Diego López de Zúñiga y Velasco, nado en Burgos cara ao 1500 e finado en Cidade dos Reis o 19 de febreiro de 1564, foi o IV conde de Nieva e cabaleiro da Orde de Santiago, foi o IV vicerrei do Perú, cargo que exerceu de 1561 ata o seu asasinato ocorrido en 1564, morte que ata hoxe día está tinguida de misterio.
Traxectoria Fillo de don Antonio de Velasco e Enríquez de Lacarra e de dona Francisca López de Zúñiga, III condesas de Nieva. Desde unha temperá idade iniciouse nos exercicios cabaleirescos, e en harmonía cos designios paternos, contraeu matrimonio en 1522 con dona María Enríquez de Almansa, filla de Francisco Enríquez de Almansa, I marqués de Alcañices, e irmá de Martín Enríquez de Almansa, VI vicerrei do Perú.
Desexoso de facerse méritos, participou á beira de Carlos V na Xornada de Tunisia en 1535, onde foron liberados 20000 prisioneiros cristiáns. Logo continuou na campaña italiana de 1535 a 1536. De volta ás súas posesións de Burgos, alternou a montería coas aventuras galantes e o xogo.
Logo, incorporouse no séquito do infante Filipe (futuro Filipe II) durante o percorrido que este efectuou por Flandres e Alemaña (1548-1550). Cando devandito príncipe subiu ao trono en 1555, foi nomeado Gobernador e Capitán Xeneral de Galicia. Doutro lado obtivo o título de cuarto conde de Nieva de Cameros e correspondéronlle os señoríos de Arnedo, Valverde, San Ascencio, Cerezo e a Torre de Sartaguda.
Elección como vicerrei do Perú
Debido á morte repentina de Diego de Acevedo e Fonseca, quen preparaba a súa viaxe para facerse cargo do Vicerreinado do Perú en substitución do Marqués de Cañete, o rei Filipe II o substituíu polo Conde de Nieva, despachando o día 15 de decembro de 1558 as provisións que o nomeaban como vicerrei, gobernador e capitán do Perú, así como presidente da Real Audiencia de Lima.
Por problemas administrativos atrasouse a súa viaxe ao Perú, ata que ao fin, rodeado dun numeroso grupo de oficiais, deudos e protexidos, partiu o 28 de xaneiro de 1560 desde o porto de Cádiz. Atravesou o istmo de Panamá en maio e tras superar unhas febres tropicais, arribou ao porto de Paita, na costa norte peruana, desde onde seguiu a viaxe a Lima por terra. Fixo a súa entrada oficial na capital do Vicerreinado o 17 de abril de 1561.
O Conde de Nieva distinguiuse polos seus hábitos cortesáns, o seu desidia para atender os negocios públicos e a súa cobiza. Lima transformouse en escenario dunha suntuosa vida cortesá, con cerimonias de espléndido boato, capela musical e lucimento de traxes aparatosos, todo o cal foi regulamentado polo vicerrei mediante ordenanzas. O seu mandato só durou tres anos.
Marco social
O marco social en que se desenvolveu a administración do conde de Nieva está signado pola incerteza e a polémica, que son elementos característicos dos anos 1560 peruanos. É unha época de conmoción nas bases políticas, ideolóxicas e éticas, que promove a procura dun cambio estrutural e dunha mellor harmonía entre as colectividades española e indíxena.
As resonancias de tal incerteza chegaron por certo ata a corte española, determinando o envío de visitadores civís e eclesiásticos ao Perú. Desde o punto de vista historiográfico, resalta esta fase pola calidade dos textos que produciron burócratas, letrados, clérigos ou habitantes simples, obras moi apreciables pola densidade da súa información, o seu rigor analítico e a fondura do seu pensamento. Nesta época pensaron e escribiron, por exemplo, frei Domingo de Santo Tomás e o licenciado Juan Polo de Ondegardo.
O problema da perpetuidade de encoméndalas
O asunto máis importante e complicado co que tivo que enfrontarse o conde de Nieva foi se os indios e as terras podían ser outorgados en perpetuidade aos encomendeiros. Os tres comisarios designados para examinar este problema eran Briviesca de Muñatones, Vargas de Carbajal e Ortega de Melgosa.
Nieva e os comisarios remitiron o 4 de maio de 1562 un informe conclusivo para a Coroa, suscitando a súa proposta achega do controvertido problema. Situados nunha postura intermedia entre ambas causas en xogo –a dos encomendeiros e a dos curacas (caciques)–, aconsellaban facer unha división tripartita do conxunto de repartimentos. Un terzo entregaríase perpetuamente aos beneméritos, aínda que sen goce de xurisdición; outro terzo se daría por unha soa vida, a fin de recompensar aos vasalos leais á Coroa; e o último terzo quedaría en poder da Monarquía. Con todo, as autoridades peninsulares nunca se animaron a outorgar o goce perpetuo das rendas tributarias, pois temían a formación dunha aristocracia indiana ben consolidada, capaz de socavar o seu dominio.
Obras urbanísticas en Lima O vicerrei López de Zúñiga fixo melloras importantes na disposición urbanística da capital. Mencionaremos as máis importantes: Construíronse os primeiros portais da Praza Maior de Lima. Adxudicou á cidade o 16 de novembro de 1562 en calidade de –propios– un terreo contiguo ao de palacio no que se formaron tendas e caixóns destinados a converterse en pescaría, bodegos e tabernas. Estableceu un primitivo sistema de rede de sumidoiros e de desaugadoiro na capital. Expediu un regulamento sobre a plantación de árbores no interior das casas. Foi neses anos en que se plantaron as primeiras oliveiras en Lima. Iniciou a obra de dotar á cidade de auga potable traída desde un manancial contiguo, pois ata entón non se usou senón a auga do río. Como a obra demorase moito tempo e non alcanzasen os recursos do erario público para terminala, resolveuse aplicar un imposto sobre as carnes, chamado –imposto da sisa. A auga chegou á fonte da Praza Maior anos despois, cando xa Nieva falecera, e foi todo un acontecemento para a cidade.
Real padroado miniatura|Selo postal peruano coa efixie de Diego López de Zúñiga y Velasco. Erixiuse un colexio para pícaras pobres baixo a advocación da nosa Señora de Atocha, en 1562, por iniciativa de dona Ana de Solórzano. Concluír a edificación da igrexa de San Sebastián en 1562. Erixiuse o Hospital de San Lázaro, para a curación dos enfermos de lepra, mal que atacaba principalmente aos escravos negros (1563). Foi Antón Sánchez quen tomou a iniciativa de fundar tan nobre institución, ao comprar uns soares e unha horta na outra banda do río Rímac, no paraxe habitado entón por uns cantos indios mariñeiros, onde resolveu levantar neles unha pequena capela e dúas salas para atender aos enfermos. Dita institución de labor asistencial habería de perdurar ata os días da República. Aprobouse o funcionamento do mosteiro da Encarnación, ao que foron trasladadas as beatas agustinas.
Empresas de exploración Aínda que fora organizada antes de que asumise o poder o conde de Nieva, debemos mencionar a expedición cara a Omagua e El Dorado comandada por Pedro de Ursúa, quen cruzou o río Amazonas por segunda vez, logo de Orellana. Mais un dos lugartenentes de devandita expedición, o famoso Lope de Aguirre, rebelouse e executou a Ursúa. Aguirre descoñeceu a autoridade de Filipe II e proclamouse –Príncipe da liberdade dos reinos de Terra Firme e provincias de Chile–, pero os seus propios homes desencantados executárono en 1561. O 14 de decembro de 1561 o vicerrei ordenou a Gómez de Tordoya explorar o río Ton (hoxe río Madre de Dios, ao oriente do Cuzco), coa misión de conquistar e poboar todas as terras situadas 150 leguas cara a levante. O 24 de decembro enviou en comisión a Juan Neto a conquistar o territorio de Apolobamba, ao oriente do lago de Chucuito (zona montañosa da actual Bolivia). En 1562 enviou a Diego de Alemán ás rexións dos Mojos (N.E. da actual Bolivia) e en 1563 enviou a Melchor Vásquez Dávila ao poboado dos Quijos e Canelos (oriente do actual Ecuador). A Coroa, con todo, en vista do fracaso da expedición de Úrsua, limitou a prerrogativas vicerreinais neste asunto e expediu o 13 de xullo de 1563 unha Ordenanza para limitar a conquistas. A Tordoya revogáronselle os seus poderes, mandándoselle suspender a xornada. En canto a Diego Alemán, tras pasar a cordilleira ao oriente de Cochabamba, veu morrer a mans dos indios e desfíxose a expedición.
Fundación de cidades e vilas O conde de Nieva continuou a política colonizadora da súa antecesor, o Marqués de Cañete, e ordenou a fundación de novas poboacións en lugares estratéxicos, a xeito de centros de enlaces coas cidades xa existentes. Era tamén un xeito de dar ocupación aos vagos e aos numerosos españois que viñan ao Perú a buscar fortuna. Mencionaremos as principais poboacións que fundou, por intermedio dos seus subordinados: A vila de Arnedo, no val de Chancay, a 65 km ao norte de Lima, fundado por Luís Flores nun día non precisado de entre o 15 e 31 de decembro de 1562, seguindo as instrucións do vicerrei cuxo plan era mudar alí a Universidade de San Marcos co fin de illar aos estudantes do ruído da capital. Recibiu o nome de Vila de Arnedo en recordo dun feudo que o vicerrei posuía en España. É a actual cidade de Chancay. A vila de Valverde, no val de Ica, fundado polo capitán Jerónimo Luís de CabreraOutra versión atribuía a fundación desta vila a Cristóbal de Valverde, baseándose no nome do poboado, aínda que hoxe xa temos información suficiente para descartala.sobre as ruínas da antiga poboación de Tacaraca no ano de 1563, descoñecéndose o día e o mes (probablemente o 15 de agosto). O seu nome recordaba ao dun pobo español sobre o cal o vicerrei exercía señorío. Moraron alí ao principio 40 veciños. Foi coñecida tamén como vila de San Jerónimo, en honor ao seu fundador. Destruída durante un terremoto ocorrido entre 1568 e 1571, a vila trasladouse ao lugar onde actualmente áchase. É a actual cidade de Ica. A vila de Santiago de Miraflores, no val de Saña, 24 leguas ao norte de Trujillo, no camiño cara a San Miguel de Piura, fundada polo capitán Baltasar Rodríguez, o 29 de novembro de 1563. Este poboado, coñecido simplemente como Saña, pronto prosperou e converteuse nun dos principais centros agrícolas e comerciais do vicerreinado, ata a súa desaparición en 1720, por unha inundación. A vila de Nieva (actual San Salvador de Jujuy), no norte da Arxentina, que foi incendiada dous anos despois polos indios omaguaca.
Pouco antes do arribo do vicerrei había xa sido fundada a cidade de Santa Cruz de la Sierra, no extremo sur-oriental da Provincia dos Charcas, na actual República de Bolivia. O fundador foi o capitán Ñuflo de Chaves, o día 26 de febreiro de 1561, tras chegar ao mando dunha expedición vinda desde o Paraguai. O conde de Nieva limitouse a impulsar o crecemento do novo poboado, que hoxe é o máis importante de Bolivia.
Auxe mineiro Baixo o mandato do conde de Nieva foron ditadas ordenanzas para o traballo dos xacementos de prata de Huamanga. O rendemento destas minas, sumadas ás de Potosí, fixo que a Real Facenda experimentase un crecemento sostido: remitiuse á Coroa un total de 684.287 ducados en metais preciosos.
Nesta época tivo tamén lugar o descubrimento de veas de azougue na rexión de Huancavelica (1563), da que existen varias versións. Unha delas di que uns indios de Angaraes, cuxas mulleres usaban o vermellón (mineral que contén azougue) como cosmético, comunicaron ao encomendeiro Amador Cabrera a existencia dun xacemento próximo ás minas de Palca, explotadas polo portugués Pedro de Contreras. A segunda versión refire que en 1563 un indio chamado Gonzalo de Ñahuincopa, curaca do pobo de Acoria, reveloulle a Cabrera a existencia dos xacementos de cinabrio como mostra de gratitude, pois este perdoara ao seu fillo a perda dun chapeu valioso usado durante as festividades do Corpus Christi.
Cabrera presentou a solicitude da concesión mineira polas minas o 1 de xaneiro de 1564, dándolles o nome de –A Descubridora. Logrou a concesión, outorgándolle o dereito de propiedade. A mina pasou a denominarse posteriormente –Todos os Santos– e finalmente –Santa Bárbara–, e foi durante 150 anos a maior produtora de mercurio do mundo.