Itzá – majańska grupa etniczna żyjąca w Ameryce Środkowej pochodząca z ludności Chan z regionu Chontal w dzisiejszym stanie Tabasco, skąd wyemigrowali do Bacalar i północnego Jukatanu w X w., potem przybywając do Champotón, by w XV w. ostatecznie osiedlić się w rejonie jeziora Petén Itzá. W okresie prekolumbijskim byli założycielami i władcami ważnych miast-państw, m.in. Chichén Itzá i Tayasal, ostatniego niezależnego ośrodka Mezoameryki, podbitego przez Hiszpanów w 1697. Obecnie Itzowie w wyniku lat hispanizacji i panowania kolonialnego oraz, szczególnie, kreolskich państw narodowych, są nieliczni liczebnie. Koncentrują się głównie wokół miasta San José na północy jeziora Petén Itzá w gwatemalskim departamencie Petén. W 2002 jedynie 36 osób w podeszłym wieku dobrze mówiło w rodzimym .
Etymologia Nazwa Itzá po raz pierwszy pojawia się w liście Hernána Cortésa do cesarza Karola V napisanym 3 września 1526. Zdobywca Tenochtitlanu wymienia w nim władcę majańskiego imieniem „Canec”, który władał „prowincją Taiza”, co było najpewniej zhispanizowaną formą wyrazu majańskiego taj 'itza'. Toponim miasta oryginalnie brzmiał zaś taj 'itzajil, czyli „z rodowodu Itzów”. Samo słowo itza' stanowi połączenie sylab itz- „żywica, sok, esencja życia” (lub uniwersalne słowo majańskie na „kompleks sakralnych płynów”) oraz ja'''- „woda”. Inna koncepcja mówi, że słowo to wywodzi się od określenia brzmiącego w rdzennym języku itz'in- „brat, braterstwo, pokrewieństwo”. Może mieć też powiązania ze słowem „czarownik”, itzam i kluczowym bóstwem okresu klasycznego, Itzamna („Dom Czarowników”). Nazwa tego ludu więc mogła znaczyć „czarownicy wody”, a oni sami byli odpowiedzialni za ekspansję kultu Itzamny i połączyli go z postklasycznym kultem akwatycznym na terenie cenote w Chichen ItzáZuzana Marie Kostičová, Použij teotl, Luku!“ Problém „energií“ v současných teoriích aztéckého a mayského náboženství, Axis Mundi 18 (2): 28–36; s. 31..
Historia Po upadku klasycznego ośrodka w Petén w okresie późnoklasycznym (około 800–1000 n.e.) Itzowie, mogący być potomkami migrantów narodowości Chontal ze wschodniego Petén, usunęli lineaże chol-jukateckie epoki klasycznej w częściach El Petén i Jukatanu, gdzie założyli stolicę w Chichen Itza. W czasie epoki postklasycznej Itzowie rywalizowali ze zmeksykanizowanymi (czyli tymi, którzy przyjęli toltecke wzorce ludności Nahua) Majami zwanymi xiw („rodzina roślin z rzędu sitowatych”) o panowanie nad Jukatanem. Kłócili się z nimi również, zasiadając wspólnie w Lidze Mayapan, o to, który kalendarz, Xiuhów czy Itzów, jest poprawny do układania narracji o historycznych wydarzeniach. Jedną z przyczyn regularnych wojen było złożenie w ofierze itzańskiego kapłana boga deszczu Chaaka z miasta Chichen przez przywódcę Mayapanu, Xib'chaaka, który uczynił to dla wykazania prymatu zmeksykanizowanego bóstwa Kukulk'ana („Pierzastego Węża”), który pochodził z tradycji Tolteków z Centralnego Meksyku.
Wierzenia rdzenne i synkretyczne Kalendarz Cykl życia rytualnego i społecznego prekolumbijskich Majów Itzá skoncentrowany był, podobnie jak u innych ludów mezoamerykańskich, wokół kalendarzy tzolk'in i haab. Wyliczenia kalendarzowe Itzów prognozowały cykliczną destrukcję ich ceremonialnych centrów, co pokrywa się z koncepcjami innych ludów majańskich i mezoamerykańskich w ogóle. Kosmiczna zagłada, automatycznie związana z rozpoczęciem nowego cyklu, przychodzić miała z końcem aktualnego, po 255 latach, 7 miesiącach i 15 dniach. Każdy cykl składał się z trzynastu ka'-tun, liczących po 7200 dni, k'a-tun zaś składały się z dwudziestu tun mających po 360 dniScott Atran, Ximena Lois, Valentina Vapnarsky, ITZA' Memorias mayas [online], CENTRO PENINSULAR EN HUMANIDADES Y CIENCIAS SOCIALES, 2010, s. 10-11 [dostęp 2026-02-12] (hiszp.)..
Bóstwa i kosmogonia Majowie Itza szczególny kult oddawali siłom pluwialnym i akwatycznym (związanym z deszczem i wodą). Gdy Cortes podarował królowi miasta Tayasal konia, nazwali go Tzimin-chaak, „bestia grzmotu”, a po śmierci zwierzę zabalsamowali. Najpewniej to określenie sugerowało manifestowanie się w nim mocy klasycznego bóstwa Itzam-na', którego szaty łączone były z jeziornymi wodami, a reprezentowany jest przez gadyScott Atran, Ximena Lois, Valentina Vapnarsky, ITZA' Memorias mayas [online], CENTRO PENINSULAR EN HUMANIDADES Y CIENCIAS SOCIALES, 2010, s. 13 [dostęp 2026-02-12] (hiszp.)..
Itzá dzielą kosmos na trzy poziomy, podobnie jak wiele innych autochtonicznych grup Mezoameryki. Górnym poziomem jest ka'an, „wyż, niebiosa”, świat niebiański. W wierzeniach przed konkwistą na najwyższej warstwie niebios rezydowało Słońce, obecnie zdaniem Itzów mieszka tam Bóg. W innych warstwach ka'an mieszkają w myśl synkretyzmu religijnego, aniołowie, święci, czasem też dusze zmarłych. W kolonialnych wyobrażeniach Bóg mieszka w miejscu zwanym 'la gloria', a wejścia do niego, ujol gloorya strzeże sam święty Piotr. Według innych relacji współczesnych Itzów, bramy do Bożej siedziby strzeże jednak wąż, mający wiele wspólnego z Pierzastym Wężem Kukulk'anem. W przedostatniej warstwie ka'an znajduje się Księżyc ('uj bądź luuna), posiadający przed konkwistą, jak i obecnie, związki z aspektem żeńskim w odróżnieniu do męskiego aspektu Słońca. Niżej jest mieszkanie gwiazd ('ek') i konstelacji. Środkowy poziom to yok'ol-kab, „to, co na ziemi”, „świat ziemski” kończący się na najniższych obłokach. Wreszcie najniższym jest yalam-kab' lub yalam-lu'um, czyli „to, co pod ziemią”, pełniący rolę zaświatówScott Atran, Ximena Lois, Valentina Vapnarsky, ITZA' Memorias mayas [online], CENTRO PENINSULAR EN HUMANIDADES Y CIENCIAS SOCIALES, 2010, s. 54 [dostęp 2026-02-12] (hiszp.)..
W prekolumbijskich wierzeniach Itzów gwiazdy były pod nieustannym zagrożeniem ze strony kosmicznego jaszczura lub jaguara. W trakcie końca świata (czyli kalendarzowego cyklu) domowe zwierzęta i przedmioty mają zmienić się w monstra i pożerać ludzi. Jest to motyw typowy dla mezoamerykańskiej ikonografii, widoczny np. w księdze Popol Vuh'' zniknęli tak ludzie z drewna. By ocalić świat w momencie zaćmienia, Itzowie robili rytualnie dużo hałasu dla odstraszenia jaguara i jaszczura. Na Kodeksie Drezdeńskim z Nizin Majów ukazany jest niebiański wąż połykający glif słońca, a na innych przedstawieniach jaguar jako nocne Słońce ujeżdża jaszczurkę, łączoną z wężem związanym z Drogą MlecznąScott Atran, Ximena Lois, Valentina Vapnarsky, ITZA' Memorias mayas [online], CENTRO PENINSULAR EN HUMANIDADES Y CIENCIAS SOCIALES, 2010, s. 54 [dostęp 2026-02-12] (hiszp.)..
Przypisy
Kategoria:Etnografia Gwatemali Kategoria:Kultury Mezoameryki