As línguas aruaques, nuaruaques,FERREIRA, A. B. H. Novo dicionário da língua portuguesa. 2ª edição. Rio de Janeiro. Nova Fronteira. 1986. p. 178. aruak ou arawak formam uma família de línguas ameríndias da América do Sul e do Mar do Caribe. As línguas aruaques são faladas em grande parte do território da América do sul em direção ao Paraguai ao norte, em países da costa norte da América do Sul, como o Suriname, a Guiana e a Venezuela.
Etimologia O termo "aruaque" se originou do termo aruaque aruwak, que significa "comedor de farinha".FERREIRA, A. B. H. Novo dicionário da língua portuguesa. 2ª edição. Rio de Janeiro. Nova Fronteira. 1986. p. 178. O termo "nuaruaque" se originou da expressão aruaque nu aruwak, que significa "meu comedor de farinha".FERREIRA, A. B. H. Novo dicionário da língua portuguesa. 2ª edição. Rio de Janeiro. Nova Fronteira. 1986. p. 1 203.
Geografia Para Rodrigues,Rodrigues, Aryon Dall'Igna. Línguas brasileiras. Para o conhecimento das línguas indígenas. SP, Loyola, 1986 essa língua, também conhecida como Lokono, era falada em algumas ilhas antilhanas, como Trinidad. Quando os europeus inciaram sua colonização do Caribe, os Aruák aí dividiam e disputavam o mesmo espaço com os caribes, e foi com uns e outros que aqueles tiveram seus primeiros contatos com a população nativa e com suas línguas. Assim como caribe, o nome Aruák veio a ser usado para designar o conjunto de línguas encontradas no interior do continente e aparentadas à língua Aruaque. Ainda segundo esse autor, esse conjunto de línguas foi também chamado de Maipure ou Nu-Aruák e corresponde ao que Martius (1794 — 1868) há mais de um século chamou de Guck ou Coco.
Dispersão Considerando a possibilidade de reconstrução histórica a partir das línguas nativas, o referido autor Urban (1992) conjectura que o curso principal do Amazonas não foi a principal rota de dispersão Arawák. Ao contrário, parece que os Maipure migraram pela periferia da bacia amazônica, tanto pelo norte como pelo sul a partir da área peruana, estabelecendo-se apenas mais tarde em regiões de terras baixas amazônicas há mais de 3 000 anos atrás.
Classificação Payne subdivide o grupo de línguas aruaques em cinco categorias:Payne, David L. A classification of Maipuran (Arawakian) languages based on shared lexical retentions. in Derby-shire, D.C.; Pullun, G.K. (orgs) Handbook of Amazonian languages, 1991. pp. 355-499 setentrional (exemplo: Achagua); oriental (ex: Palikur); central (ex: Waurá); meridional (ex: Terena) e ocidental (Ex: Amuesha). Não existindo consenso na literatura quanto à origem geográfica desse troco (MaipurePayne e outros autores empregam os termos 'maipure' e 'arauaque' como sinônimos. Ver também Lenguas Indígenas - Análisis comparativode la cláusula relativa en lenguasarahuacas venezolanas. Por Marlene Socorro Sánchez. Lingua Americana Año VIII Nº 15 (2004): 101 - 124), apesar de estar claro que, em relação aos Tupi, Jê e Caribe, os Maipure apresentam uma distribuição genericamente ocidental.Urban, Greg. A história da cultura brasileira segundo as línguas nativas. in: Cunha, Manuela Carneiro (org.) História dos índios no Brasil. São Paulo: Companhia das Letras - Secretaria Municipal de Cultura/ FAPESP, 1992
Jolkesky (2016) Classificação interna das línguas aruaques (Jolkesky 2016):Jolkesky, Marcelo Pinho de Valhery. 2016. Estudo arqueo-ecolinguístico das terras tropicais sul-americanas. Doutorado em Linguística. Universidade de Brasília.
(† = língua extinta)
Arawak Yanexa Arawak Ocidental Aguachile † Chamikuro Mamoré-Paraguai Mamoré-Guaporé Mojo-Paunaka Mojo: Ignaciano; Trinitario Paunaka Baure-Paikoneka Baure: Baure; Joaquiniano; Muxojeone † Paikoneka † Terena: Chane †; Guana †; Kinikinau; Terena Negro-Putumayo Jumana-Pase: Jumana †; Pase † Kaixana † Nawiki Kabiyari Karu-Tariana Karu: Baniwa; Kuripako Tariana Mepuri † Piapoko-Achagua: Achagua; Piapoko Wainambu † Warekena-Mandawaka: Warekena; Mandawaka † Yukuna-Wainuma: Mariate †; Wainuma †; Yukuna Resigaro Wirina † Orinoco Yavitero-Baniva: Baniva; Yavitero † Maipure † Pré-Andino Axaninka-Nomatsigenga Nomatsigenga Machiguenga-Nanti Axaninka-Kakinte Kakinte Axaninka-Axeninka Axaninka: Axaninka Axeninka: Axeninka Pajonal; Axeninka Perene; Axeninka Pichis; Axeninka Ucayali; Axininka Purus Apurinã Inhapari Piro-Manchineri: Kanamare †; Kuniba †; Manchineri; Maxko Piro; Yine Arawak Oriental Baixo Amazonas Atlântico: Marawan †; Palikur Guaporé-Tapajós Saraveka † Tapajós: Enawene-Nawe; Paresi Xingu Kustenau † Waura-Mehinako: Mehinaku; Waura Yawalapiti Waraiku: Waraiku † Solimões-Caribe: Marawan †; Palikur Marawa † Caribenho Kaketio † Wayuu-Anhun Anhun Wayuu Lokono-Inheri Inheri: Garifuna; Kalhiphona † Lokono Xebayo † Taino † Negro-Branco Arua † Mainatari † Negro Bare-Guinao: Bare; Guinao † Bawana-Kariai-Manao: Bawana †; Kariai †; Manao † Yabaana † Branco Mawayana Wapixana-Parawana: Aroaki †; Atorada; Parawana †; Wapixana
Nikulin & Carvalho (2019) Classificação interna das línguas aruaques (Nikulin & Carvalho 2019: 270):Nikulin, Andrey; Fernando O. de Carvalho. 2019. Estudos diacrônicos de línguas indígenas brasileiras: um panorama. Macabéa – Revista Eletrônica do Netlli, v. 8, n. 2 (2019), p. 255-305. (PDF)
Yanesha’ Chamicuro Palikur Marítimo Caribe Ilhéu; Garífuna Lokono; Wayuunaiki, Añun Rio Branco Wapixana Mawayana Japurá-Colômbia Piapoco Achagua Yucuna Resígaro Tariana Baniwa-Koripako Warekena Antigo Orinoco Baré Yavitero Baniva de Guainia Maipure Warekena do Xié Central Paresí Enawenê-Nawê Xingu Yawalapití Waurá; Mehináku Purus Apurinã Iñapari; Yine/Manxinéru Campa Nomatsiguenga Matsiguenga Nanti Caquinte Asháninka Ashéninka Boiívia-Paraná Baure; Carmelito; Joaquiniano Terena; Paunaka; Mojeño (Trinitário, Ignaciano, Loretano, Javeriano)
Ramirez (2020) A classificação da família arawak segundo Henri Ramirez (2020).Ramirez, Henri, & França, Maria Cristina Victorino de. (2019). Línguas Arawak da Bolívia. LIAMES: Línguas Indígenas Americanas, 19, e019012. Essa classificação difere substancialmente de sua classificação anterior (Ramirez 2001Ramirez, Henri (2001). Línguas arawak da Amazônia Setentrional. Manaus: Universidade Federal do Amazonas. (PDF)), mas chega a ser muito semelhante à proposta por Jolkesky (2016).
12 subgrupos (subfamílias) com 56 línguas (29 vivas e 27 extintas) († = extinta)
Japurá-Colômbia † Mepuri † Yumana, † Passé † Kauixana Periférico † Mandawaka, Warekena; Baniwa-Koripako Piapoco, Achagua; Kabiyari † Resígaro † Wainumá-Mariaté Yukuna Alto Orinoco Baniva de Maroa † Pareni-Yavitero † Maipure Central-Amazonas-Antilhas ? (supergrupo) Amazonas-Antilhas Guajiro, † Paraujano † Taino, Iñeri, Loko, † Marawá ? † Waraiku ? † Wirina Médio Rio Negro † Baré † Guinau † Anauyá; † Mainatari, † Yabahana Central † Bahuana; † Manao, † Cariaí † Aruã Pidiana † Mawayana Wapixana, † Parawana, † Aroaqui ? † Shebayo Mato Grosso-Palikur ? (supergrupo) Amapá Palikur Mato Grosso Xingu Waurá Yawalapiti Xaray Salumã Pareci † Sarave Bolívia-Purus-Kampa-(Amuesha) ? (supergrupo) Bolívia Baure Pauna; Mojeño, Tereno Purus † Iñapari Piro Apurinã † Cararí Pré-Andino Kampa Pozuzo Amuesha Baixo Ucayali † Chamicuro ? † Moríque
Línguas dessa família thumb|190px|Aldeia arawak (G.W.C. Voorduin 1860/1862). Achagua Amuesha Apurinã Barés Baniuas (Baniwa) Ashaninka (Campas) Cabiyari Chamicuro Curripaco (Kurripako) / Língua baniua Enawene-Nawe Guajiro Ignaciano (Gynoxys ignaciana e Moxos) Arawák - Lokono (Lokonos) Manaós Machigenguas Mandawaka Palikur Piapoco Parecis Piros (Yines) Resígaro Idioma tariana; Tarianas Terena; Terenas Uaurá Uapixanas Wapishana Yavitero Yucuna Iaualapitis (Yaualapitís)
Comparação lexical Comparação lexical (Rodrigues 1986):Rodrigues, Aryon Dall'Igna. 1986. Línguas brasileiras: Para o conhecimento das línguas indígenas. São Paulo: Loyola. (PDF)
Português língua água sol mão pedra anta Karútana inene uni kamui kapi hipa hema Warekéna inene one kamoi kapi ipa ema Tariãna enene uni kamoi kapi hipada hema Baré nene uni kamuhu kabi tiba tema Mandawáka nene uni gamoui kahi iha ema Palikúr nene une kamoi (iwakti) tipa (aludpikli) Wapixána nenuba wene kamoo kae keba (kudoi) Apurinã nene weni (atukatxi) (piu) (kai) kema Piro nu honu (tkatxi) (mio) (sotlu) hema Paresí nini one kamai kahe sehali (kotioi) Waurá nei une kamy kapi typa teme Yawalapití niati u kame kapi teba tsema Teréna nene une (kaxe) (vo’u) kamo
Influência na língua portuguesa As línguas aruaques legaram algumas palavras para a língua portuguesa, embora não de modo tão expressivo quanto as línguas da família tupi-guarani. Geralmente, essas palavras chegaram à língua portuguesa indiretamente, através da língua castelhana dos conquistadores espanhóis das Antilhas, os quais aprenderam o idioma taino dos habitantes dessa região. Exemplos de palavras da língua portuguesa com origem no idioma taino são: canoa, goiaba, furacão, iguana, cacique, batata, caribe, tabaco etc.FERREIRA, A. B. H. Novo dicionário da língua portuguesa. 2ª edição. Rio de Janeiro. Nova Fronteira. 1986. p. 1 830 p.
Reconstrução
Bibliografia
Jolkesky, Marcelo. 2014. Classificação das línguas arawák: uma revisão crítica. Jolkesky, Marcelo; Edilson Baniwa. 2012. Distinguindo léxico endógeno e exógeno nas línguas Arawak. 54 ICA, Viena, 15-20 de julho de 2012. Enciclopédia das línguas Arawak (Uma gramática do baniwa do Içana) (O subgrupo Japurá-Colômbia (JC)) (Os outros subgrupos Arawak) (Bancos de dados)
Reconstruções PAYNE, David L. A classification of Maipuran (Arawakan) languages based on shared lexical retentions. In: DERBYSHIRE, Desmond C.; Geoffrey K. PULLUM (eds.). Handbook of Amazonian languages, v. 3. Berlim: Mouton de Gruyter, 1991. p. 355–499. Aikhenvald, Alexandra. (2002). Language contact in Amazonia. Oxford University Press. Captain, David. (1991 ). Proto-Lokono-Guajiro. Revista Latinoamericana de Estudios Etnolingüísticos, 10:137-172.
Japurá-Colômbia:
Bolívia: Jolkesky, Marcelo (2016). Uma reconstrução do proto-mamoré-guaporé (família arawák). LIAMES: Línguas Indígenas Americanas, 16(1), 7-37.
Carvalho, F. de, & Rose, F. (2018). Comparative Reconstruction of Proto-Mojeño and the Diversification of Mojeño Dialects. LIAMES: Línguas Indígenas Americanas, 18(1), 3-44.
Campa: MICHAEL, Lev. La reconstrucción y la clasificación interna de la rama Kampa de la família Arawak. In: Memorias del V Congreso de Idiomas Indígenas de Latinoamérica, 6–8 de octubre de 2011, Universidad de Texas en Austin. Austin: University of Texas, 2011. MICHAEL, Lev; Robin ALCORN; Lisa FANN; Briana VAN EPPS; Mona ZARKA. Phonological reconstruction of the Kampan branch of Arawak. Trabalho apresentado em 1 de maio de 2010 no 13° Workshop on American Indigenous Languages. Santa Barbara: University of California, 2010.
Purus: Carvalho, Fernando O. de (2021). A Comparative Reconstruction of Proto-Purus (Arawakan) Segmental Phonology. International Journal of American Linguistics, 87(1), 49–108. BRANDÃO, Ana Paula; Sidi FACUNDES. Estudos comparativos do léxico da fauna e flora Aruák. Boletim do Museu Paraense Emílio Goeldi. Ciências humanas, Belém, v. 2, n. 2, p. 133–168, maio/ago. 2007. FACUNDES, Sidney da Silva. The language of the Apurinã people of Brazil (Arawak). Tese (Doutorado em Linguística) – University of New York at Buffalo, Buffalo, 2000. FACUNDES, Sidney da Silva. The comparative linguistic methodology and its contribution to improve the knowledge of Arawakan. In: HILL, Jonathan D.; Fernando SANTOS-GRANERO (eds.). Comparative Arawakan histories. Illinois: University of Illinois Press, 2002. p. 74–96.
Dicionários Subgrupo Bolívia: Mary Ritchie Key. 2015. Ignaciano dictionary. In: Key, Mary Ritchie & Comrie, Bernard (eds.) The Intercontinental Dictionary Series. Leipzig: Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology. http://ids.clld.org/contributions/263