Багдад (арапски: بغداد), чие име доаѓа од персиското Баагх-даад или Баг-Да-Ду (со значење ,,Градината на Бог") е главен град на Ирак. Тој е вториот најголем град во арапскиот свет (по Каиро) и најголем град во Ирак, со население од 5.772.000 жители. Багдад се наоѓа на реката Тигар во централниот дел од земјата. Овој град некогаш бил центарот на Дар ал-Ислам, муслиманска цивилизација.
Историја
Основање и Абасидски период Багдад се развил во областа на средна Месопотамија, на бреговите на реката Тигар. Иако вообичаено се смета дека градот бил основан во 762 година од страна на абасидскиот калиф Ал-Мансур, современите истражувања нагласуваат дека на местото постоеле помали населби и земјоделски и комуникациски структури и пред изградбата на новиот калифски град. Основањето на Багдад затоа претставувало создавање на нов царски центар во веќе развиен пејзаж на средна Месопотамија, а не основање на град на целосно ненаселено место.
Ал-Мансур го избрал местото поради неговата положба во близина на Тигар и на мрежата од патишта и водни комуникации што ги поврзувале различните делови на Ирак. Новиот град првично бил познат како Мадинат ас-Салам („Градот на мирот“), додека називот Багдад продолжил да се користи во поширока смисла. Јадрото на новиот царски комплекс било познато како Кружниот град поради неговиот кружен план. Во неговиот средишен дел се наоѓале калифската палата и главната џамија, додека административните, воените и станбените функции постепено се прошириле надвор од првобитниот круг.
Багдад брзо прераснал во главен политички и економски центар на Абасидскиот калифат. Во текот на VIII и IX век градот бил поврзан со широка мрежа на трговски патишта што го поврзувале Ирак со Иран, Сирија, Арапскиот Полуостров, Средна Азија и поморските трговски патишта кон Индискиот Океан. Неговата положба му овозможила да стане еден од најважните градови на средновековниот исламски свет.
Во времето на Харун ал-Рашид и неговите наследници Багдад станал значаен центар на дворскиот живот, книжевноста, науката и исламската ученост. Во градот делувале правници, теолози, лекари, филозофи, преведувачи и писатели од различни верски и етнички средини. Развојот на книжевната и научната култура бил поврзан и со ширењето на преводите од грчки, сириски, персиски и други јазици, како и со развојот на библиотеките, книжарниците и образовните институции.
Политичката историја на Багдад во IX век била обележана со внатрешни борби во династијата, граѓански конфликти и промената на односот меѓу калифската власт и воените елити. Во периодот 836–892 година абасидскиот двор бил преместен во Самара, северно од Багдад. По враќањето на калифскиот двор во Багдад, градот повторно станал главен политички центар, но неговата позиција била сè повеќе зависна од односите меѓу калифите, воените команданти и провинциските владетели.
Од X век политичката моќ на абасидските калифи постепено се намалувала. Во 945 година Багдад бил преземен од Бујидите, кои ја задржале институцијата на абасидскиот калифат, но ја презеле фактичката политичка власт. Бујидскиот период бил обележан со политичка конкуренција, верски тензии и промени во урбаниот простор, но Багдад продолжил да биде важен центар на трговијата, ученоста и исламската култура.
Селџучки и доцносредновековен период Во 1055 година во Багдад влегол Тогрул-бег, со што завршила бујидската власт и започнал периодот на селџучко политичко влијание во градот. Абасидскиот калиф останал симболички и верски авторитет, додека реалната политичка и воена моќ била концентрирана кај селџучкиот султан и неговите претставници. Односот меѓу калифот и султанот не бил статичен, туку се менувал во зависност од политичките околности и односите меѓу различните елити во градот.
Во XI и XII век Багдад останал важен центар на исламската ученост. Во градот биле активни бројни правнички и теолошки школи, а развојот на медресата Мустенсирија во XIII век дополнително ја зацврстил неговата улога како образовен центар. Истовремено, градот бил социјално и верски разновиден, со сунитски и шиитски заедници, како и христијански и еврејски населенија.
Во текот на XII век абасидските калифи постепено успеале повторно да ја зајакнат својата политичка положба во Ирак. Особено значајна била власта на Ал-Муктафи и Ан-Насир ли-Динилах, за време на која калифскиот двор настојувал да ја обнови централната власт и да го прошири своето влијание во Ирак. Багдад повторно станал непосреден центар на една релативно независна абасидска држава, иако калифите повеќе не располагале со територијалната моќ што ја имале во раниот абасидски период.
Во почетокот на XIII век Багдад сè уште бил значаен политички, верски и интелектуален центар, но бил изложен на политичките промени што го зафатиле Иран и Ирак по монголските освојувања. Во 1258 година Хулагу предводел монголска војска против Багдад. По опсадата, градот бил заземен во февруари 1258 година, а последниот абасидски калиф во Багдад, Ал-Мустасим, бил погубен. Со тоа завршил абасидскиот калифат како независна политичка сила во Багдад.
Монголското освојување било проследено со големи човечки и материјални загуби, но не довело до целосно исчезнување на градскиот живот. Под Илханатот Багдад продолжил да функционира како регионален политички, економски и интелектуален центар. Во текот на втората половина на XIII и почетокот на XIV век во градот продолжиле да функционираат медреси, библиотеки и други институции, а биле преземани и мерки за обновување на делови од градската инфраструктура.
По слабеењето и распаѓањето на Илханатот, Багдад преминал под власт на различни регионални династии. Градот бил управуван од Џалаиридите, а потоа бил вклучен во државите на Кара Коjунлу и Ак Коjунлу. Во XVI век за Багдад се бореле Сефевидската и Османлиската Империја, при што градот повеќепати ја менувал власта.
Османлиски период и создавање на современиот град Османлиите го зазеле Багдад во 1534 година под султанот Сулејман I, со што градот бил вклучен во Османлиската Империја. Иако Сефевидите повторно го презеле во 1623 година, Османлиите го вратиле во 1638 година. Од тој период до Првата светска војна Багдад главно останал под османлиска власт, со прекини и периоди на политичка нестабилност.
Во османлискиот период Багдад бил главен административен центар на истоимената провинција и еден од трите главни центри на османлиски Ирак, заедно со Мосул и Басра. Градот бил важен за трговијата долж Тигар и за копнените и речните врски меѓу Иран, Анадолија и Персискиот Залив. Во XIX век османлиските административни реформи постепено ја засилиле централната власт и ја измениле традиционалната структура на управување во Ирак.
Особено значаен период бил управувањето на Мидхат-паша како валија на Багдад од 1869 до 1872 година. Во негово време биле спроведени административни и инфраструктурни реформи, а градот бил вклучен во пошироките процеси на модернизација на Османлиската Империја. Развојот на комуникациите и трговијата постепено го поврзал Багдад со новите економски мрежи на доцниот XIX век.
Во текот на Првата светска војна, британските сили постепено го освоиле Ирак. Багдад паднал во март 1917 година, со што завршила османлиската власт над градот. По војната Ирак бил ставен под британски мандат, а Багдад станал административен и политички центар на новата ирачка држава.
Во 1921 година бил воспоставен Кралството Ирак, а Фајсал I бил поставен за крал. Багдад станал престолнина на новата држава и постепено прераснал во центар на државната администрација, политичкиот живот и модернизацијата на Ирак. Британското влијание останало значајно во првите децении од постоењето на кралството, но ирачките националистички движења постепено стекнувале поголемо политичко значење.
Во периодот на Хашемитската монархија Багдад брзо се проширувал надвор од традиционалното градско јадро. Развојот на државната администрација, образованието и јавните институции придонел за зголемување на населението и за создавање нови градски населби. По Втората светска војна градот станал и центар на сè поинтензивен политички конфликт меѓу монархистите, националистите, комунистите и другите политички сили.
На 14 јули 1958 година во Багдад бил извршен воен удар со кој била соборена Хашемитската монархија и била прогласена република. Новиот режим на Абд ал-Карим Касим спровел значајни политички и социјални промени, но периодот бил обележан и со борби меѓу различни политички групи. Во следната деценија Багдад бил сцена на повеќе државни удари и промени на власта, сè до преземањето на власта од страна на Баасистичката партија во 1968 година.
Багдад во периодот на Баасистичката власт и по 2003 година По доаѓањето на Баасистичката партија на власт во 1968 година, Багдад станал центар на високоцентрализиран политички систем. Во следната деценија Садам Хусеин постепено ја консолидирал својата положба во државниот апарат и партијата, а во 1979 година станал претседател на Ирак. Зголемените приходи од нафтата во 1970-тите овозможиле големи државни инвестиции во инфраструктурата, образованието и урбаниот развој, што значително го изменило изгледот на Багдад.
Во 1980 година Ирак влегол во војна со Иран. Иако главните фронтови се наоѓале надвор од Багдад, градот бил погоден од воздушни и ракетни напади и од економските последици на долгогодишната војна. Конфликтот траел до 1988 година и бил проследен со големи човечки и економски загуби.
Во 1990 година Ирак го нападнал Кувајт, што довело до Заливската војна во 1991 година. Багдад бил цел на интензивни воздушни напади од коалициските сили. По војната Ирак бил ставен под меѓународен режим на санкции, што имало долготрајни последици врз економијата и секојдневниот живот во земјата. Во текот на 1990-тите Багдад останал политичкиот и административниот центар на режимот на Садам Хусеин.
Во март 2003 година САД и нивните сојузници започнале воена инвазија на Ирак. По брзиот пораз на ирачките вооружени сили, американските сили влегле во Багдад на 9 април 2003 година. Падот на градот довел до крај на владеењето на Садам Хусеин и до воспоставување на Коалициската привремена управа.
Периодот по 2003 година бил обележан со распаѓање на делови од државниот апарат, вооружен бунт, политичка нестабилност и меѓузаеднички насилства. Багдад станал главен центар на политичкиот конфликт во новиот Ирак, а делови од градот биле поделени според политичката и верската припадност на населението. Истовремено, во градот биле воспоставувани нови политички институции и бил изграден парламентарен политички систем.
Во следните години Багдад останал средиште на политичкиот и економскиот живот на Ирак, но и еден од главните центри на безбедносните кризи што ја зафатиле земјата. По повлекувањето на американските борбени сили во 2011 година, градот продолжил да се соочува со политички и безбедносни предизвици, особено за време на подемот на Исламската држава во 2014–2017 година. Во исто време, Багдад продолжил да ја има функцијата на главен административен, културен и економски центар на Ирак.
Знаменитости Во стариот дел на Багдад има пазар, кој води до современиот бизнис центар во кој се наоѓаат широки булевари. Заштитен знак на Багдад е Златната џамија, чии минариња се гледаат од целиот град. Златната џамија е една од најголемите шиитски светилишта.
Багдад како мотив во популарната култура „Багдадскиот крадец“ (англиски: Thief Of Baghdad) — песна на англиската рок-група The Teardrop Explodes од 1980 година.Discogs, The Teardrop Explodes – Kilimanjaro (пристапено на 12 март 2021)
Наводи
Багдад
Категорија:Плански градови Категорија:Населени места основани во 8 век