miniatura|Francesch Petrarca, considerà ël pare dl'Umanésim
L'Umanésim a l'é stàit un moviment cultural, literari e filosòfich ch'a l'é dësvlupasse an Italia ant ël sécol XIV e a l'é spantiasse an Euròpa durant ij sécoj XV e XVI. A butava l'òm e soe capacità al sènter ëd soe riflession, an arviand l'antëress për la literatura, la filosofìa e j'art dl'antichità clàssica.
Definission L'Umanésim a peul esse definì 'me: Un moviment cultural ch'a arvërsa la scolàstica medieval Na riscoperta dj'autor clàssich grech e latin N'afirmassion dël valor e dla dignità dl'òm La nàssita ëd n'aprossimassion pì crìtica a jë studi
Stòria
Orìgin an Italia L'Umanésim a l'é nassù an Italia vers la fin dël sécol XIV: Francesco Petrarca (1304-1374): prim esponent Giovanni Boccaccio (1313-1375): autor dël "Decameron" Coluccio Salutati (1331-1406): cancelé ëd Firense
Svilup al sécol XV Lorenzo Valla (1407-1457): crìtica testual e filologìa Leonardo Bruni (1370-1444): tradutor ëd Platon e Aristòtil Poggio Bracciolini (1380-1459): dëscuerta 'd test antich
Difusion an Euròpa Desideri Erasmus (1466-1536): umanista olandèis Thomas More (1478-1535): autor dl'"Utopia" Johann Reuchlin (1455-1522): umanista alman
Caraterìstiche prinsipaj
Ritorn a j'autor clàssich Studi diret dij test grech e latin Arfud dl'antërmediari medieval Valorisassion dla filologìa
Antropocentrism L'òm al sènter dël real Dignità e libertà dl'esse uman Fiusa ant le capacità uman-e
Educassion e paideia Formassion completa dl'individual Studi dle litre uman-e (studia humanitatis) Ideal dl'òm universal
Spìrit crìtich Dùbit e anàlisi dij test Arfud dj'autorità sensa verìfica Anterdissiplinarità
Dissiplin-e umanìstiche
Filologìa Studi crìtich dij test Restaurassion dij manuscrit Tradussion precisa
Stòria Vision pì secular dj'event Atension a le sorgiss primarie Métod storiogràfich crìtich
Filosofìa Ritorn a Platon e Aristòtil Arfud dla scolàstica Etica e moral teren-e
Retòrica Amportansa dla paròla Art dla persuasion Studi dj'orator clàssich
Umanista amportant
Italia Francesco Petrarca (1304-1374) Giovanni Boccaccio (1313-1375) Lorenzo Valla (1407-1457) Marsilio Ficino (1433-1499) Giovanni Pico della Mirandola (1463-1494)
Euròpa setentrional Desideri Erasmus (1466-1536) Thomas More (1478-1535) Johann Reuchlin (1455-1522)
Euvre fondamentaj Canzoniere ëd Petrarca Decameron ëd Boccaccio Elògi dla folìa d'Erasmus Utopìa ëd Thomas More Discors an sl'antegrità dl'òm ëd Pico dla Mirandola
Anfluensa
An sla literatura Nàssita dla literatura an lenga volgar Svilup dla poesìa lìrica Creassion dël sagism
An sj'art Nàssita dël Rinassiment Art ch'a célebra la figura uman-a Architetura ispirà a l'antich
An sla religion Crìtica dla Cesa Preparassion dla Reforma Studi diret dla Bibia
An sla siensa Spìrit d'osservassion Métod sperimental Separassion da la magìa
Umanésim e società
Nàssita dl'anteressi pùblich Biblioteche pùbliche Scòle comunaj Academie culturaj
Trasformassion polìtiche Ideal dël prinsi coltivà Teorìa dlë stat Conçet ëd sitadinansa
Eredità moderna L'Umanésim a l'ha lassà n'eredità duratura: Sistema educativ basà an sle litre uman-e Valorisassion dla libertà 'd pensé Ideal dl'educassion antëgral Conçet ëd dignità uman-a
Vëdde 'dcò Rinassiment Filologìa Studia humanitatis Antichità clàssica Reforma protestanta
Bibliografìa Burckhardt, J., La siviltà dël Rinassiment an Italia, 1860 Garin, E., L'Umanésim italian, 1952 Kristeller, P.O., Ij pensé e j'ideje dl'Umanésim, 1961
Categorìa:Filosofìa Categorìa:Stòria dla filosofìa Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI