thumb|150px|1902 Theodor Mommsen (DE)1908 Rudolf Eucken (DE)1910 Paul Heyse (DE)1912 Gerhart Hauptmann (DE)1919 Carl Spitteler (CH)1929 Thomas Mann (DE)1946 Hermann Hesse (CH/DE)1966 Nelly Sachs (DE)1972 Heinrich Böll (DE)1981 Elias Canetti (UK)1999 Günter Grass (DE)2004 Elfriede Jelinek (AT)2009 Herta Müller (DE)2019 Peter Handke (AT)
Tysk litteratur eller tyskspråkleg litteratur viser til litterære verk skrivne på tysk eller i tyskspråklege område. I tradisjonell litteraturskriving omfattar omgrepet derfor òg litteratur frå både austerrikske og sveitsiske forfattarar, forfattarar frå tidlegare tyskspråklege område i Aust-Europa og dessutan tyske jødiske forfattarar frå ulike stader, i tillegg til litteratur frå Tyskland.
Fram til barokken var det meste av litteraturen i tysktalande område skriven på latin. Fyrst med Martin Luther byrja tysk å vinna innpass som det føretrekte litterære språket. Den tidlege bløminga av tysk litteratur er den mellomhøgtyske perioden i høgmellomalderen. Moderne litteratur skriven på tysk byrja i opplysingstida med forfattarar som Johann Gottfried Herder og nådde den «klassiske» forma si ved hundreårsskiftet til 1700-talet med weimarklassisismen med Christoph Martin Wieland, Johann Wolfgang Goethe, Johann Gottfried Herder og Friedrich Schiller.
Tyske litteraturhistorie følgjer i store trekk dei same periodane som dei litterære tradisjonane i andre europeiske land, men spissformulert reknar ein den tyske litteraturen for gjennomgåande å ha hatt ei djupare, innovervend og større interesse for skuggesida og dei indre konfliktane til mennesket enn det litteraturen har hatt i mange andre land. Omgrep som Sturm und Drang og Weltschmerz stammar derfor ikkje utan grunn frå nettopp den tyske litteraturen. Metafysiske overvegingar har difor spelt ei større rolle hjå tyske forfattarar, og såleis har tysk filosofi med mellom anna Johann Gottfried Herder, Immanuel Kant, Arthur Schopenhauer, Friedrich Nietzsche og Oswald Spengler òg hatt tyding for tysk litteraturforsking.
Tidleg mellomalder (ca. 750–1100) mini|portrett|venstre|Fyrste side av manuskriptet til Hildebrandslied
Dikting i tidleg mellomalder blei spreidd munnleg, og er derfor nesten fullstendig blitt tapt for ettertida. Nedskriven kunnskap tydde som oftast samtidig omsetjing til latin (til dømes germanske stammerettar). Det som blei skrive ned var hovudsakleg aristokratisk historieoverlevering, med dikt og songar (til dømes om heltar og fyrstar) og lyrisk folkeminne (dans-, kjærleiks- og klagesongar). Nokre av desse blei nokså tilfeldig skrivne ned i kloster. Døme er Merseburger Zaubersprüche og to germanske trylleformular, dei einaste belegga for den heidenske religiøsiteten i dei tyskspråklege områda. Verdifull for germansk heltedikting er òg HildebrandsliedHellmut Rosenfeld: Deutsche Vierteljahresschrift für Literatur und Geistewissenschaft, Nr. 26 S. 428f. "Gefolgschaftsältester" frå rundt 800, som gjev eit innblikk i historiske og åndelege høve under folkevandringstida.
Dei eldste gammalhøgtyske skriftfunna stammar frå 700-talet, og er kyrkjelege. Her finn ein råd om misjonering og rettleiing til latinske tekstar. Det blei danna eit litterært sjølvmedvit på grunnlag av latinsk episk dikting og i den folkespråklege klosterlitteraturen, som til dømes i dei to store bibeleposa frå 800-talet, den gammalsaksiske Heliand, i gammalt stavrim, og i evangelieboka til Otfrid von Weißenburg i nye enderimvers. Rundt år 1000 omsette og kommenterte Notker i St. Gallen filosofiske tekstar tekstar frå antikken til gammalhøgtysk på høgt filologisk nivå. Han kan reknast som den fyrste store tyske prosaisten. Nonna Hrotsvit von Gandersheim dramatiserte soger om helgenar, og kan reknast som den fyrste kvinnelege tyskspråklege forfattaren.
På 1000-talet oppstod framfor alt religiøst doserande og formanande tekstar i tidleghøgtyske rimparvers. Frelseshistorier, til dømes Ezzolied (ca. 1065), legendedikting som Annolied (ca. 1077), gammal- og nytestamentleg bibelepikk (fyrste og andre Mosebok, og dessutan Jesu liv), dogmatiske forklaringar, eskatologisk dikting og dikting om jomfru Maria prega den fyrste fasen av denne geistlege diktinga, som hadde innverknad på adeleg lekmannskristendom.
Høgmellomalderen (ca. 1100–1250) mini|portrett|Wolfram von Eschenbach. Frå Codex Manesse, 1305-1340 Høgmellomalderlitteraturen er prega av riddarideal, med døme som Alexanderlied og Rolandslied. Wolfram von Eschenbach skrev Parzival ca. 1200–1210, Gottfried von Strassburg skreiv Tristan und Isolde ca. 1205–1210, medan dei to store helteeposa Nibelungenlied frå rundt 1200 og Kudrun frå rundt 1230 har ukjende forfattarar. Det blei også skrive minnesongar av mellom anna Walther von der Vogelweide, Heinrich von Morungen og Neidhart von Reuental.
Seinmellomalderen (ca. 1250–1500) mini|portrett|Tittelside til 'Folkeboka om Johann Faust' Ved slutten av mellomalderen viste Johann Gutenberg si oppfinning av boktrykkarkunsten med bevegelege bokstavar seg å ha ein revolusjonerande verknad. Tydinga av denne fornyinga av bokproduksjon overgår kanskje alle impulsar frå Firenze og Roma når det gjeld overgangen til det som blir kalla tidleg nytid. Dessutan kunne endeleg pergamentet erstattast av billeg papir. Ved overgangen til nyare tid står Johannes von Tepl sitt Der Ackermann aus Böhmen.
Tidleg nytid (humanisme, reformasjonen) ca. 1450–1600
mini|portrett|venstre|Martin Luther, måleri av Lucas Cranach d.y. Denne perioden var prega av tre hovudstraumdrag i det tyskspråklege området: humanismen, reformasjonen og ein meir folkeleg tradisjon. Den fyrste var eit utslag av impulsane frå den italienske renessansen. I dei tyskspråklege områda var Erasmus von Rotterdam og Johannes Reuchlin dei fremste representantane. Verka deira var på latin, noko som gjorde dei lite tilgjengelege i samtida ut over ein liten skare lærde. Dei kan kanskje ha vore ei inspirasjonskjelde ved sida av Dante for den langt meir populære Sebastian Brant (1458–1521), som skreiv på tysk. Boka hans Narrenes skip fekk ein enorm suksess etter målestokken i samtida.
Den viktigaste inspirasjonskjelda for tyskspråkleg litteratur og utviklinga av det tyske språket i denne perioden var nok ved sida av utbreiinga av boktrykkarkunsten skriftene til Martin Luther (1483–1546), særleg bibelomsetjinga hans, som då ho kom i 1522 og 1534, markerte eit definitivt brot med dominansen av latin i det religiøse livet. Luther sitt relativt folkelege skriftspråk bidrog sannsynlegvis både til at reformasjonen fekk eit slikt gjennomslag i store delar av det tyskspråklege området, og til at bruken av tysk i litteraturen fekk ein ny status
Ved sida av humanismen og reformasjonen er det tredje, folkelege sporet. Sebastian Brant er allereie nemnd. Vidare er Meistersang, Schwankdiktning og fastelavnsspel viktige. Ein sentral representant for denne tradisjonen er Hans Sachs (1494–1576) frå Nürnberg. Ein annan viktig sjanger frå denne tida var Volksbuch (folkebok). Dei typiske folkebøkene blei gjevne ut anonymt og tok for seg populære tema. Kjente døme er Till Eulenspiegel og Historia om Doktor Johann Faust. Førstnemnde fekk ei utbreiing og popularitet som kan samanliknast med Narrenes skip av Brant og med verka til Hans Sachs. Sistnemnde vart ei inspirasjonskjelde for ei rekkje seinare forfattarar og andre kunstnarar som tok opp dette temaet, mellom anna Marlowe, Goethe og Gounod.
Barokken (ca. 1600–1720) Barokken i Tyskland var mindre nyskapande enn i til dømes Italia, Spania, Frankrike og England. Dette kjem nok i stor grad av at dei tyskspråklege områda var økonomisk og åndeleg utarma etter trettiårskrigen (1618–1648), ein krig som fyrst og fremst fann stad på tysk jord. I den seinare barokktida fekk dei tyske statane likevel rike impulsar utanfrå, særleg frå engelsk dramatikk, og ein dyrka eit breitt spekter av litterære retningar og sjangrar.
Opplysingstida (ca. 1720–1785) mini|portrett|Friedrich Gottlieb Klopstock
Christian Thomasius blir gjerne rekna som «far til den tyske opplysinga». Allereie i 1687 braut han med tradisjonen og førelas på tysk i staden for på latin. Elles spelte dei kjende filosofane Christian Wolff og Gottfried Wilhelm Leibniz ei sentral rolle i den tidlege opplysingstida. Innan litteraturen spelte Johann Christoph Gottsched (1700–1766) den viktigaste rolla i denne tidlege perioden, ikkje minst gjennom dei literaturteoretiske verka sine.
I det heile var det innan litteraturkritikk og –teori denne perioden først og fremst markerte noko nytt. Ut over dette kan dei fleste forfattarane reknast til barokk, og dei fyrste tiåra av 1700-talet blir ofte kalla seinbarokken. Seinare oppstod straumdrag som framheva kjenslene i fyrste rekke og blir rekna til rokokkotida. Fremst blant desse kan ein nemna Friedrich von Hagedorn og Ewald Christian von Kleist.
Ved sida av Kleist reknar ein gjerne Friedrich Gottlieb Klopstock (1724–1803), Christoph Martin Wieland (1733–1813) og framfor alt Gotthold Ephraim Lessing (1729–1781) som dei viktigaste forfattarane frå opplysingstida. Klopstock blei eit forbilde for generasjonen sin med den episke stilen sin i Messias. Wieland blir gjerne rekna som opphavsmannen til sjangeren danningsroman. Lessing var mellom anna kjend som kritikar og teoretikar, men det verket som er blitt ståande som hans viktigaste, og som mest representativt for det humanistiske idealet til opplysingstida, er Nathan den vise (1779), der Lessing framhevar menneskeverdet sjølvstendig frå religion og nasjonalitet.
Frå Sturm und Drang til weimarklassisismen (ca. 1780–1805) mini|portrett|Friedrich Schiller. mini|Sider frå Goethe's Werke
«Sturm und Drang» var ei motrørsle mot den teoretiserande og akademiske forma til opplysingstida. I staden for saklegheit og fornuft ville dei unge mennene i denne rørsla legga vekt på kjenslene. I staden for antikken var dei vende mot notida. Dei var mot alle former for tyranni, også meiningstyranni, og dyrka geniet som braut med reglane.
Den unge Goethe oppnådde ein enorm suksess med brevromanen Den unge Werthers lidelser, som sette ulykkeleg kjærleik på dagsordenen. Friedrich Schiller (1759–1805) sitt best kjente verk frå denne perioden er dramaet Røverne, som handlar om opprør mot familieband og politiske autoritetar.
I 1786 reiste Johann Wolfgang von Goethe på ei studiereise til Italia, der han blei verande til 1788. Samtidig kom Friedrich Schiller til Weimar, der han i 1789, på oppmoding frå Goethe, blei tilsett som professor ved universitetet i Jena. Dei kom begge under innverknad av Wieland, som hadde fått tilsetjing i Weimar i 1772. Weimarklassisismen blir gjerne rekna frå Wieland kom til Weimar. Han var sentrert rundt det som gjerne blir omtalt som Weimarer Viergestirn (firarstjerne): – Herder – Goethe – Schiller, men orienterte seg mot humanistiske ideal, tildels under klassisistisk handsaming av antikke tema, alle med bakgrunn i Sturm-und-Drang-rørsle. Nokre innsnevrar omgrepet weimarklassisisme endå meir til å gjelda Goethe og Schiller, og set starten fyrst då dei kom til Weimar. Dei to møttest, men blei ikkje nære venner før i 1794. Åra som følgde var prega av eit svært tett og produktivt samarbeid mellom desse to. Ein reknar weimarklassisismen som slutt etter at Schiller døydde i 1805
Romantikken (ca. 1799–1835)
mini|Bettina von Arnim formar eit Goethe-monument. Koparstikk av Ludwig Emil Grimm.
Den tyske romantikken blir gjerne delt inn i tidlegromantikk, høgromantikk, seinromantikk og etterromantikk utan at det er mogleg å setja noko skarpt skilje i tid eller mellom dei ulike diktarane eller forfattarane.
Tidlegromantikken er i stor grad knytt til ein krets unge diktarar og forfattarar i Jena. Ein av dei best kjente frå denne kretsen var Novalis (pseudonym for Friedrich von Hardenberg, 1772–1801). Som frendane hans frå Jena var han sterkt påverka av Goethe sine tidlegare verk (Werther, Wilhelm Meister), og blanda gjerne sjangrar, som lyrikk og prosa.