thumb| El Ceser Ambroeus Cantù (Brivi, 5 de dicember del 1804 – Milan, 11 de marz del 1895) a l’è stad on storich, leterad, politegh, registrant e scritor italian. Deputad al parlament del 1860 al 1867, l’è stad el fondator de l'Archivi storich lombard e president onorari de la SIAE. Leterad ligad a l'area romantica e al catolicesim, el Cantù l’è stad autor de tanti Romanz (infra i quai spica "Margherita Pusterla"), di sagg storich "Storia Universale" - Storia universal - e "Grande illustrazione del Lombardo Veneto" - Granda ilustrazzion del Lombard Venet - e de storiografia leteraria ("Ragionamenti per servire di commento ai Promessi Sposi; Storia della letteratura italiana" – Ragionament che servissen de comentà i I promessi sposi). Del 1873 fina a la soa mort l’è stad Diretor de l'Archivi de Stat de Milan e l’ha organizad e 'l n'ha trasferid la sede in de l’ex Collegi Elvetich/Palazz del Senad.
Biografia I prim ann e l'insegnament
El Ceser Cantù l’è nassud a Brivi, on paesin de la Brianza, i sò sgent a inn el Celso e de la Rachele Gallavresi.. Alevad al ginnasi San Lissander de Milan. , dopo vesser stad minga acetad al Collegi Ghislieri de Pavia, l’è stad maester suplent a Sondri, cità indove l’è restad del 1821 al 1827 insema al fradell minor Ignazzi e indove, in del temp liber, l’ha podud fà su la soa cultura a lensger con avidità i classich italian e quei forest:, in particolar i "Antichità italiche" del Ludovico Antonio Muratori e la "Storia delle Repubbliche italiane" (Storia di republiche italiane) del svizzer Sismonde de Sismondì.
L’ha fad San Martin con l’andà a stà de cà a Com per insegnà del 1828 el 1832; in quell ann là l’è diventad maester in del collegi San Lissander de Milan indove l’haveva passad l’eta de bagai e indove l’ha podud toeu contat con l'ambient inteletual de la cità, in primis cont el Tomas Gross, col Lissander Manzon e col giurista Gian Domenico Romagnosi.. Menad dent el 15 de november del 1833° a vesser sospetad de fa part de la Giovine Italia del Mazzini, l’è stad tirà foeura de la Preson de Porta Noeuva el 11 de otober del 1834, gh’è stada però imposta la pena de l'esclusion di ofizzi publich e donca anca de l’insegnament; .
L'atività storica e leteraria I ann '30 Sgiamò in del 1828 l’haveva publicad, a Com, el poemin Algiso ma l’haveva anca dimostrad di dote storiche notevole a lavoràgh adree a la Storia della città e diocesi di Como (Storia de la cità e de la diocesi de Com), redigiuda intra ‘l 1829 e ‘l 1831; . Rivad a Milan, el s’è cimentad in la critica leteraria cont el scriver el sagg Sulla storia Lombarda del secolo XVII: Ragionamenti per servire di commento ai Promessi Sposi (Sora la storia Lombarda del secol quell di derset: Ragionament che servissen de comentà i Promessi Sposi) , stampad in del 1832; . In de l’istess ann l’è stad tirad anca Il Sacro Macello di Valtellina (El macell sacher de valtelina). Le guerre religiose del 1620 tra cattolici e protestanti tra Lombardia e Grigioni (El macell sacher de valtelina. I guerre religiose del 1620 infra catolich e protestant intra Lombardia e Grison) , publicad a Milan in del 1832 e l’ann adree i Racconti brianzoli (o Novelle brianzole). Tirad foeura de la preson, el Cantù el s’è dedicad domà a l'atività leteraria, cont el rediger intra ‘l 1836 e ‘l 1837 quater liber de favole per i fiolit indove compar el Carlambroeus de Montaveggia, emblema de la somission ai norme e a l'autorità moral del clero, come varie volte l’è ricordad in d’ona manera precisa e detajada in Il galantuomo (El galantom) De fat la part final del Carlambroeus la dis: «In del mond a gh'è men elefanti che formighe ... el numer di menant el sorpassa sossenn quell di resgior; amé la patria e ‘l vost governa, vivì d'acord e lavoré: a l’è questa chì tuta la vostra politica»; inveci in Il galantuomo: «intimen ai potent la verità in nom de Dio, istruissen i ignorant, protesgen gli opress, ghe fann fà pas ai nemis». Raportad inscì in la vos biografica del . In queste dò opere chì se ved sgiamò el conservatorismo religios che 'l dominarà l’ideologia intrega del Cantù anca in di ann che vegnarann: «...in di sò test el s’è semper moss cont on pont de vista moralistich, rigorosament catolich, che sgiamò in di ann Trenta l’assumeva di carateristiche reazionarie»; : «Per tut i scrit del Cantù ghe passa ona vena moralistico-pedagogica reazionaria...».
La Margherita Pusterla e la Storia universal El Cantù, adree al success di Promessi Sposi de l'amis Manzon, el s’è metud adree a stender on romanz storich a l’uso de quell manzonian e del Marco Visconti del Tomas Gross: la Margherita Pusterla, scrivuda intanta che l’era in preson e che l’è stada resa publica domà in del 1838 per via de la censura austriega.. A basàss sora la vicenda storica de la Margherita Visconti (XIV secol - 1341), fioeula de l’Ubert che l’è andada in sposa col Francesch Pusterla, l'opera del Cantù la ne recalca la disgrazzia familiar (lee la sarà menada dent e copada per havé minga acetad i lusinghe del scior de la cità, el Luchin) e a l’intreccia con quella de personagg "de fantasia" (istess del romanz storich) che ghe fann de contorna a la vicenda de la damazza milanesa.. Nonostant i vesinanze relative al tema e ai ideologiche coi Promessi Sposi (el fidàss a religion come istrument de consolazzion e salvezza contra i mai del mond), Margherita Pusterla a l'è on romanz storich «saturna». e pussee pessimista rispet a quell manzonian, per via sia de la mancanza d’on final alegher, sia de la division "manichea" intra boni e cativ.
In di ann '40 hann anca vedud el Cantù a ciapà pee in del mester storiografich: in del 1837 el librer turines Giusep Pomba el gh'ha insebid al leterad la stesura d’ona Storia Universal che la gh’haveva de catà su tuta la storia de l'umanità. Denanz al lavorà monumental che ‘l ghe se presentava, el Cantù el s’è minga tirad indree e, dopo havé stipulad el contrat in del 1838, l’ha redigiud intra quell'ann là e ‘l 1846 quest'opera chì spartida in 35 volum; , definida del Marino Berengo «l'opera storica de sicur pussee lensgiuda e consultada per mez secol in Italia». In seguit, la Storia Universal la sarà sgrandida intra ’l 1883 e ‘l 1890 fina a rivà a cinquanta-du volum. Anca lee, però, l’ha risentid fort de l'influss conservator-clerical e diversi error filologich, specialment in del svolgiment de la Età antiga.
El period risorgimental
Del 1848 a la collaborazzion cont el Massimilian d'Asborgh
La soa posizzion conservatris e clerical l’ha menad el Cantù a sgiontàss a la tesi neoguelfa portada del Vincenzo Gioberti in del Primato moral e civil di italian second el qual né la tradizzion catolica né i principi de l'inluminismo e de la rivoluzzion francesa podeven vesser l’element essenzial per on process de union di tanti stat a fà su l’Italia, che per rivàgh a ghe sariss stad bisogn de ricorrer a ona filosofia politica nazzional specifica. El Cantù, che in del 1844 e in del 1845 prima l’ha visitad i alter region d'Italia, e l'ann adree Londra e Parigi., l’è tornad de noeuv in Lombardia in del 1846, indove i sò posizzion antiaustriache s’inn invelenide an’mò pussee al prenzippi di moti del 1848.
Sospetad de la polizzia, el 21 de sgenar de quell ann là l’è stad costrinsgiud a scapà via de Milan e refugiàss a Turin., e poeu l'è tornad an’mò a Milan in del cors di cinch sgiornade e de la prima guerra d'indipendenza. Dopo el tornà indree di armade austrieghe del Radetzky el Cantù el gh’ha ha havud de riparà de noeuv per on poo de temp a l'ester, in Svizzera, de indove l’è tornad ancamò indree a Milan in seguit a l'amnistia in di confront di esul politich, fat che in seguit el gh’è stad minga scusad de tanti patriota. In del cors di ann '50, de fat, el Cantù l’è rivad a lavorà per el governa austregh e a sognà on Lombard-Venet indipendent cont el Massimilian d'Asborgh: «El pesg el gh’è capitad in grazzia di sò raport con l'arciduca Massimiliano, per i quai gh’inn stade minga risparmiade insolenze e calunie». rè in contrapposizion a on Piemont che, guidad dal Cavour, l’era ‘dree a meter su on politica legislativa anticlerical che el Cantù catolich el podeva minga acetà: .
In ‘sti ultim ann chì del domini austriegh in del Lombard-Venet el Cantù la repihad l'atività storica e leteraria, cont el scriver i sagg: L'Abate Parini e la Lombardia nel secolo passato (l’Abaa Parini e la Lombardia in del secol passad) (1854), Ezelino da Romano; la Grande Illustrazione del Lombardo-Veneto (Granda ilustrazzion del Lombard- Venet - 1857), enciclopedia storico-toponomastica molto detajada di località principai del Ream; la Storia di cento anni (Storia di cent ann - 1851) Storia degli Italiani (Storia di Italian - 1854). I ultim du a inn stad publicad vun a Firenze e a l’alter a Turin, de sgià che podeven vesser pericolos per l'ideologia nazzional espressa de dent.
L'Unità L'atività politica Quand che Milan e la Lombardia a inn stade conquistade di trupe franco-sarde del Vitori Emanuell II e del Napoleon III, el Ceser Cantù l’ha assistid al nasser del Stat Unitari. Dopo havé metud de part i presgiudizzi contra la monarchia sabauda, in del marz del 1860 l’è stad elensgiud in quell che l’era an'mò el Regn de Sardegna in del colesg de Almèn (Bergom) per la VII legisladura; . In del 1861 l’è stad batud a Cavrin, ma l’è entrad istess in parlament (VIII legisladura) el 28 de sgenar del 1863, dopo i demission del sò aversari, ma, vist che a gh’eren stade di procedure iregolar, l’è stad deciarad decadud del scagn parlamentar a la fin de l’ann. L’è tornà ancamò in parlament in del 1865 semper in del collesg de Cavrin, e gh’è restad fina al 13 de febrar 1867, la fin de la IX legisladura..
In questi quasi set ann chì de presenza in parlament el Cantù l’è stad «orador solitari del partid catolich»., a rapresentà, insema al Vito D'Ondes Reggio, la fazzion catolica e conservatris in d’on Parlament dominad de liberai e de massoni. I discors del Cantù eren «enfatich e pessimista foeura de misura» e, inscì come l’era stad raportad del biograf Pietro Manfredi, quasi tucc z eren concentrad sora la difesa de la religion catolica e di sò istituzzion (come raportad chì de sota), ma anca a difesa di paisan meridionai e contrari a la Lesg Pica che la gh’ha da l’inviada a la repression del brigantagg: «Terz, perchè finissarann quei condane a mort senza process, che hann contaminad per des ann l'Italia central e adess de ses l’Italia meridional»; : «...e ‘l ciapa l'ocasion per condanà sia i "condane senza process" de l’Italia meridional...»:
La produzzion leteraria