mały|alt=Dom Ludowy w 2024 roku|Dom Ludowy w 2024 roku Dom Ludowy w Trzcianie – budynek o funkcjach oświatowo-społecznych i kulturalnych we wsi Trzciana w gminie Świlcza. Mieściły się w nim liczne instytucje samorządowe, gospodarcze i kulturalne wsi, a od 2011 roku – funkcjonuje w nim Regionalny Dom Tradycji LudowychZofia Dziedzic, „Kulturotwórcze instytucje”, [w:] Trzciana: zarys dziejów wsi, red. Zofia Dziedzic, Zbigniew Lis, Janusz Pisula, Trzciana: Towarzystwo Przyjaciół Trzciany; Urząd Gminy w Świlczy; Gminne Centrum Kultury w Świlczy z siedzibą w Trzcianie, 2007, s. 612–615.Regionalny Dom Tradycji Ludowych w Trzcianie, Urząd Gminy Świlcza, [w:] oficjalny serwis gminy Świlcza, 17 października 2011 [dostęp: 26-11.2025]..

Od początku XX wieku pełnił rolę centralnego ośrodka życia społeczno-kulturalnego wsi. W okresie zaborów i w II Rzeczypospolitej był miejscem działalności lokalnych stowarzyszeń i kółek zainteresowań, kształtując nawyki uczestnictwa w kulturze, a dzięki przedstawieniom teatralnym, chórom i orkiestrze dętej wpływał na rozwój amatorskiego ruchu artystycznego. W czasach powojennych funkcja ta była kontynuowana m.in. przez świetlicę gromadzką, kino objazdowe oraz bibliotekę publiczną. Po przekształceniu w Regionalny Dom Tradycji Ludowych obiekt stał się instytucją dokumentującą i popularyzującą dziedzictwo kulturowe Trzciany i gminy Świlcza, łącząc funkcje muzealne, edukacyjne i oświatowe.

Historia Domu Ludowego w Trzcianie Okres przed I wojną światową Druga połowa XIX wieku i początek XX wieku były okresem intensywnego rozwoju Trzciany. Ówczesnym wójtem wsi był wówczas Antoni Smagała, pod którego rządami miejscowość osiągnęła wysoki poziom rozwoju gospodarczego i oświatowego w skali powiatu rzeszowskiego. W Trzcianie działało w tym czasie wiele organizacji społecznych, m.in. Kółko Rolnicze, czytelnia Towarzystwa Szkoły Ludowej (od 1896), funkcjonowała nowo wybudowana szkoła ludowa (1879), a w 1898 roku ukończono budowę kościoła i plebanii.

We wsi powstało także kółko aktorskie, założone przez młodzież uczącą się w szkołach gimnazjalnych w Rzeszowie. Przedstawienia odbywały się początkowo w sali szkolnej, a w okresie letnim – w stodole na boisku. Brak odpowiedniej sali widowiskowej stał się impulsem do budowy domu ludowego. Z inicjatywą jego wzniesienia wystąpił na posiedzeniu rady gminnej wójt Antoni Smagała, proponując obiekt, który mógłby pomieścić wszystkie miejscowe organizacje społeczneJan Kawalec, Kronika wsi, s. 16–18, cyt. za: Zofia Dziedzic, „Kulturotwórcze instytucje”, [w:] Trzciana: zarys dziejów wsi, red. Zofia Dziedzic, Zbigniew Lis, Janusz Pisula, Trzciana 2007, s. 612–615..

Rada gminna zaakceptowała projekt i w 1904 roku wzniesiono w Trzcianie pierwszy w powiecie rzeszowskim Dom Ludowy. Działkę pod budowę podarował miejscowy gospodarz - Jan Piątek. W budynku mieściły się m.in. siedziba rady gminnej, Kasa Stefczyka, a także mieszkanie; na piętrze urządzono dużą salę widowiskową ze sceną. Sala ze sceną miała wymiary około 12 × 8,5 m, co pozwalało na organizowanie przedstawień teatralnych i większych zgromadzeń.

W 1910 roku, z okazji 500. rocznicy bitwy pod Grunwaldem, elewację frontową Domu Ludowego ozdobiono płytami o symbolice patriotycznej, przedstawiającymi herby Korony, Litwy i Rusi. Uroczystości związane z odsłonięciem tablic zgromadziły nie tylko mieszkańców Trzciany, lecz także delegacje organizacji społecznych z okolicznych wsi i z Rzeszowa. Znaczenie tych symboli sprawiło, że ścianę frontową budynku wpisano do rejestru zabytków.

Okres międzywojenny Sala widowiskowa ze sceną była miejscem występów amatorskich zespołów teatralnych, uroczystości państwowych i lokalnych, zebrań wiejskich, szkoleń oraz różnego rodzaju spotkań. W okresie karnawału organizowano tu zabawy taneczne i potańcówki, na które ściągała młodzież z Trzciany i okolicznych miejscowości; zdarzały się także bójki czy utarczki słowne, typowe dla tego typu imprez. W Domu Ludowym odbywały się próby zespołów artystycznych – teatralnych, chóralnych, kapel i orkiestr dętych – przez co obiekt pełnił rolę głównego ośrodka życia kulturalnego wsi.

Okres powojenny Po II wojnie światowej w budynku przez kilka lat działała świetlica gromadzka. Jej pierwszym etatowym instruktorem był Julian Waśko; po jego wyjeździe z Trzciany świetlicę prowadzili Maria Kawalec i Tadeusz Pypeć. Raz w tygodniu (w czwartki) licznie gromadziła się tam młodzież, aby obejrzeć filmy wyświetlane przez kino objazdowe. Operatorem projektora był F. Skupień, a bileterką K. Buczkowa, oboje ze Świlczy. Repertuar obejmował głównie filmy polskie i radzieckie, m.in. Zakazane piosenki, Wilcze doły, Jak hartowała się stal, Młoda Gwardia czy Pancernik Potiomkin; niektóre tytuły powtarzano wielokrotnie. Zdarzało się, że przed wejściem na salę tworzyły się długie kolejki, a strome i kręte schody prowadzące do drzwi wejściowych stanowiły potencjalne zagrożenie dla gości kina.

Budynek Domu Ludowego przetrwał obie wojny światowe i był wielokrotnie adaptowany do różnych funkcji. Mieściły się w nim m.in. szkoła, urząd pocztowy, ośrodek zdrowia, gromadzka rada narodowa, punkty usługowe (szewski i krawiecki), a także mieszkania prywatne.

Od 1957 roku w Domu Ludowym funkcjonowała Gminna Biblioteka Publiczna w Trzcianie. Placówka działała w budynku do 2000 roku, kiedy to została przeniesiona do nowej siedziby.

Adaptacja na Regionalny Dom Tradycji Ludowych Na początku XXI wieku budynek Domu Ludowego był już obiektem wyeksploatowanym i wymagającym gruntownego remontu. W 2011 roku przeprowadzono kapitalną odnowę i adaptację gmachu z przeznaczeniem na Regionalny Dom Tradycji Ludowych. Odtworzono wówczas z dużą starannością historyczne symbole na ścianie frontowej, nawiązujące zarówno do rocznicy grunwaldzkiej, jak i do współczesnych odniesień do tradycji unijnych w dziejach Polski.

1 stycznia 2011 roku decyzją wójta gminy Świlcza Wojciecha Wdowika Regionalny Dom Tradycji Ludowych został przekazany pod zarząd dyrektora Zespołu Szkół w Trzcianie. W budynku utworzono wystawy poświęcone tradycyjnej kulturze materialnej wsi, historii miejscowości oraz życiu codziennemu mieszkańców regionu. Szkoła podstawowa w Trzcianie oferuje zwiedzanie ekspozycji dla osób indywidualnych oraz prowadzi lekcje muzealne i warsztaty dla szkół i innych placówek oświatowych. Oprowadzanie po ekspozycjach oraz zajęcia tematyczne realizuje Zbigniew Lis.

Zobacz też Kółko Rolnicze w Trzcianie

Przypisy

Bibliografia Zofia Dziedzic, „Kulturotwórcze instytucje”, [w:] Trzciana: zarys dziejów wsi, red. Zofia Dziedzic, Zbigniew Lis, Janusz Pisula, Trzciana: Towarzystwo Przyjaciół Trzciany; Urząd Gminy w Świlczy; Gminne Centrum Kultury w Świlczy z siedzibą w Trzcianie, 2007, s. 612–615. Jan Kawalec, Kronika wsi, rękopis/maszynopis cytowany w: Zofia Dziedzic, „Kulturotwórcze instytucje”, [w:] Trzciana: zarys dziejów wsi, red. Zofia Dziedzic, Zbigniew Lis, Janusz Pisula, Trzciana 2007. Regionalny Dom Tradycji Ludowych w Trzcianie, Urząd Gminy Świlcza, w: oficjalny serwis gminy Świlcza, 17 października 2011 [dostęp: 26-11-2025].

Kategoria:Trzciana (powiat rzeszowski) Trzciana