoría Polo xeral, a natureza ficticia dunha obra exprésase publicamente, polo que a público espera que unha obra de ficción se desvíe en maior ou menor medida do mundo real, en lugar de presentar, por exemplo, só representacións facticamente precisas ou personaxes que sexan persoas reais. Dado que a ficción se entende xeralmente como algo que non se axusta ao mundo real, os temas e o contexto dunha obra de ficción, por exemplo se se relaciona con cuestións ou acontecementos do mundo real e de que maneira, están abertos a interpretación. Dado que a ficción está máis arraigada no ámbito da literatura (ficción narrativa escrita), o estudo amplo da natureza, a función e o significado da ficción denomínase teoría literaria, e a interpretación máis restrinxida de textos ficticios específicos denomínase crítica literaria (con subcategorías como a crítica cinematográfica e a crítica teatral, tamén moi arraigadas na actualidade). Á parte das conexións co mundo real, algunhas obras de ficción poden representar personaxes e acontecementos dentro do seu propio contexto, totalmente separados do universo físico coñecido: un universo ficticio independente. A arte creativa de construír un mundo imaxinario deste tipo coñécese como creación de mundos.
O crítico literario James Wood sostén que «a ficción é tanto artificio como verosimilitude», o que significa que require tanto inventos creativos como un grao aceptable de credibilidade para o seu público unha noción que a miúdo se resume na idea do poeta Samuel Taylor Coleridge da suspensión voluntaria da incredulidade do público. Os efectos de experimentar a ficción e a forma en que o público cambia ao descubrir nova información estudáronse durante séculos. As infinitas posibilidades ficticias en si mesmas sinalan a imposibilidade de coñecer plenamente a realidade, o que demostra de forma provocativa nocións filosóficas, como a posibilidade de que non exista ningún criterio para medir as construcións da realidade. Ficción e realidade Ficción fronte a non ficción A diferenza da ficción, os creadores de non ficción asumen a responsabilidade de presentar información e, en ocasións, opinións baseadas unicamente na realidade histórica e factual. A pesar da visión tradicional de que a ficción e a non ficción son opostas, algunhas obras (especialmente na era moderna) esfuman esta fronteira, en particular as obras que entran dentro de certos xéneros narrativos experimentais—, incluíndo algunhas ficción posmoderna, autoficción, ou non ficción creativa como novelas de non ficción e docudramas, así como o fraude literaria deliberado de comercializar falsamente a ficción como non ficción.
Ademais, incluso a maioría das obras de ficción adoitan ter elementos ou fundamentos dalgún tipo de verdade, ou verdade desde un determinado punto de vista. A distinción entre ambos os conceptos pode definirse mellor desde o punto de vista do público, segundo o cal unha obra é de non ficción se os seus personaxes, escenarios e trama percíbense como totalmente reais desde o punto de vista histórico ou factual, mentres que unha obra se considera ficción se se desvia da realidade en calquera deses aspectos.
Incluso a maioría das obras de ficción adoitan ter elementos ou fundamentos nalgún tipo de verdade, ou verdade desde un determinado punto de vista. Todos os tipos de ficción convidan ao seu público a explorar ideas, cuestións ou conceptos do mundo real (denominados temas) utilizando un escenario imaxinario, unha serie de acontecementos imaxinarios ou algo similar á realidade, aínda que distinto dela. Ficción especulativa fronte a ficción realista O xénero xenérico de ficción especulativa caracterízase por un menor grao de adhesión a individuos, eventos ou lugares realistas ou plausibles, mentres que o xénero xenérico de ficción realista caracterízase por un maior grao. Por exemplo, a ficción especulativa pode representar un universo imaxinario ou un no que as leis da natureza non se aplican estritamente (a miúdo, o subxénero da fantasía). Ou ben, representa momentos históricos reais, agás que concluíron dun xeito completamente imaxinario ou foron seguidos por novos eventos importantes que son completamente imaxinarios (o xénero da historia alternativa). Ou ben, representa tecnoloxía imposible ou tecnoloxía que desafía a comprensión ou as capacidades científicas actuais (o xénero da ciencia ficción).
Concepto de ficción O concepto de ficción varía segundo como se use. Pode existir ficción fora da arte, por exemplo nas tradicións (personaxes lendarios que se transmiten entre xeracións ligados a determinadas festas ou valores morais) ou nos libros de texto, onde se pon exemplos inventados para explicar conceptos. Sempre esixe un certo grao de discurso e por iso está fortemente ligada á narrativa. Mundos posibles e o pacto ficcional miniatura|Unha ilustración da novela de Lewis Carroll de 1865, Alicia no país das marabillas. Desde un punto de vista semántico a ficción presenta un dilema: como lectores ou consumidores de ficción, podemos non só aceptala (a pesar da súa evidente falsidade), senón, ademais, facer xuízos sobre a verdade ou falsidade de enunciados ficcionais.
A teoría do significado da oración, iniciada polo lóxico Richard Montague a finais da década de 1970, posibilita dar un enfoque bastante útil ao proceso de interpretación. Validar a significación a partir das premisas dun «modelo» previamente establecido ou "Mundo Posible", permítenos razoar e tratar aseveracións sobre mundos que, a pesar de saber que nunca serán verídicos, son vividos e validados como realidades.
No "Mundo Posible" da ficción establécese unha regra básica para acceder: o enunciador (o emisor) e o enunciatario (o receptor) subscriben tacitamente un pacto ficcional polo cal o consumidor de ficción acepta o mundo imaxinario que se lle presenta, sabendo que aquilo que se lle mostra ou insinúa é unha historia imaxinaria, non por iso pensa que é unha mentira. En termos de Coleridge trátase dunha suspensión da incredulidade: o consumidor deixa de lado, momentaneamente, a tendencia a verificar, a constatar, a adecuar a ficción á realidade e a aplicar ou razoamento lóxico ao que se lle ofrece.
Un mundo posible acontece real, dado que fai referencia nun mundo narrativo de estrutura cultural que, aínda que non exista de feito, é verdadeiro na medida que está formado por un conxunto de individuos dotados de propiedades e de acontecementos que son xulgados como posibles e coherentes. Se o mundo real cotián réxese polo concepto de verdade evidente, o mundo posible faio polo concepto de verdade circunstancial: a pesar de que o enunciado poida ser cualificado de literalmente falso, acéptase como verdade para a aceptación do mundo posible. Por exemplo, aínda que sexa falso que os coellos falen, na medida que participamos no mundo posible de Alicia no País das marabillas de Lewis Carroll, estes feitos non nos sorprenden, máis ben aceptámolos como verdades metafóricas. A suspensión da incredulidade, aínda que comporte ter conciencia que o País das Marabillas «non é verdadeiro», non por iso pensamos que é mentira.
Nun mundo posible, os conceptos de verdade e de mentira, téñense que entender desatados de universalidade. A verdade, aínda que se nos presente incuestionable e máis aló de opinións e intereses, no interior dun mundo posible, é sempre unha construción convencional e temporal, e soamente é válida nestas circunstancias. As verdades dos mundos posibles son verdades sólidas e incuestionables. Pola contra, as verdades do mundo real sempre poden ser cuestionadas, como di Umberto Eco, «a narratividade proporciónanos mundos ancorados, que flotan menos que os universos reais, aínda que de encomendeiro pensamos que as cousas son á inversa».
Conceptos similares A ficción a miúdo relaciónase con outros conceptos, por exemplo a fantasía. Aínda así, ambas as termas non son sinónimos. As obras de xénero fantástico catalóganse como ficticias, pero non todas as obras de ficción pertencen ao reino da fantasía, posto que moitas delas teñen unha ambientación realista. As obras fantásticas inclúen elementos sobrenaturais, salvo que non aparece en todos os discursos ficcionais.
Outro falso sinónimo sería considerar ficticio como falso. A verdade corresponde aos xuízos sobre os feitos e non aplícase no mundo imaxinario, igual que tampouco se pode aplicar ás expresións emotivas e outros tipos de enunciados. Dentro do mundo posible da ficción existen unhas propias regras de verdade, acordo como coherencia de conxunto. Así, podería ser verdade ou mentira afirmar unha característica dun personaxe ou a existencia ou non dun acontecemento nunha obra, sen que teña que haber un referente existente. De feito, a lóxica a miúdo analiza enunciados referidos a conceptos ficticios, como o "rei da Francia actual".
Relaciónase ficción con imaxinación, posto que esta facultade mental é a que permite que haxa obras ficcionais. A imaxinación permite crear mundos alternativos por parte do autor e decodificalos por parte do receptor. Esta capacidade relaciónase co feito que o ser humano teña unha linguaxe simbólica,Hockett, C.,"The Origin of Speech", Scientific American, 203, 1960 que permite referirse a entidades non presentes na aquí e a agora e esta proxección (poder comunicar experiencias non presentes) axuda a crear outros sen ningún referente real, ou baseadas en porcións de varias experiencias.
Historia do concepto de ficción O concepto de mímese