O mercantilismo foi unha teoría económica e un marco de política que predominou en Europa entre os séculos XVI e XVIII, poñendo a énfase nos esforzos dirixidos polo Estado para maximizar as exportacións, minimizar as importacións e acumular metais preciosos como o ouro e a prata, co fin de reforzar o poder e a riqueza nacionais a través de superávits comerciais e medidas proteccionistas. Entre os seus principios fundamentais figuraba a noción da riqueza como unha cantidade estática e de suma cero, mellor capturada a través do bulionismo (do inglés bullion, «lingote»), segundo o cal os gobernos impoñían aranceis ás importacións, subsidiaban as industrias nacionais, outorgaban monopolios a compañías comerciais e impulsaban empresas coloniais co fin de asegurar materias primas e mercados cativos.
Estas políticas, aplicadas por figuras como Jean-Baptiste Colbert en Francia, que baixo Luís XIV fomentou a manufactura, a construción naval e a expansión marítima co fin de acadar a autosuficiencia e o dominio comercial, adoitaban dar prioridade á forza militar e ao crecemento demográfico como base da rivalidade económica. O mercantilismo alimentou o imperialismo europeo, incluíndo o establecemento de imperios comerciais e a participación no comercio de escravos do Atlántico, pero tamén desatou conflitos entre estados por colonias e comercio, como as guerras anglo-holandesas.
Criticado por Adam Smith en A riqueza das nacións (1776) por confundir a acumulación de lingotes coa verdadeira prosperidade e por promover ineficiencias monopolísticas que afogaban a división do traballo e a innovación, as características definitorias do mercantilismo —o proteccionismo e a intervención estatal— contrastaron fortemente co liberalismo clásico emerxente, marcando un cambio decisivo cara á defensa do libre mercado.
Introdución O mercantilismo é un conxunto de ideas económicas que considera que a prosperidade dunha nación ou estado depende do capital que poida ter, e que o volume global de comercio mundial é inalterable. O capital, que está representado polos metais preciosos que o estado ten no seu poder, increméntase sobre todo mediante unha balanza comercial positiva con outras nacións (ou, o que é o mesmo, que as exportacións sexan superiores ás importacións). O mercantilismo suxire que o goberno dirixente dunha nación debería buscar a consecución deses obxectivos mediante unha política proteccionista sobre a súa economía, favorecendo a exportación e desfavorecendo a importación, sobre todo mediante a imposición de aranceis. A política económica baseada nestas ideas ás veces recibe o nome de sistema mercantilista.
Os pensadores mercantilistas preconizan o desenvolvemento económico por medio do enriquecemento das nacións grazas ao comercio exterior, o que permite atopar saída aos excedentes da produción. O Estado adquire un papel primordial no desenvolvemento da riqueza nacional, ao adoptar políticas proteccionistas, e en particular establecendo barreiras arancelarias e medidas de apoio á exportación. miniatura|esquerda|200px|Jakob Fugger "o rico", pintado por Durero (1519), xusto cando estaba realizando o "negocio do século": o préstamo a Carlos I de España que lle permitiu converterse en Carlos V de Alemaña, ao financiar os cuantiosos subornos da súa elección imperial. Os impostos cos que se pensaba devolver o crédito provocaron a Guerra das Comunidades de Castela. Pouco antes, as manobras teolóxico-financeiras do papado provocaron, tamén en Alemaña, a Reforma luterana. Resulta comprensible que na época entendésese á economía como algo explicable desde un punto de vista secular, non unicamente relixioso, un xogo de suma cero, en que só se gaña o que outro perde, e estreitamente vinculado ao poder político.
O mercantilismo como tal non é unha corrente de pensamento. Marca o final da preeminencia da ideoloxía económica do cristianismo (a crematística), inspirada en Aristóteles e Platón, que rexeitaba a acumulación de riquezas e os préstamos con xuros (vinculados ao pecado de usura). Esta nova corrente económica xorde nunha época na que os reis desexan posuír o máximo de ouro posible. As teorías mercantilistas buscan ese obxectivo e desenvolven unha problemática baseada no enriquecemento. Esta corrente baséase nun sistema de análise dos fluxos económicos moi simplificado no que, por exemplo, non se ten en conta o papel que desempeña o sistema social.
Foi a teoría predominante ao longo de toda a Idade Moderna (desde o século XVI ata o XVIII), época que aproximadamente indica o xurdimento da idea do Estado nación e a formación económico social coñecida como Antigo Réxime en Europa Occidental. No ámbito nacional, o mercantilismo levou aos primeiros casos de intervención e significativo control gobernativo sobre a economía, e foi neste período no que se foi establecendo gran parte do sistema capitalista moderno. Internacionalmente, o mercantilismo serviu indirectamente para impulsar moitas das guerras europeas do período, e serviu como causa e fundamento do imperialismo europeo, dado que as grandes potencias de Europa loitaban polo control dos mercados dispoñibles no mundo.miniatura|300px|Cadro de Claude Lorrain que representa un porto de mar francés de 1638, no momento cume do mercantilismo.
Como axente unificador tendente á creación dun estado nacional soberano, o mercantilismo tivo en contra dúas forzas: Unha, máis espiritual-xurídica que política-económica, foron os poderes universais: a Igrexa e o Imperio, a outra, de carácter predominantemente económico foi o particularismo local, coa dificultade que produce ás comunicacións e a pervivencia da economía natural (en determinadas zonas os ingresos do estado eran en especie e non en diñeiro); mentres que a pretensión mercantilista é que o mercado pechado sexa substituído polo mercado nacional e as mercancías como medida de valor e medio de cambio sexan substituídas polo ouro. O mercantilismo ve a intervención do estado como o medio máis eficaz para o desenvolvemento económico.
Outra tendencia do mercantilismo era robustecer cara ao exterior o poder do Estado, subordinando a actividade económica cara a ese obxectivo, e interesándose pola riqueza en canto sirva de base para ela. O liberalismo considerará á riqueza como preciosa para o individuo, e polo tanto, digna de ser alcanzada como fin en si mesma: se o particular non debe pensar máis que enriquecerse, é un feito puramente natural e involuntario que a riqueza dos cidadáns contribúa a aumentar a riqueza do estado. En cambio, para os mercantilistas, a riqueza privada é simplemente un medio, e como tal subordínase ao estado e aos seus fins de dominio.
Ao longo deste período durante o cal as hipóteses evolucionaron, aparece unha literatura complexa, que dá idea de que existe unha corrente vagamente unificada. No Século XIX, estenderase pola maioría das nacións europeas, adaptándose ás características nacionais. Entre as escolas mercantilistas distínguese: o bullionismo (ou "mercantilismo español") que propugna a acumulación de metais preciosos; o colbertismo (ou "mercantilismo francés") que pola súa banda inclinase cara á industrialización; e o comercialismo (ou "mercantilismo británico") que ve no comercio exterior a fonte da riqueza dun país.
A partir desa época, as cuestións económicas deixan de pertencer aos teólogos. A Idade Moderna marca un xiro coa progresiva autonomía da economía fronte á moral e a relixión así como fronte á política. Esta enorme ruptura realizarase por medio de conselleiros dos gobernantes e polos comerciantes.Montchrestien é conselleiro do príncipe, Jean Bodin e Charles de Montesquieu son maxistrados, Jean-Baptiste Colbert e Jacques Necker ministros de finanzas, Thomas Mun e Josiah Child dirixentes da Compañía Británica das Indias Orientais, William Petty un home de negocios, John Law e Richard Cantillon financeiros. (Etner 2005, p.3012) Esta nova disciplina chegará a ser unha verdadeira ciencia económica coa fisiocracia. Entre os moitos autores mercantilistas, hai que destacar a Martín de Azpilicueta (1492-1586), Tomás de Mercado (1525-1575), Jean Bodin (1530?1596), Antoine de Montchrétien (1576?1621), ou William Petty (1623?1687).
A confianza no mercantilismo comezou a decaer a finais do século XVIII, momento no que as teorías de Adam Smith e doutros economistas clásicos foron gañando favor no Imperio Británico, e en menor grao no resto de Europa (coa excepción de Alemaña, onde a Escola Histórica de Economía foi a máis importante durante todo o século XIX e comezos do XX). Adam Smith, que o critica con dureza na súa obra titulada Unha investigación sobre a natureza e as causas da riqueza das nacións (coñecida comunmente como A riqueza das nacións), cualifica o mercantilismo como unha "economía ao servizo do Príncipe".
Curiosamente, e aínda que fora unha antiga colonia británica, os Estados Unidos de América non se adheriron á economía clásica, senón ao réxime económico que foi chamado "sistema americano" (unha forma de neo-mercantilismo) a través das políticas de Alexander Hamilton, Henry Clay, Abraham Lincoln e polo que máis tarde serían as prácticas económicas do Partido Republicano, que á súa vez se reflectiron nas políticas dos historicistas alemáns e economistas como Friedrich List. Isto durou ata o xurdimento do New Deal tras a crise de 1929.
Hoxe en día a teoría do mercantilismo é rexeitada pola maioría dos economistas, aínda que algúns dos seus elementos en ocasións son vistos de forma positiva por algúns, entre os cales cabe citar a Ravi Batra, Pat Choate, Eammon Fingleton, ou Michael Lind.*Lind, Michael: "Durante o século XIX a escola predominante de economía política americana foi o sistema americano de desenvolvemento de nacionalismo económico(...) O santo patrón da escola era Alexander Majorie, cuxo Informe sobre Manufacturas (1791) fixera un chamamento ao activismo do goberno federal para apoiar un desenvolvemento das infraestruturas e unha industrialización protexida por aranceis que afastasen aos produtos manufacturados británicos (...) A escola americana, creada no século XIX por economistas como Henry Carey (asesor do presidente Lincoln), inspiraban o "sistema amricano" de Henry Clay e as políticas proteccionistas de substitución de importacións ata ben entrado o século XX."(de "Hamilton's Republic" Part III "The American School of National Economy" pg. 229-230 published 1997 by Free Press, Simon & Schuster division in the USA - ISBN 0-684-83160-0) Richardson, Heather Cox: "Para 1865 os republicanos desenvolveran unha serie de altos aranceis que reflectían as teorías económicas de Carey e Wayland e estaban deseñados para fortalecer e beneficiar todas as partes da economía americana, incrementando o nivel de vida de todos. Como concluíu un republicano(...) O Congreso debe adaptar a súa lexislación para axudar todas as ramas da industria, facer que a xente prospere, e permitirlles pagar os impostos(...) para os gastos ordinarios de goberno" (de "The Greatest Nation of the Earth" Capítulo 4 ¡: "Directing the Legislation of the Country to the Improvement of the Country: Tariff and Tax Legislation" pg. 136-137 published 1997 by the President and Fellows of Harvard College in the USA - ISBN 0-674-36213-6)