miniatura|Indíxenas caraxá do Brasil. miniatura|Indíxenas inuit no Canadá. miniatura|300px|A selección de rugby de Nova Zelandia, integrada por varios indíxenas maorís, adoptou a haka, unha danza guerreira maorí, antes de cada xogo.
Indíxena é un termo que, en sentido amplo, se aplica a todo aquilo que sexa relativo a unha poboación orixinaria do territorio que habita, cuxo establecemento no mesmo precede ao doutros pobos ou cuxa presenza sexa o suficientemente prolongada e estable como para tela por oriúnda (é dicir, orixinario dun lugar).oriúnda e orixinario no DRAG. Co mesmo sentido utilízase, con maior frecuencia, o termo equivalente nativo, presente en expresións como "idioma nativo". Tamén é habitual utilizar termos como pobos orixinarios, nacións nativas ou aborixes.Provén do latín ab origine, que significa "desde o comezo" ou "desde o principio".
En sentido estrito e máis habitualmente, aplícase a denominación indíxenas ás etnias que preservan as culturas tradicionais non europeas. Con este alcance, denomínase indíxenas aos grupos humanos que presentan características tales como:
pertencer a tradicións organizativas anteriores á aparición do estado moderno, pertencer a culturas que sobreviviron a expansión planetaria da civilización europea.
Hai que facer notar que este tipo de clasificación é para separar aos pobos que non teñen ascendencia Europea. Con todo, os saami poñen en entre dito o concepto do indíxena para o continente europeo por ser un pobo que ten as mesmas características tribais doutros pobos primitivos do mundo.
Os indíxenas frecuentemente constitúen unha minoría (aínda que nalgúns casos son maioría), dentro de estados nacionais de corte europeo, organizados segundo pautas culturais, relixiosas, políticas, económicas, raciais etc., propias dunha contorna maioritariamente europeizada. Deste xeito, no sentido máis restrinxido e utilizado do termo, «o indíxena» fai referencia a un remanente pre-europeo que representa en si mesmo unha antítese da cultura europea.
Seguindo este uso, non é infrecuente falar de pobos indíxenas en distintas partes do mundo. Por exemplo, adoita considerarse que os maorís son un pobo indíxena de Nova Zelandia. Tamén pode falarse de indíxenas en Borneo, en África e noutros lugares.
Con todo, as poboacións nativas de Australia, aínda sendo tamén indíxenas, coñécense baixo a denominación distintiva de aborixes.
Outros pobos que manteñen fortes pautas culturais previas á expansión mundial europea, como os chinéses, hindús, xaponeses, persas, árabes, xudeus, exipcios etc. non adoitan incluírse no termo «indíxena» en sentido estrito.
Cun sentido máis restrinxido aínda, aplícase usualmente o termo «indíxena» aos indíxenas americanos, tamén chamados «amerindios», «indios», «nativos americanos», «pobos orixinarios» ou «primeiras nacións».No Canadá os indíxenas adoptaron a denominación de «primeiras nacións» («first nations») denominando á organización indíxena máis representativa do país como Asemblea das Primeiras Nacións.Primeiras Nacións de Canadá
Os pobos indíxenas organizáronse en movementos e asociacións co obxectivo de defender e promover os dereitos dos indíxenas en todo o mundo.
Os pobos indíxenas A Organización das Nacións Unidas estima en pouco máis de 300 millóns a cantidade de indíxenas que habitan no mundo (5000 pobos asentados en 70 países),Convenio 169 da OIT (dos cales entre 40 e 60 millóns residen en América). Outros criterios dá unha cifra duns 350 millóns de indíxenas en todo o mundo, nalgúns casos mantendo as súas formas ancestrais de vida. Entre eles, os máis destacados son os pobos nómades e en xeral aqueles pobos que viven en sociedades tribais. En moitas outras ocasións, os pobos indíxenas víronse obrigados a asimilar os patróns de vida occidentais, aínda que sigan mantendo certas tradicións ou o idioma.
Son máis de cinco mil pobos coa súa propia forma de ver o mundo, as súas particularidades culturales e lingüísticas e cunha vontade cada vez máis forte de reivindicalas e de sentirse orgullosos delas, a pesar de séculos de opresión e dominación cultural, política, económica e social por parte de grupos socioeconómicos máis fortes. Indíxenas americanos miniatura|170px|Goyaałé, caudillo indíxena apache, tamén coñecido como Xerónimo.
Os indíxenas americanos son a poboación orixinaria do continente americano. Dada a súa enorme diversidade, adóitaselles agrupar en "familias" de pobos, que comparten unha localización xeográfica, algúns trazos culturais e, en certos casos, unha lingua e unha historia común. Este é o caso dos pobos andinos, maias e caribes.
Historicamente, os pobos indíxenas de América foron obxecto de discriminación e racismo (discriminación en lingua, en condicións laborais e salariais, discriminación sexual), situacións que se reflectiron en matanzas, na existencia dun traballo servil e outras moitas formas de inxustiza (sobre todo a permanencia das condicións de pobreza).
Hoxe en día retomouse o problema indíxena. Numerosos movementos e organizacións indíxenas mobilizáronse para alcanzar o recoñecemento das súas culturas, por exemplo a educación intercultural e o dereito á terra. É o caso do movemento zapatista e do Exército Zapatista de Liberación Nacional (EZLN).
A definición da lingua indíxena como dialecto é un prexuízo, unha forma de discriminación que considera, erroneamente, que linguas como o náhuatl ou o otomí, por dar só dous dos miles de exemplos que existen, son formas de comunicarse menos complexas e menos desenvolvidas que o español ou o inglés ou o francés: a lingua indíxena é tan complexa e tan rica como calquera outra lingua do mundo, e dialecto defínese, en cambio, como toda aquela variante rexional (local) dunha mesma lingua estándar (sexa esta indíxena ou non). Por exemplo, o náhuatl, como lingua estándar, presenta moitas variantes dialectales (moitos dialectos): existe o náhuatl mexicano, o náhuatl guatemalteco e, dentro do propio México, existen o náhuatl do Estado de México (mexiquense) e o que se fala no estado de Hidalgo, o que se fala no Puebla etcétera. A chegada da independencia non contribuíu a cambiar esta situación; moi pola contra, en moitos casos agudizouna. Pobos indíxenas de América (por país) Pobos indíxenas da Arxentina Pobos indíxenas de Bolivia Pobos indíxenas do Brasil Pobos indíxenas do Canadá Pobos indíxenas de Colombia 25px Pobos indíxenas de Costa Rica Pobos indíxenas de Chile Pobos indíxenas de Ecuador Pobos indíxenas dos Estados Unidos Pobos indíxenas de Guatemala Pobos indíxenas de Honduras Pobos indíxenas de México Pobos indíxenas de Paraguai Pobos indíxenas do Perú 25px Pobos indíxenas de Venezuela
O termo «indio» Dentro do conxunto xeral de pobos indíxenas do mundo, e en ausencia doutras referencias específicas, enténdese que o uso do vocábulo «indíxena» refírese por antonomasia ás poboacións de América que son continuidade de pobos autóctonos que, desde grupos cazadores-recolectores amazónicos ata altas culturas andinas ou mesoamericanas con organización estatal, xa estaban presentes no continente antes da colonización europea iniciada o 12 de outubro de 1492.
Neste uso, os termos "amerindio" e, en menor medida, "indíxena" viñeron a substituír o antigo e ambiguo termo indio. Véxase unha mínima discusión deste asunto entrando en devandito termo.
Os europeos chamaron indios aos nativos das illas do mar Caribe debido a que, desde as viaxes de Cristovo Colón, crían que este chegara á India, en Asia, xerando un equívoco que perdurou no tempo e que, posteriormente, daría lugar a que os territorios americanos fosen coñecidos inicialmente como as Indias polos españois recentemente chegados alí. Os ingleses denominaron "West Indies" (Indias Occidentais) só ás illas do Caribe que colonizaron (non así ás súas colonias en terra firme do continente americano). Tiveron que antepor o de "West" para distinguilas das outras colonias que tiñan na verdadeira India asiática e aínda máis ao leste, a cuxos territorios loxicamente denominaron "East Indies" (Indias Orientais). En xeral, os habitantes autóctonos das terras ao oeste do Atlántico foron en diante coñecidos en español como indios, aínda que actualmente adoitan preferirse termos como "amerindios" ou outros; e en inglés o termo "indians" tamén cede en preferencia fronte a outros así mesmo máis eufemísticos e menos ambiguos, por exemplo "Native American" nos Estados Unidos de América.
Entre numerosos movementos nativos amerindios tamén perdeu crédito a designación indíxena en favor de termos de autoafirmación como "orixinario". Desta forma, moitos grupos que antes se identificaban xenericamente como indíxenas agora fano como orixinarios ou recorrendo directamente a etnónimos tradicionais ou nas súas linguas vernáculas.
miniatura|170px|Benito Juárez, presidente de México (1858-1867; 1867-1872) e primeiro presidente de orixe indíxena (zapoteca) en América Latina.
O movemento indíxena Os movementos indíxenas xurdidos no século XX conferíronlle un significado distinto ás palabras indio e indíxena. No contexto destes movementos, particularmente logo da Declaración de Barbados I: Pola liberación do indíxena de 1971 e da Declaración de Barbados II de 1977,A I Declaración de Barbados realizouse o 30 de xaneiro de 1971, e foi realizada por un simposio de antropólogos convocados polo Consello Mundial de Igrexas (World Council of Churches) (Ver Declaración de Barbados I, en inglés) . A II Declaración de Barbados realizouse o 28 de xullo de 1977, por un simposio ao que asistiron os antropólogos que realizaron a Declaración de Barbados I e dirixentes indíxenas de 12 países americanos Declaración de Barbados II, en inglés); Ver tamén o artigo Comentarios sobre a Declaración de Barbados II, por Guillermo Bonfil Batalla estas formas de autodenominarse comezaron a expresar unha actitude política que lles confire unha identidade máis aló das súas respectivas cidadanías étnicas ("como indios conquistáronnos, como indios liberarémonos"). Ata grupos non americanos considéranse tamén "indíxenas", como o caso dos grupos saami do norte de Europa, quen se consideran incluídos na idea de "nacións sen territorio" que campea na noción «indíxenas». O identificarse cun nome antes considerado discriminatorio é, como se mencionou, unha actitude política, unha actitude ante o poder que lle dá unidade a un movemento conformado por unha gran diversidade de grupos étnicos que reinvindicarón desde o respecto aos seus dereitos culturais ata a autonomía política, pasando por un novo concepto á dignidade do concepto cultural e étnico do indíxena en América Latina.
Aínda que en termos xerais en Europa non se entende que as etnias europeas máis antigas sexan indíxenas, en sentido estrito, algúns pobos europeos, como os saami, reclamaron para si a súa condición de indíxenas, e esixido ás autoridades das nacións europeas o respecto cara aos seus dereitos e autonomía.
Indíxenas de Asia Os aborixes gaoshan de Taiwán, os ainus do Xapón. Outra rexión poboada por pobos ancestrais de organización pre-estatal son as montañas ao norte de Indochina no Sueste asiático, actualmente ocupado por Birmania, Tailandia, Laos, Vietnam e sueste da China, úsanse multitude de denominacións que frecuentemente cambian de país a país, o seguinte cadro resume algunha das denominacións:
Tailandia Laos Myanmar Vietnam China Lahu Musur Musur Muhso Cosung Lahu Akha Ikaw Kaw Kaw Hanhi Hani Lisu Lisaw Lishaw Lisu Hmong Maew Maew Myanung Hmong Miao Mien Yao Yao Yaung Dao Yao
Indíxenas de Europa miniatura|Indíxenas saami en Noruega. Aínda que en termos xerais en Europa non se entende que as etnias europeas máis antigas sexan indíxenas, en sentido estrito, algúns pobos europeos, como os saami, reclamaron para si a súa condición de indíxenas, e esixido ás autoridades das nacións europeas respecto polos seus dereitos e autonomía.