Obłożnie chory – określenie używane w praktyce medycznej i pielęgniarskiej na oznaczenie osoby, która z powodu choroby, urazu lub znacznego ograniczenia sprawności wymaga długotrwałej opieki i zwykle przez większość czasu przebywa w łóżku, często wymagając pomocy w podstawowych czynnościach dnia codziennego (m.in. higienie, karmieniu, zmianie pozycji, korzystaniu z toalety). W polskim systemie ochrony zdrowia termin ten bywa używany w kontekście opieki długoterminowej (domowej oraz stacjonarnej), w tym świadczeń udzielanych przez pielęgniarkę opieki długoterminowej oraz w zakładach opiekuńczych..

Definicja Według materiałów informacyjnych Narodowego Funduszu Zdrowia określenie „osoba/pacjent obłożnie chory” odnosi się do chorego wymagającego stałej lub długotrwałej opieki, zwykle leżącego, często niesamodzielnego i zależnego od opiekunów w zakresie podstawowych czynności życiowych. W praktyce pielęgniarskiej opieka nad osobą obłożnie chorą obejmuje m.in. czynności pielęgnacyjne, edukację rodziny oraz działania ukierunkowane na ograniczanie następstw długotrwałego unieruchomienia.

Kryteria i cechy Do typowych cech osoby obłożnie chorej zalicza się m.in.: konieczność długotrwałego przebywania w pozycji leżącej lub znacznie ograniczoną możliwość pionizacji; zależność od innych osób w zakresie czynności samoobsługowych (np. mycie, ubieranie, przyjmowanie posiłków i leków, korzystanie z toalety); zwiększone ryzyko powikłań unieruchomienia, takich jak odleżyny, przykurcze, zapalenia płuc, zakażenia układu moczowego czy zakrzepica żył głębokich; potrzebę systematycznej, częstej pielęgnacji i nadzoru (w domu albo w warunkach stacjonarnych).

W ocenie kwalifikacji do części świadczeń opieki długoterminowej stosuje się narzędzia oceny funkcjonalnej, w tym ocenę wg skali Barthel (m.in. w kwalifikacji do pielęgniarskiej opieki długoterminowej domowej – świadczenia są adresowane do osób z ciężką niesamodzielnością, typowo ocenianą na 0–40 punktów w tej skali).

Obłożnie chory, a pacjent leżący Określenia „pacjent leżący” i „obłożnie chory” bywają używane potocznie zamiennie, jednak w literaturze medycznej i pielęgniarskiej mają odmienny akcent znaczeniowy. „Pacjent leżący” jest terminem przede wszystkim opisowym i odnosi się do mobilności oraz faktu przebywania chorego w łóżku; w ramach tej kategorii wyróżnia się osoby leżące zachowujące zdolność samodzielnej zmiany pozycji oraz pacjentów leżących niezdolnych do zmiany ułożenia, wymagających regularnego pozycjonowania i opieki pielęgnacyjnej. Z kolei „chory obłożnie” akcentuje cięższy stan funkcjonalny i zwykle oznacza osobę wymagającą stałej lub długotrwałej opieki, często niesamodzielną i zależną od opiekunów w podstawowych czynnościach życiowych, co łączy się z potrzebą zorganizowanej opieki długoterminowej (domowej lub stacjonarnej) oraz profilaktyki następstw unieruchomienia.

Cecha \ Typ Obłożnie chory Pacjent leżący Punkt ciężkości terminu Określenie opisujące ciężki stan funkcjonalny: chory z powodu choroby, urazu lub zaburzeń jest zmuszony do długotrwałego leżenia i pozostaje zależny od opiekunów w podstawowych czynnościach. Określenie opisowe odnoszące się do mobilności i pozycji chorego (np. „nie opuszcza łóżka”), używane także w klasyfikacjach zakresu opieki pielęgniarskiej. Mobilność i zmiana pozycji W opisie NFZ osoba obłożnie chora często nie jest w stanie samodzielnie usiąść ani wykonać podstawowych czynności, co zwykle wiąże się z dużą zależnością w pozycjonowaniu i pielęgnacji. W materiałach dydaktycznych wyróżnia się m.in. pacjenta leżącego, który może sam zmieniać pozycję, oraz pacjenta leżącego niezdolnego do zmiany pozycji (wymagającego częstego pozycjonowania przez opiekunów). Samoobsługa (ADL) i potrzeba pomocy Zwykle dotyczy osób niesamodzielnych, wymagających pomocy m.in. w toalecie, jedzeniu, ubieraniu i higienie, często także w zmianie pozycji. Zakres samoobsługi może być zróżnicowany (od pełnej samodzielności w części czynności do konieczności karmienia lub pełnych zabiegów higienicznych), co bywa ujmowane w klasyfikacjach opieki nad pacjentem leżącym. Kontekst opieki i świadczeń Termin bywa używany w kontekście opieki długoterminowej (domowej i stacjonarnej, w tym ZOL/ZPO) oraz kwalifikacji do części świadczeń po ocenie funkcjonalnej (np. skala Barthel). Często pojawia się w zaleceniach pielęgniarskich dotyczących pielęgnacji i pozycjonowania, w tym profilaktyki przeciwodleżynowej (np. regularnej zmiany ułożenia). Ryzyko powikłań unieruchomienia W grupie osób obłożnie chorych podkreśla się zwiększone ryzyko powikłań unieruchomienia (m.in. odleżyn, przykurczów, powikłań oddechowych i zakrzepowych) oraz konieczność systematycznej profilaktyki i nadzoru. U pacjentów leżących wskazuje się potrzebę działań ograniczających skutki długotrwałego ucisku i braku ruchu, w tym systematycznego odciążania i zmiany ułożenia. Przykłady typowych działań opiekuńczych Kompleksowa opieka łącząca pielęgnację, profilaktykę następstw unieruchomienia, edukację opiekunów oraz współpracę z personelem medycznym w domu albo w warunkach stacjonarnych. Czynności pielęgnacyjne i asekuracja zależne od stopnia niesamodzielności (m.in. pomoc w toalecie, myciu, karmieniu), a także pozycjonowanie w razie ograniczonej mobilności.

Typowe przyczyny Do stanu określanego jako „choroba obłożna” zwykle prowadzą schorzenia lub następstwa urazów powodujące ciężkie ograniczenie sprawności, w tym niedowłady i porażenia po udarze mózgu oraz po uszkodzeniach ośrodkowego układu nerwowego (np. poprzecznym uszkodzeniu rdzenia kręgowego). Wśród przyczyn wymienia się także choroby przewlekłe i postępujące, zwłaszcza neurologiczne, które mogą prowadzić do pełnej zależności od opiekunów i znacznego ograniczenia mobilności (np. w przebiegu chorób neurodegeneracyjnych). Długotrwałe leżenie może wynikać również z ciężkich urazów narządu ruchu – przykładowo w przypadku złamania szyjki kości udowej brak stabilizacji uniemożliwia poruszanie się i może wiązać się z koniecznością stałego pozostawania w łóżku (ze zwiększonym ryzykiem powikłań, w tym odleżyn). W praktyce część osób obłożnie chorych jest objęta opieką paliatywno-hospicyjną, która dotyczy m.in. chorych z nowotworami, AIDS, następstwami chorób ośrodkowego układu nerwowego, niektórymi rodzajami niewydolności oddechowej oraz kardiomiopatią.

Kontekst medyczny Pacjent obłożnie chory wymaga opieki ukierunkowanej zarówno na leczenie choroby podstawowej, jak i ograniczanie następstw unieruchomienia (m.in. profilaktykę powikłań ze strony skóry, układu oddechowego i krążenia). W zależności od sytuacji klinicznej w opiece uczestniczą m.in. lekarz, pielęgniarka, a także (w razie wskazań) fizjoterapeuta oraz inni specjaliści (np. psycholog, dietetyk).

Postępowanie obejmuje m.in. regularną zmianę ułożenia ciała oraz mobilizację w możliwym zakresie, ćwiczenia i usprawnianie, właściwe żywienie oraz dobór sprzętu ułatwiającego pielęgnację i pozycjonowanie. W profilaktyce odleżyn wskazuje się m.in. systematyczną ocenę skóry, redukcję ucisku oraz stosowanie rozwiązań odciążających (np. materace przeciwodleżynowe, pozycjonery); w zaleceniach szpitalnych podaje się jako przykład zmianę ułożenia pacjenta leżącego co ok. 2 godziny (z dostosowaniem do stanu chorego i możliwości opieki).

Kontekst prawny i systemowy Świadczenia opieki długoterminowej (domowe i stacjonarne) są określone w przepisach dotyczących świadczeń gwarantowanych; rozporządzenie wskazuje warunki realizacji świadczeń m.in. w zakładach opiekuńczych (ZOL/ZPO) oraz w pielęgniarskiej opiece długoterminowej domowej, wraz z kryteriami kwalifikacji i zakresem opieki. Materiały informacyjne Narodowego Funduszu Zdrowia opisują, że pielęgniarka opieki długoterminowej domowej może udzielać świadczeń w domu chorego m.in. po ocenie funkcjonalnej wg skali Barthel i na podstawie skierowania, a liczba wizyt zależy od stanu pacjenta (co najmniej kilka razy w tygodniu).

W systemie praw pacjenta podkreśla się obowiązek poszanowania godności i intymności pacjenta podczas udzielania świadczeń (także w warunkach domowych lub przy pacjentach unieruchomionych).

Opieka domowa Opieka nad pacjentem obłożnie chorym w środowisku domowym opiera się zwykle na współpracy opiekunów nieformalnych z personelem medycznym. Do podstawowych zadań opiekunów należy m.in. pomoc w czynnościach dnia codziennego, obserwacja stanu chorego, realizacja zaleceń pielęgnacyjnych (w tym działań przeciwodleżynowych) oraz współpraca z pielęgniarką i lekarzem. Zwraca się uwagę również na rolę edukacji rodziny oraz dostosowania otoczenia chorego (np. organizacji miejsca opieki i wykorzystania sprzętu pomocniczego).

Sprawowanie opieki nad osobą obłożnie chorą może wymagać wsparcia instytucjonalnego, obejmującego zarówno świadczenia zdrowotne (opieka długoterminowa, rehabilitacja domowa, opieka paliatywna), jak i pomoc społeczną w postaci usług opiekuńczych realizowanych w miejscu zamieszkania.

Przypisy

Kategoria:Opieka zdrowotna w Polsce