popularne w Macedonii stały się tłumaczone z greckiego zbiory kazań, których tłumacze posługiwali się lokalnym językiem mówionym. Z XVI w. pochodzą Klimentowa gramota, Slepczenski pismownik, Makedonski damaskin, z XVII w. Tikweski zbornik, z przełomu XVII i XVIII w. Treskawecki kodik. Przetrwały również słowiańskie kroniki, kodeksy i rejestry darczyńców na rzecz instytucji Cerkwi.
W Macedonii rozwijała się ustna literatura ludowa, głównie pieśni epickie opisujące życie codzienne z jego radościami i smutkami, tradycje lokalne, wyrażające tragiczne dzieje Macedonii i tęsknotę za wolnością. Pieśni i opowiadania epickie były przekazywane z pokolenia na pokolenia i do XIX w. odegrały znaczącą rolę w procesach odrodzenia narodowego Słowian macedońskich.
Bułgarskie odrodzenie narodowe w Macedonii 200px|right|thumb|Cyryl Pejczinowicz 200px|right|thumb|Grigor Pyrliczew 200px|right|thumb|Krste Misirkow Do połowy XIX w. macedońscy prawosławni Słowianie nie mieli wykrystalizowanej świadomości narodowej. Dla ich określenia posługiwano się nazwą Bułgarzy, co nie implikowało całkowitej jedności z narodem bułgarskim, lecz podkreślało bliskość językową, kulturalną i wyznaniową, wzmacnianą jeszcze przez wspólne działania na rzecz utworzenia Egzarchatu Bułgarskiego i walkę z dominacją Greków nad bałkańskimi Słowianami.