Un galeón é unha embarcación a vela utilizada desde principios do século XVI. Consiste nun barco grande, de alto bordo que se move pola acción do vento. É unha derivación da carraca pero combinada coa velocidade da carabela. Os galeóns eran barcos de guerra poderosos e moi versátiles que podían ser igualmente usados para o comercio ou a exploración. Dende mediados do século XVI convertéronse nos barcos de guerra principais das nacións europeas, e os tipos posteriores de navíos de guerra de gran tamaño baseáronse no seu deseño.
Orixes do termo O galeón é unha embarcación tipicamente española,Sales Colín (2000), p. 82 que xurdiu para cubrir a necesidade da coroa dun navío que compartise a capacidade de carga da nave coa velocidade e manobrabilidade da carabela, co obxectivo de explorar e comerciar coas Indias recentemente descubertas. A primeira mención do termo é incerta, xa que na época en que se empeza a usar o termo non existía unha nomenclatura exacta para definir os distintos tipos de embarcacións, e a partir de principios do século XVI hai unha tendencia por parte da coroa española a chamar galeón a calquera navío armado de gran tamaño.
O termo galeón aparece en documentos moi anteriores a esta época. Do mesmo xeito que a fragata e o bergantín, o galeón parece xurdir como unha variante de menor tamaño da galera, como se deduce dos Annali Genovesi que mencionan galeóns de 80, 64 e 60 remos, que se usaron pola súa velocidade e manobrabilidade en misións de descuberta nos séculos XII e XIII. É moi probable que en tempos das cruzadas os galeóns e as galeotas fosen o mesmo tipo de embarcación. Posteriormente o termo utilizouse para denominar embarcacións só de vela. Aínda que está documentado que os venecianos empregaron embarcacións de guerra sen remos en tempos tan remotos como a Batalla de Durazzo en 1081, as frotas de combate foron sempre de remos ata que os descubrimentos e as novas rutas do século XV esixiron novas embarcacións para cubrir as longas distancias. Nas crónicas da batalla de Preveza de 1538 menciónase unha embarcación denominada como galeón que combateu contra varias galeras otomás, o que demostra que xa entón o termo designaba a navíos armados de porte considerable.
Aínda que é principalmente un invento español, parece ser que a principio do século XVI Francisco I de Francia ordenou a construción de certo número de nefs-galères ou galions. Igualmente entre as naves armadas da Orde de Malta figuraba un galeón que tomou parte no asedio de La Rochelle en 1628 en tempos de Lois XIII, co nome de Galeón da Relixión. No seu Testament Politique o Cardeal Richelieu, pai da mariña francesa, escribe se Francia é forte en galeras e galeóns entón os españois non poderán navegar sen riscos por ningunha parte. Con todo, a partir de 1671 non se cita en Francia ningún galeón nas listas navais, xa que este tipo de naves pasan a denominarse simplemente vaisseaux (vaixel ou navío).
Descrición miniatura|Galeón español. Foto do modelo exposto no Museo Histórico Naval de Venecia. As proporcións dos buques do século XIV e XV obtíñanse a partir da vella fórmula catalá tres, dúas e as, é dicir, eslora tripla que a manga e esta dobre que o puntal, para o galeón pásase ao 4:2:1, algo máis curto e ancho que unha galera e máis longo e menos alto que unha nave, aínda que esta altura era elevada notablemente pola presenza dun considerable acastillaxe (cubertas e estruturas elevadas usadas como plataforma de tiro) a proa e a popa, característica que herdaron das galeras, pero o elemento máis típico que conservaron destas é o esporón que se prolonga no longo bauprés, aínda que xa desprovisto da súa función ofensiva e sen reforzos de ferro, pasando a converterse progresivamente en beques: plataforma abalconada desde a que se manobra a enxarcia da proa e que alberga os xardíns ou latrinas da tripulación. Nun manuscrito veneciano do século XVI descríbense as dimensións dun galeón: eslora entre perpendiculares 41,3 m, eslora na quilla 30,5 m, manga 10 m.
O galeón foi na súa versión definitiva un buque máis longo e estreito que a nave e máis curto e ancho en proporción que a galera, xeralmente de menos de 500 t aínda que algúns, como os galeóns de Manila, podían alcanzar as 2.000 t. O desprazamento foi variando co tempo e incrementouse progresivamente desde ao redor de 334 t máis ou menos para os galeóns no inventario real de 1556. Posteriormente os rexistros mostran unha clara tendencia ao aumento de tamaño ao mencionar embarcacións cada vez maiores; por exemplo na Grande Armada de 1588 contra Inglaterra participaron tres grandes galeóns portugueses de 1.000 t e 8 dunhas 800. Aparello miniatura|230 px|Cofa en forma de D achatada cuxo fronte mira cara á proa Aínda que algúns galeóns antigos similares a naves aparellaban catro paus, trinquete, maior, mesana e contramesana ou buenaventura, con velas cadras no trinquete e maior e latinas nos outros dous, este número estableceuse definitivamente en tres. Os paus de mesana inclínanse cara á popa ata mediados do século XVII. Non se usan velas cangrexas nin de coitelo. A isto adoitábase engadir unha cebadeira no bauprés e en buques grandes tamén un tormentín. O velame tende a fraccionarse con respecto a buques anteriores do mesmo tamaño e mellóranse os aparellos da enxarcia de labor. Tamén se fraccionan máis os paus engadindo mastros máis pequenos, innovación introducida polos flamengos en 1570. As cofas reducen o seu tamaño. A partir do século XVII o bauprés desprázase cara a atrás desde a parte dianteira da roda, situándoo detrás desta, a través dunha fogonadura da cuberta. Desde 1620 colócase unha vela cuadra no pau de mesana sobre a latina, a estes barcos empezaráselles a denominar fragatas (aínda que difiren moito dos que se chamarán co mesmo nome a partir do século seguinte).
Casco O casco tamén sufriu modificacións respecto da carraca, reducindo o arrufo e substituíndo a popa redonda que persistía en moitos grandes buques, polo espello plano. A manga era ancha na liña de flotación e tendía a estreitarse, coas amuras inclinadas cara á dentro, dando deste xeito unha estabilidade que permitía instalar artillería máis pesada. Para baixar o centro de gravidade rebáixase en ocasións a parte traseira da cuberta inferior para compensar o arrufo que facía subir os canóns montados nesa parte. Tamén se xeneraliza o uso de portillos ao instalar os canóns nunha posición máis baixa, cerca do centro de gravidade. Por outra banda, o castelo de proa desprázase cara atrás da roda, reducindo o risco de que a presión do aire fixese envorcar a nave e facilitándolle cinguir o vento (navegar con vento de face).
Unha importante mellora foi a introdución do pinzote, unha prolongación vertical da cana do temón. Antes desta o temoneiro víase obrigado a manobrar a cana desde o interior da obra morta, sen ver as velas e guiándose con agulla ou polas indicacións dadas por un oficial desde cuberta. Con todo tras esta mellora o temoneiro tiña á súa vista as velas, cousa importante na navegación. O temón de roda non apareceu ata tempo logo da era dos galeóns.
Construción Durante o comezo da era dos galeóns a área de construción en España centrouse na costa atlántica, principalmente en Biscaia e Cádiz e posteriormente tamén en Lisboa. A costa mediterránea, que fora a principal subministradora de embarcacións durante a época das galeras perdeu importancia paulatinamente e dedicouse á construción de embarcacións menores. Ocasionalmente a coroa española compraba embarcacións noutras rexións europeas como Sicilia ou Flandres.A partir de 1610 iníciase a construción no Caribe, sobre todo na Habana cuxos estaleiros distinguironse pronto polo acceso a madeiras tropicais como a caoba.
Os galeóns construíanse ao principio con madeiras nativas europeas, xa que as madeiras tropicais, de calidades superiores, aínda non se ensaiaron para a construción naval en Europa. Xeralmente usábase carballo para a quilla, as cadernas e outros elementos estruturais, piñeiro para os mastros e vergas e diversas madeiras para o forro. Este adoitaba realizarse a tope (coas táboas colocadas consecutivamente), aínda que nalgunhas nacións do norte de Europa usouse en ocasións o sistema de calime, coas táboas solapadas. O proceso completo de construción e aparello dun galeón prolongábase durante aproximadamente dous anos.
Decoración e engalanamento En España o estaleiro entregaba o navío á coroa baleiro e sen aparellar. Era responsabilidade do Estado equipar o barco, un longo e custoso proceso que podía prolongarse moitos meses. O último paso era decorar e bautizar a nave. A elaboración da decoración variaba segundo a importancia do barco e os fondos dispoñibles. Na frota española da época era habitual nomear aos barcos de importancia con nomes de santos, virxes ou outra figura relixiosa. Adoitábase pintar o espello de popa cunha imaxe do santo ou algunha escena alusiva. A parte máis decorada era o castelo de popa e adoitaba consistir en volutas ou grilandas e pequenas figuras talladas que se repetían seguindo as formas do barco. A obra morta xeralmente protexíase cunha pintura ocre escuro pero a miúdo pintábanse franxas de cores vivas ao longo das bordas e castelos. As partes labradas dourábanse con frecuencia.
Alzábase unha bandeira en cada mastro ademais doutros estandartes e gallardetes noutras partes do navío. Estas bandeiras variaban segundo as nacións, as frotas e as misións segundo un complexo sistema heráldico que incluía ademais das armas reais a insignia do comandante da frota na nave capitá.
Armamento Co galeón a guerra naval entrou nunha nova era, a mariña eríxese como un instrumento fundamental do poder dos estados europeos e non só como un medio de transporte e asalto da infantería terrestre. Durante esta época prodúcense as primeiras grandes batallas en mar a fóra, xa que ata entón os enfrontamentos resolvéronse case invariablemente preto da costa.
Nun primeiro momento as tácticas de combate empregadas por España seguían os hábitos adquiridos nas guerras no Mediterráneo, con loitas a curta distancia con numerosa infantería que intentaba abordar as naves inimigas. As tácticas foron facendo un uso cada vez máis intensivo da artillería. As pezas de artillería clasificábanse en numerosas categorías e calibres pero pódense dividir en tres clases:
Armas miúdas de tiro tenso. Adoitaban ser de retrocarga as cales eran fáciles e rápidas de utilizar xa que se cargaban por unha recámara traseira. Empregábanse contra a infantería inimiga e as pezas pequenas ían montadas en pinzas xiratorias sobre as bordas ou outras estruturas pero sempre en cuberta, xa que pola contra, o fume expulsado pola recámara alagaria o interior do navío. Isto era ademais a causa dun dos principais inconvenientes deste tipo de armas, xa que as imperfeccións e folguras da peza e a consecuente expulsión de gases causaba unha perda de compresión no disparo que lle facía perder potencia e precisión con respecto a armas de avancarga (armas que se cargan pola boca) de calibre equivalente. A esta categoría de armas pertencían os versos (media colubrina), sacres (1/4 de colubrina), falconetes (1/8), esmerís, cerbatanas, ribadoquins (de avancarga), mosquetes e sacabuches entre outros. Estas armas disparaban pelotas de ferro forxado, bodoques de ferro emplomado e certos tipos podían disparar postas ou munición graneada.