Lo gascon (; deu latin: vascōne) qu'ei lo dialècte mès occidentau de l'occitan, parlat principaument en Gasconha.
Lo gascon qu'ei ric d'ua grana istòria literària e politica. A despart d’un emplec literari per autors màgers com Pèir de Garròs, qu'estó emplegat dens la vita juridica deus país gascons e de Bearn (en aqueth cas, dinc a la Revolucion Francesa) mes tanben en dehòra: au País de Foish (gavidat peus vescomtes de Bearn) e dens las dependéncias deu Reiaume de Navarra : Hauta Navarra, Baisha Navarra e Sola. Qu'estó tanben emplegat, com lenga de comunicacion e tanben com lenga mairana, en hèra de lòcs de Guipuscoa. Ua varietat de gascon, l'aranés, qu'ei lenga cooficiau en Catalonha on a la denominacion de «varietat locau d'occitan».
Extension geografica Lo maine gascon qu'ei comprés en un triangle delimitat peus Pirenèus au sud, la mar de Gasconha (Mar Grana) a l'oèst e un tresau costat qui segueish l'arribèra de Garona e d'Arièja, deu nòrd-oèst au sud-èst. En Gironda, au nòrd deu maine, lo gascon (adara dispareishut ad aqueth endret) que's confrontava dab lo santongés, precisament dens los cantons de Borg, Sent Andreus de Cubzac, Fronsac, Liborna e LussacTOURTOULON Ch. de & BRINGUIER O., Étude sur la limite géographique de la langue d’oc et de la langue d’oïl (avec une carte), Paris: Imprimerie Nationale, 1876 [reed. 2004, Masseret-Meuzac: Institut d’Estudis Occitans de Lemosin/Lo Chamin de Sent Jaume]LARTIGUE H. Les racines de la langue gasconne. Identité culturelle, limites linguistique Les veas de la lenga gascona Identitat culturau, hitas lingüisticas (PyréMonde - Princi Néguer 1998-2007).. Sus dètz quilomètres, enter Taiac e Leis Salas, lo gascon que's confrontava dab lo lemosin. Cinc vilatges perigordins deu canton de Velinas qu'avèvan un parlar qui podèva estar classificat com gascon. Puish, en tot continuar capdavant e capsús, que trobam la termièra dab lo lengadocian. La hita gascon-lengadocian que’s tròba prumèr au nòrd de Garona, puish que va capsús e passa Garona enlà deu costat de Clarmont Devath (Òut e Garona) en tot deishar Sant Ilari de Lusinhan au maine lengadocian. En Tarn e Garona, la termièra lingüistica que segueish l’arriba esquèrra de Garona mès a distància (quauques quilomètres), qu’ei a díser las duas arribas que son lengadocianas, manca en Aucamvila on lo maine gascon e tòca l’arriu. En Hauta Garona, lo gascon qu’evita Tolosa per l’oèst. Sus l’arriba esquèrra de Garona, Tornafuèlha e La Sauvetat de Sent Gili que son lengadocianas. Totun, dus barris de Tolosa (qui èran autes còps vilatges) que son gascons: Sent Martin de Toish e Sent Simon. De Portèth de Garona a Mauressac, la hita que segueish l’arriba esquèrra de Garona e après que segueish Arièja, haut o baish, en tot passar a l’oèst de Fois e de Pàmias. Bèths parlars de la termièra lingüistica dab lo lengadocian que son ibrides o de transicion, doncas de classificacion discutiblaBEC P. Interférences linguistiques entre gascon et languedocien dans les parlers du Comminges et du Couserans (P.U.F. 1968).DELEDAR J. e POUJADE P. L'occitan parlé en Ariège (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002).. Aran qu'ei gascon.Au sud-oèst, tot lo Biarn qu’ei gascon, manca Esquiula qui ei bascofòn. En Labord (Bascoat), en mei de l'aglomeracion de Baiona-Anglet-Biàrritz, que son gasconofòns Guishe, Bidaishe, Urt, La Bastida, Càmer e Samas. Que’s parla gascon tanben a Gestars e Ossaranh-Arribarèita en Baisha Navarra e a Montòri en Sola.
L’aglomeracion Baiona-Anglet-Biàrritz (BAB) qu’ei lingüisticament tan gascona com basca. Qu’ac èra tanben lo cas de Sent Sebastian (Donostia), Hondarribia (Hont Arràbia) e Pasaia (Passaje) deu sègle XII dinc a ua epòca relativament recenta - sègle XX aus Passatges (Passaje - Pasaia). Lo gascon qu’a deishat impremtas de las importantas dens la toponimia d’aqueth parçan de Guipuscoa: Molinao (Molin Nau), Cabo Higuer, Hondarribia (Hontarràbia),Totun, toponimias bascas que son estadas tanben prepausadas tà Higuer e Hontarràbia, vej. FURUNDARENA SALSAMENDI, J.J. Hondarribiko toponimia in Onosmaticon vasconiae 23 pp 1-496 (Euskaltzaindia, 2002) Pasaia (Passa(t)je), Monte Urgull (Mont Orgulh), Miramon (Miramont), etc.
Autescòps, lo Blaiés e la majoritat deu Libornés (uèi País Gavai) que parlava lo gascon e confrontava l'occitan aguiainés au nòrd. Pasmens, lo limite ente lo gascon e l'aguiainés es pas segur a causa d'atestacions contradictòrias. Véser occitan sentongés per d'exemples.
Classificacion thumb|300px|right|Classificacion suberdialectau de l'occitan per Pèir Bèc Lo gascon qu’ei en generau classificat com dialècte de l’occitanBEC P., Manuel pratique d’occitan moderne, Paris : Picard, 1973. Pèire Bèc qu’a tanben prepausat ua classificacion suberdialectau laguens de l’occitan, on lo gascon i vesia lo lengadocian pirenenc (meridionau) dens un ensemble dit aquitanopirenenc.
Autes lingüistas especialistas deu gascon, com Achille Luchaire, Edouard BourciezBOURCIEZ E., La langue gasconne (PyréMonde Princi Nèguer Reedicion 2008) e Kurt Baldinger qu'avèvon prosicions esitantas. A còps que consideravan lo gascon com ua lengua per se meslèu que non com un dialècte. Gerhard RohlfsROHLFS G., Le Gascon, essai de philologie pyrénéenne, Max Niemeyer Verlag, 1977 qu’escrigó (1935):
Mes, autes còps, los medishs Luchaire e Rohlfs que moderavan la lor posicion secessionsta e que reconeishèvan que lo gascon e's restaca inevitablament a l'occitan suu plan de la consciéncia culturala. Lo sociolingüista Georg KremnitzKREMNITZ Georg, 2002, «Une approche sociolinguistique», p. 110, dens: KIRSCH F. Peter, & KREMNITZ Georg, & SCHLIEBEN-LANGE Brigitte, 2002, Petite histoire sociale de la langue occitane: usages, images, littérature, grammaires et dictionnaires, coll. Cap al Sud, 66140 Canet: Trabucaire [actualizacion e traduccion parciala deu Lexikon der Romanistischen Linguistik (LRL), vol. V-2] qu'ac explica (2002):Tèxt originari en francés: «La plupart [des linguistes] font cependant leur l'opinion des locuteurs, qui malgré les nombreuses différences, perçoivent les points communs avec les autres variétés de l'occitan (c'est le cas chez Luchaire, 1879, 193 ; chez Rohlfs également qui, à l'origine voulait considérer le gascon comme une langue à part entière, et qui est devenu dans les éditions plus tardives de son œuvre beaucoup plus prudent : Rohlfs, 1935 ; plus tard, c'est surtout Baldinger, 1958, 1962, qui défendra l'idée d'une place particulière du gascon ; pour une vision générale représentative, voir Bec 1963, ⁵1986 44-49).»
Mes, autes còps, que reconeishèvan que lo gascon e's restaca en tot cas a l'occitan suu plan de la consciñencia culturala. Totun, que cau corregir una error qui trobam aquiu e lahòra: Joan Coromines, especialista deu gascon, qu'ahortiva que lo gascon ei una part de l'occitan. CorominesCOROMINES J., Tópica hesperica. Estudios sobre los antiguos dialectos, el substrato y la toponimia romances, Vol. II, Gredos, 1972. Citat en version originau (espanhòu) per Aitor Carrera, Entre dues frontères. Estudis de lingüistica occitana Lhèida : Pagès Ed., 2008 que critiquè atau la vision de Rohlfs:
Lo gascon qu'ei un deus dialèctes occitans qui presenta la màger originalitat dens l'ensemble occitan. Sens negar la soa apartenença a l'occitan, dauvuns lingüistas contemporanèus que tractan lo gascon de manièra separada de la rèsta de l'occitan. Qu'ei lo cas, per exemple, de Pèire Bèc qui'u dedica un capitòu especiau dens lo son libe de filologia romanica, a despart de l'occitan, parièr com entau catalanBEC P. Manuel pratique de philologie romane. Italien, espagnol, portugais, occitan, catalan, gascon, tome 1 (Picard, 1970, - réédit. 2000). Qu'èra tanben lo cas de Jacme AllièresALLIERES J. Occità, català i gascó: punts de contacte In: Paraula d'òc N°1article consultable en linha.
Desempuish quauques annadas, ua grop regionalista titolat Institut Biarnés e Gascon iniciat a la seguida de Joan LahitaLAFITTE J., Béarnais, gascon, occitan ou comment y voir clair, que pleiteja per ua fòrma de secessionisme lingüistic en tot considerar lo gascon com ua lengua distinta de l'occitanLAFITTE J. & PEPIN G. La langue d'oc ou leS langueS d'òc, Idées recues, mythes et fantasme face à l'histoire (Editions PyréMonde Princi Negue, 2009) e que s'opausan a tot projècte culturau o administratiu qui designe lo gascon dab lo nom d'occitan.
Caracterizacions foneticas thumb|300px|Mapa d'isoglòssas (segon G. Rohlfs): 1. –LL- < -r-, -LL > -th (AGNELLA > anhèra; AGNELLU > anhèth) 2. F > h (FARINA > haria) 3. R- > arr- (REM > arren) 4. Pèrdia de la –n- intervocalica (LUNA > lua) 5. –ND- > -n- (TONDERE > tóner) 6. Metatèsis: PAUPEREM > praube. 7. Expletiu: que vieni 8. Subjontiu preferit au futur aprèp quan: quan lo men hilh sia gran 9. Articles pirenencs: eth (< ILLUM), era (< ILLA) 10. Solucion lexicala maishèra (per gauta) 11. Solucion lexicala tòs (per nauc) La soa originalitat qu'ei sustot fonetica/fonologica. Las particularitats fonologicas mes sovent citadas qui caracterizan guaireben tot lo maine gascon concerneishen lo desvolopament deu consonantisme e son las següentas:
A la f deus autes dialèctes occitans, lo gascon qu'opausa ua h: gascon har / hèr / hèser / hèder. vs. occitan generau far / faire. Aquera h qu'ei sonora quan e's tròba abans ua vocau, sauv en quauques parlars on la h ei vaduda muda per influéncia castelhana o francesaQuò's lo cas en bordalés, Entre Duas Mars, Libornés, mès qu'ei tostemps muda pertot quan e's tròba just abans ua consonantaLa h interconsonantica qui sec ua s n'ei comunament pas notada: eslor, eslama, grafia simplificada per es·hlor, es·hlama.. Quauques parlars classificats com gascons a la termièra deu maine que conservan la f (per exemple lo gascon d'Aulús au sud-èstLAURENT J.P. Le dialecte gascon d'Aulus, Grammaire et dictionnaire (J.P. Laurent, 2002), lo de Liborna au nòrd-oèstEn mantuns lòcs de Gironda, que s'i parla un gascon qui conserva la f. Que son : Vilagoja, Liborna, Pomirau, Semilion, Sent Cristòli das Bardas, Peisseguin, Monbadon, Taiac, Sent Cibard, Sent Genés de Castilhon, las Salas, Gardegan e Tortirac, Belvés de Castilhon, Castilhon la Batalha, Sent Estèfe de Lissa, Moliets e Vilamartin, Flaujagas, Julhac, Gensac, Pessac de Dordonha, Sent Avit de Soleja, Massugàs, Landerroat e Sent Laurent de Servòlas. Ad aquesta lista, que caleré ahíger uns quants vilatges, generaument ignorats com gascons dens la literatura, deu canton de Velina en Dordonha, on s'i parla un parlar semblant au de Castilhon-la-Batalha: Que son Sent Miquèu-de-Montanha, Lamòta-Montravel, Montcaret, Sent Seurin-de-Prats e Sent Antòni-de-Brulh. Vej. LARTIGUE H. Les racines de la langue gasconne Identité culturelle, limite linguistiques / Les veas de le lenga gascona Identitat culturau, hitas lingüisticas (PyréMond/Princi Negue 1998-2007).).
De la ll deu latin que s'ei desvolopada en gascon la realizacion th (t "molhada", generaument simplicada en t) en fin de mot e r a l'interior: gascon castèth, casteràs vs. occitan non-gascon castèl o castèlh o castèu o chastèl, o chastèu, castelàs etcAqueth trèit que's tròba tanben en parlars de transicion meslèu considerats com lengadocians, per exemple los a la termièra de Coserans vej. DELEDAR J. e POUJADE P. L'occitan parlé en Ariège (Cercle Occitan Prosper Estieu, 2002). D'ua manièra generau, los limits enter gascon e lengadocian son soent discutibles, la classificacion de bèths parlars dens l'ua com l'auta modalitat occitana non pòt pas èster sonque arbitrària pr'amor aqueths parlars que combinan trèits de l'un dab trèits de l'aute. Que podem díser çò medish deu lengadocian dab lo catalan. La classificacion qu'ei un besonh d'ordenar com metòde de simplificacion, mès la realitat qu'ei soent mei complexa..
Que s'observa en gascon, com en d'autes dialèctes occitans, la vocalizacion de l laterau alveolara finau: abriu, sau, lengadocian centrau: abril o abrial, sal (catalan: abril, sal).