Un fàit (dal latin factum, "lòn ch'a l'é stàit fàit") an filosofìa e epistemologìa a l'é n'event o n'assersion vera ch'a peul esse verificà o dimostrà. Ij fàit a son considerà la realà objetiva ch'a forma la base dël savèj empìrich e sientìfich.
Tichëtte prinsipaj Un fàit a peul esse definì coma: N'event ch'a l'é capità o n'assersion ch'a l'é vera Qualsëssìa còsa ch'a peul esse verificà për mojen ëd l'osservassion o d'evidense Na proposission vera ch'a descriv la realtà Lòn ch'a l'é acetà com ver da la comunità sientìfica o da la società
Sòrt ëd fàit A-i son vàire sòrt ëd fàit: Fàit empìrich: Coj ch'a peulo esse osservà diretament për mojen dij sens Fàit sientìfich: Coj ch'a son stabilì për mojen d'esperiment e d'osservassion sistemàtica Fàit stòrich: Coj ch'a arferisso a d'event dël passà Fàit matemàtich: Coj ch'a son ver për definission o për dimostrassion lògica Fàit sossiaj: Coj ch'a esisto mach përchè a son acetà da na società
Natura dij fàit La natura dij fàit a l'é stàita discutùa an filosofìa: Realism: Ij fàit a esisto indipendentament da nòstra conossensa o nòstre chërdense Antirealism: Ij fàit a dipendo da nòstr schema concetuaj o da nòstre teorìe Empirism: Ij fàit a son lòn ch'a peul esse osservà diretament Positivism lògich: Mach ij fàit verificàbij a son significativ
Fàit e teorìa La relassion antra fàit e teorìa a l'é complicà: Ij fàit a peulo confermé o faussifiché na teorìa Le teorìe a guido l'arserca dij fàit Ij fàit a son sovens "càrich ëd teorìa" (theory-laden), visadì che soa descrission a dipend da dë schema concetuaj
Fàit e valor Na distinsion amportanta a l'é cola antra: Fàit: Lòn ch'a l'é ("what is") Valor: Lòn ch'a dovrìa esse ("what ought to be")
Sta distinsion, butà an ciàir da David Hume, a l'é ciamà "la lege ëd Hume" e a fortiss che as peul pa deduve 'd valor dai fàit.
Verificassion dij fàit Le manera për verifiché ij fàit a peulo esse: Osservassion direta: Për mojen dij sens Esperiment: An condission controlà Testimonianse: Da d'osservator fidà Documentassion: An archivi e anregistrament
Problem epistemològich A-i son vàire problema an relassion ai fàit: As peulo mai osservé dij fàit "pur", sensa anterpretassion La selession dij fàit a l'é sempe influensà da nòstr anteresse e teorìe A-i é 'l problema dël regress ant la giustificassion dij fàit
Fàit an siensa An siensa, ij fàit a son: La base për la formulassion d'ipòtesi Ël material për la verìfica dle teorìe Lòn ch'a deuv esse spieghà da le teorìe sientìfiche
Vos corelà Vrità Evidensa Realism Empirism Epistemologìa Positivism lògich David Hume
Arferiment
Categorìa:filosofìa Categorìa:Stòria dla filosofìa Categorìa:Epistemologìa Categorìa:Siensa Categorìa:Lògica Categorìa:Artìcoj scrivù con l'AI