thumb|right|200px|Retrach de Genghis Khan
Genghis KhanEn mongòl : Чингис Хаан [Cinggis qan]. (entre 1155 e 1162 - 18 d'aost de 1227), nascut Temujin, es un cap mongòl qu'unifiquèt lei diferentei tribús de son pòble en 1206 e que conquistèt lei basas de l'Empèri Mongòl de 1207 a sa mòrt. Es considerat coma lo pus grand conquistaire militar de l'istòria umana.
Fiu d'un cap mongòl important, foguèt abandonat a la mòrt de son paire en 1171 per lo cap qu'usurpèt lo poder au sen de son clan. Pasmens, gràcias a l'ajuda de sa maire e d'aliats de sa familha, retrobèt una posicion sociala importanta dins leis ans 1180. Cap reconegut e innovator abil, rompèt amb lei tradicions aristocraticas de son pòble per fondar un sistèma basat sus lo meriti personau. Aquò li permetèt pauc a pauc de recampar una fòrça militara sufisenta per unificar lei Mongòls sota sa direccion. En 1206, foguèt elegit Grand Khan (ò Genghis Khan) per una assemblada tradicionala e comencèt d'atacar lei regions vesinas. Gràcias a una organizacion militara fòrça eficaça, conquistèt la màger part dau nòrd de China, de l'Asia Centrala e lo nòrd-èst de Pèrsia. A sa mòrt, sei fius e sei felens perseguiguèron sei campanhas, çò que menèt a la formacion d'un empèri eurasiatic de mai de 33 milions de quilomètres carrats a son apogèu.
La violéncia dei campanhas mongòlas dirigidas per Genghis Khan e sei successors laissa pasmens un imatge constrastat dins l'istòria. D'un caire, entraïnèt la mòrt de desenaus de milions de personas e la destruccion de centres intellectuaus e culturaus majors coma Samarcanda e Bagdad. Pasmens, la politica comerciala dei Mongòls favorizèt una restauracion rapida de la patz e dei cambis lòng de la Rota de la Seda.
Biografia
Leis informacions sus la jovença de Genghis Khan son raras e son principalament eissidas de l'Istòria secrèta dei Mongòls, un obratge redigit après sa mòrt a la demanda de son successor. Aqueu libre descriu la vida e lei conquistas de Genghis Khan mai, en l'abséncia d'autrei fònts escrichas, es ben sovent impossible de verificar l'existéncia deis eveniments anteriors a 1206.
Jovença
thumb|right|Representacion medievala de Yesugei, paire de Genghis Khan.
Genghis Khan es nascut entre 1155 e 1162 dins la region de la vila actuala d'Ulan Bator. Son nom vertadier èra Temujin e èra lo fiu ainat de Yesugei (vèrs 1134-1171), un important cap de clan. Sa maire, dicha Hoelon (1142-1221), èra l'esposa principala de son paire. Originària de la tribü dei Merkit, èra estada raubada per Yesugei segon una tradicion dei tribüs nomadas mongòlasEn mai de Genghis Khan, lo pareu aguèt tres autrei fius e una filha..
Yesugei èra una figura importanta dei tribüs mongòlas dau sègle XII. D'efiech, aviá combatut victoriosament lei Tatars e lei Chinés durant leis ans 1150Lo nom « Temujin » èra aqueu d'un guerrier tatar tuat per Yesugei durant aquela guèrra.. A l'apogèu de sa poissança, èra probablament lo cap d'una armada de òmes, çò que representava un desen dau potenciau militar mongòl dau periòde, e èra aliat amb lei tribüs dei Tayyichi'ut e dei Qongqotat. Ansin, en 1171, quand Toghril, cap de la tribü dei Kerait perdiguèt lo poder en causa d'un complòt organizat per son oncle, lo cap descaigut anèt lo trobar per li demandar son ajuda. La victòria foguèt aisada car Yesugei susprenguèt seis adversaris. Pasmens, a son retorn vèrs sei tèrras, foguèt empoisonat per un grop de Tatars.
Après la disparicion de Yesugei, lei Tayyichi'ut dau cap Targutai usurpèron lo poder e abandonèron Hoelon e sei fius dins l'estèpa. Durant la premiera partida deis ans 1170, la familha menèt una existéncia malaisada mai poguèt subreviure gràcias a un pichon tropèu. De mai, deguèt s'aparar còntra leis atacas dei clans. Per exemple, en 1177, Temujin foguèt brèvament capturat per d'òmes de Targutai. Pasmens, foguèt capable de s'escapar.
L'unificacion dei tribüs mongòlas
Maridatge e guèrra còntra lei Merkit
A la fin deis ans 1170, Temujin decidèt de viatjar vèrs lo territòri de Toghril per se maridar amb Borte, la filha d'un cap dei Qongqotat. Aquela union èra estada negociada per son paire e foguèt celebrada entre 1178 e 1183. Permetèt a Temujin de tornar trobar un estatut sociau important. Dins aquò, Borte foguèt raubada entre 1179 e 1184 per un guerrier de la tribü dei Merkit.
Temujin obtenguèt l'ajuda de Toghril e de Jamukha, son fraire de sangL'establiment de liames d'aqueu tipe èra una practica fòrça frequenta dins lei clans mongòls car, coma lei maridatges, permetiá d'establir d'alianças., per atacar lei Merkit. Après uech mes, aquò permetèt a Temujin de liberar sa femna. Quauquei setmanas après aqueu succès, donèt naissença au premier enfant dau pareu, Jochi. S'un dobte es possible quant a sa legitimitat, Temujin lo reconoguèt sensa dificultat. Pus tard, lo pareu aguèt tres autrei fius (Chagatai en 1183, Ogedei en 1186 e Tolui en 1191) e benlèu sièis filhas (Kua Ujin Bekhi, Alakhai Bekhi, Alaltun, Checheikhen, Tumelun e Tolai).
La desfacha de Dalan Balzhut e l'exili
Après sa victòria còntra lei Merkit, Temujin renforcèt pauc a pauc son clan. Per aquò, privilegièt lo meriti personau, çò que li permetèt d'atraire un nombre important de fidèus eissits dei classas bassas de la societat mongòla. Aquela politica entraïnèt rapidament de tensions amb Jamukha qu'aviá una vision conservatritz favorabla a l'aristocracia tradicionala. En 1186, Jamukha decidèt donc d'atacar. Vencut a la batalha de Dalan Balzhut en 1187(en) Erik Hildinger, Warriors Of The Steppe: Military History Of Central Asia, 500 BC To 1700 AD, Cambridge, 1997, p. 114., Temujin deguèt s'enfugir dins l'estèpa. Sa vida durant lei dètz annadas seguentas es fòrça mau coneguda mai Temujin sembla pauc a pauc tornar formar son clan(en) George Lane, Genghis Khan and Mongol Rule, Greenwood Publishing Group, 2004, p. 23.. De son caire, Jamukha esglasièt sei guerriers en ordenant de tuar 70 presoniers dins de pairòus d'aiga bolhenta. Aquò l'empediguèt d'esplechar complètament sa victòria.
En parallèl, dins lo corrent deis ans 1190, probablament vèrs 1194, Toghril foguèt reversat per son fraire. Per de rasons desconegudas, s'enfugiguèt dins lo territòri dei Qara Khitai. Dos ans pus tard, ralièt lo clan de Temujin.
La restauracion de Temujin per lei Jin
Vèrs 1196-1197, un conflicte se debanèt entre lei Tatars e lei Jin, un reiaume centrat sus lo nòrd-èst de chinés. Toghril e de Temujin i participèron dins lo camp chinés car seis enemics èran d'aliats dei Tatars. Gràcias a son ajuda, lei Jin poguèron enceuclar seis adversaris e obtenir una victòria rapida. En cambi, Toghril e de Temujin retrobèron sei posicions.
Temujin adoptèt tornarmai sa politica de promocion en foncion dau meriti. Donèt una gròssa importància au respècte dau yassaq, la lèi tradicionala de mai d'un pòble nomada eurasiatic. Enfin, refusant de seguir lei tradicions, prenguèt suenh dei clans vencuts en integrant lei subrevivents au sen de sei fòrças e en permetent l'adopcion deis orfanèus (compres per sa maire). Ansin, au començament deis ans 1200, èra vengut lo cap d'un clan poderós e ben disciplinat(en) Jack Weatherford, Genghis Khan and the Making of the Modern World Random House/Three Rivers Press, 2004, p. 44..
La guèrra còntra Toghril e Jamukha
A la fin dau sègle XII ò au començament dau sègle XIII, lo fiu de Toghril, Senggum, comencèt de s'inquietar e d'envejar la poissança de Temujin. Per de rasons desconegudas, Toghril acceptèt de sostenir un projècte d'assassinat. De mai, refusèt una proposicion de maridatge entre una de sei filhas e Jochi, lo fiu ainat de Temujin. Aquò menèt a un conflicte entre lei dòs òmes que s'agravèt après la conclusion d'una aliança entre Toghril e Jamukha. Pasmens, la guèrra foguèt a l'avantatge de Temujin que poguèt aprofichar la defeccion de plusors vassaus e aliats de seis adversaris per s'impausar. Aquò entraïnèt l'afondrament de la tribü dei Kerait que sostenguèron desenant Temujin. Jamukha poguèt s'escapar mai Toghril foguèt assassinat per lei Naiman.
En 1201, leis adversaris de Temujin se coalizèron a l'entorn de Jamukha que foguèt elegit Gur Khan, es a dire « sobeiran universau »Aqueu títol a la meteissa significacion que Genghis Khan. Pasmens, s'escriu d'un biais diferent car èra un títol portat per lei Qara Khitaï.. Pasmens, lei coalizats foguèron pauc a pauc batuts e divèrsei clans preferiguèron se raliar a Temujin. De mai, aqueu darrier laissèt sovent la possibilitat a plusors presoniers de jónher sei fòrçasDins aquò, de clans vencuts foguèron en partida chaplats per Temujin, especialament en 1202.. Ansin, en 1206, totei seis adversaris èran vencuts e Jamukha foguèt executatSegon l'Istòria Secrèta, Temujin prepausèt a Jamukha d'integrar sei fòrças coma vassau mai lo rivau de Temujin refusèt..
L'eleccion coma « sobeiran universau »
En 1206, una assemblada dau pòble mongòl elegiguèt Temujin coma Genghis Khan, un títol que significa « sobeiran oceanic » ò « sobeiran universau ». A partir d'aquela data, Temujin es principalament conegut sota aqueu títol. Èra lo cap de totei lei tribüs mongòlas e de quauquei pòbles vesins coma lei Tatars e leis OigorsAguent lo mestritge de l'escritura e la conoissença deis estructuras administrativas complèxas, leis Oigors ocupèron una plaça importanta dins la formacion de l'Empèri Mongòl.. Ordonèt la publicacion d'una version novèla dau yassaq qu'es de còps dicha Grand Còdi de Genghis Khan. Fòrça estricta car la pena de mòrt èra prevista per mai d'una infraccionAu sen de l'armada, una fauta grèva facha per un individú podiá menar a l'execucion de la totalitat de son unitat., aquela lèi reorganizèt l'armada mongòla e establiguèt de règlas en matèria de religion, de drech penau e de drech civiu.
La reorganizacion dei fòrças mongòlas permetèt a Genghis Khan d'eliminar la màger part dau sistèma feudau tradicionau. En plaça, fondèt una organizacion que prefigura lo modèl deis armadas modèrnas amb una unitat de basa de 10 òmes dich arban. Puei, 10 arbat formavan un jaghun (similara a la companhiá), 10 jaghut formavan un minquan (similar au batalhon ò au regiment) e 10 minqat formavan un tumen (similar a la division). Leis oficiers foguèron nomats segon lor competéncia. Ansin, lo cap comandant de l'armada mongòla durant lo rèine de Genghis Khan foguèt Subotai, un guerrier probablament originari d'una tribü iakota dei seuvas siberianas. Autre exemple d'aquela meritocracia, Jebe, un èx-vassau de Jamukha aguent bleçat Genghis Khan durant una batalha dei guèrras d'unificacion, foguèt un dei generaus pus importants de l'armada mongòla.
En mai de l'organizacion e de la promoccion d'oficiers competents, Genghis Khan introduguèt ò generalizèt de nocions operacionalas fondamentalas coma la collècta d'informacions sus l'enemic, la planificacion dei campanhas, la repeticion dei manòbras a l'entraïnament, l'organizacion de la logistica, l'utilizacion de la terror e la necessitat d'afeblir ò de devesir lei fòrças advèrsas avans d'engatjar una batalha. Òr, aqueleis aspèctes de la guèrra èran sovent desconeguts – ò pauc desvolopats – au sen dei autreis armadas eurasiaticas. Conjugats a la mobilitat dei Mongòls, aqueleis avantatges explican largament la superioritat deis armadas de Genghis Khan e de sei successors durant lo sègle XIII.
La fondacion de l'Empèri Mongòl
thumb|Extension de l'Empèri Mongòl durant lo rèine de Genghis Khan.