Afganistán (oficialment Emirato Islamico d'Afganistán, en dari امارت اسلامی افغانستان, en paxtu د افغانستان اسلامي امارت ) ye un país y estato (organizato politicament como una republica islamica) d'Asia Central, situata en l'altiplán iraní, en a zona de transición entre l'Himalaya y as rechions d'a mar Caspia. Muga a lo sud y a l'este con Pakistán; a l'ueste con Irán; a lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán y Tachiquistán; y a lo nord-este con China, a traviés d'o corredor de Wakhan. Ye asinas un país interior, que no poseye acceso a la mar.
A suya capital ye Kabul. Tamién son ciudaz importants (mas de 200.000 habitants): Kandahar, Mazar-e Sharif, Herat y Jalalabad. Afganistán ye un d'os países mas pobres d'o mundo.
Tien una población ye de 32.564.342 habitants (estimación de 2015), en una superficie de 652.864 km², con una densidat de población de 43,5 hab/km².
Dende meyatos d'os anyos 1970 o país se troba en un estato de guerra cuasi constant, en primeras con a invasión sovietica d'Afganistán y dimpués con a intervención d'os países occidentals contra la guerrilla d'os talibans que heba redotato a la Unión Sovietica y heba imposato un rechimen politico islamico basato en a sharia. Dimpués d'os atentatos de l'11 de setiembre de 2001, Afganistán fue acusato de dar refuchio a Osama bin Laden, cabo d'o rete terrorista fundamentalista islamico al-Qaida, y suposato autor d'os atentatos. En aviento de 2001, as Nacions Unidas autorizoron a creyación d'una coalición internacional, liderata por os estausunidenses, que quitó lo rechimen talibán y miró d'instaurar un gubierno democratico. Principioron asinas negociacions, baixo a supervisión d'a ONU, con liders de diferents etnias y se determinoron eleccions ta l'anyo 2004. Resultó como chefe d'o Gubierno provisional o paxtu Hamed Karzai y os talibans esdevienioron una guerrilla antigubernamental. En 2021 Estaus Unius albandona o país quitando toz os militars que encara yeran en o país, a ofensiva talibán y a ocupación de Kabul por os talibans fan que comience una salida cuasi atropellada d'o país de militars, civils, diplomaticos, y periodistas de toz os países que encaran yeran allí a mas d'os colaboradors afgans. O president Ashraf Ghani y o vicepresidente Amrullah Saleh salen d'o país que queda controlau per os talibans y la declaración per part d'estes d'o final d'a guerra y lo restablimiento d'o Emirato Islamico de l'Afganistán.
Historia
Antigüidat left|thumb|250px|Anvista d'a estatua de Buda en Bāmīān, antis y dimpués d'a suya destrucción por os talibans o 21 de marzo de 2001. En l'antigüidat, o territorio de l'actual Afganistán feba parti de l'Imperio Persa aquemenida (500-330 aC), que se dividiba en diversas satrapías (Bactria, Drangiana, Aracosia y Aria). Entre o 330 aC y o 327 aC Aleixandre lo Gran establió, por conquiesta, a parti oriental d'o suyo imperio en ista rechión. Istos territorios perteneixioron dimpués a lo reino seleucida, a lo reino griego de Bactria, y en parti, a l'imperio indio d'Asoka, a los escitas o saka, a lo reino Kusán, a los persas sasanidas, a los hunnos kidaritas y heftalitas, y tornó a estar baixo lo dominio sasanida dica la conquiesta arabe (Herat fue conquiesta por os arabes en l'anyo 651).
L'Islam A incorporación d'Afganistán a l'islam, estió lenta y tardana. Se produció dende Sistán enta Ghazni y Kabul. Afganistán, chunto a Punchab, constituyó lo centro d'o Estato irano-islamico entre 997-1187. Se construyioron importants mesquitas y palacios fortificatos baixo a dinastía gazneví, os guridas (arredol de 1200), a dinastía d'os Kart (epoca mongola, sieglos XIII y XIV) y a cort de Husayn Bayqara (1469-1506).
A formación d'Afganistán Baixo los sefevidas, a partir de 1502, o país prenió lo chiismo, mientres una gran mayoría d'a población se manteneba sunnita. A ruptura con Persia se feba evident. En os sieglos XVI y XVII, Afganistán se dividió entre l'imperio mogol y Persia. L'afganés Nadir (1736-1747), dimpués d'a redota d'os sefevidas, s'incorporó Persia, unión que duró dica o suyo asasinato. En 1747 Ahmad Shah Durrani fue esleito emir, y dica l'inte d'a suya muerte en l'anyo 1773 dominó lo Panchab y Delhi, en a India, territorios que os suyos succesors no podioron mantener. Manimenos Afganistán se mantenió como Estato y, de feito, o suyo nombre proviene d'ista epoca.
O sieglo XIX As tensions entre l'Imperio Ruso y l'Imperio Britanico amanixioron en a redolada en o sieglo XIX, y a partir de 1837 principió a influencia britanica sobre o país. A la fin, Rusia y Anglaterra guarancioron a independencia d'Afganistán en l'anyo 1907, feito que no se consolidó dica o 19 d'agosto de 1919, una vegata que heba rematato la Tercera Guerra Anglo-afganesa.
O sieglo XX O país estió neutral mientres a Segunda guerra mundial, y en l'anyo 1946 s'establió, en o río Amu Daria, a muga con a Unión Sovietica. O intento de creyar un Pakhtunistan (unión d'as poblacions de luenga paxtu de l'este d'Afganistán y as de l'ueste de Pakistán) fació que se crebasen as relacions diplomaticas entre os dos países (1961-1963).
A intervención sovietica
En l'anyo 1973, un golpe d'estau remató con a monarquía: Sardar Muhammad Daud Khan proclamó a Republica y asumió lo gubierno. En 1978, unatro golpe d'estau levó a lo poder a Abdbul Qadir. O mesmo anyo, Nur Muhammad Taraki, d'ideolochía comunista, fue nombrau chefe d'estau por parti d'o Consello Revolucionario d'as Fuerzas Armadas y augmentó la dependencia d'o país respective d'a Unión Sovietica. Iste feito li suposó una confrontación ubierta con as guerrillas nacionalistas tradicionals (y tamién islamicas), os muchahidín, en a Guerra d'Afganistán. En 1979, Hafizulla Amin (d'a facción Khalq y primer ministro) derrocó a Taraki. A Unión Sovietica decidió d'intervenir ta refirmar o gubierno, eliminó Amin y se metió a favor de Babrak Karmal, d'a facción Parcham. A presencia sovietica fació que s'intensificase a luita entre o gubierno y a guerrilla musulmana, y fació exellar a muita población enta Pakistán. En 1986 Karmal fue substituyiu por Muhammad Najibullah. En l'anyo 1988, o desgaste d'os sovieticos fació que se sinyasen os alcuerdos de Chinevra entre Afganistán, Pakistán y a URSS, en os que se determinó que as tropas sovieticas se retirasen d'o país.
A guerra civil Dimpués que os afganos forachitasen a las tropas sovieticas, a guerra civil continó entre os partidarios de Burhanuddin Rabbani (o president) y Ahmad Shah Massud (ministro d'Esfensa), y as faccions fiels a Gulbuddin Hekmatiar (ocasionalment refirmato por as guerrillas d'o comandant Dostam). Os intentos de paz negociata por parti d'as Nacions Unidas fracasoron. A la fin, un tercer grupo formato por islamistas radicals sunnitas, os talibans, dominoron dos partis d'o país y en l'anyo 1996 conquerioron a capital. Afganistán fue sosmeso a partir d'allora a una interpretación extrema d'a xara, que deixaba a las mullers en un estatus muit inferior y castigaba tota disidencia con practicas brutals.
O sieglo XXI thumb|250px|Presa de posesión d'o president Karzai en aviento de 2004. Dimpués d'os atentaus de l'11 de setiembre de 2001, Afganistán fue acusato de dar refuchio a Osama bin Laden, cabo d'o rete terrorista fundamentalista islamico al-Qaida, y suposato autor d'os atentatos. En aviento de 2001, as Nacions Unidas autorizoron a creyación d'una coalición internacional, liderata por os estausunidenses, que quitó o rechimen talibán y miró d'instaurar un gubierno democratico. Principioron asinas a charrar, baixo a gollata d'a ONU, con liders de diferents etnias ta confegurar o futuro politico d'o país. S'esleyó a lo paxtu Hamed Karzai como chefe d'o Gubierno provisional y se determinoron eleccions ta l'anyo 2004. Os talibans esdevienioron una guerrilla antigubernamental dirichita por o mulá Omar.
thumb|250px|Cautivo d'opio en Afganistán. En chinero de 2004 s'aprebó una Constitución que define a lo país como una republica islamica que torna la igualdat de dreitos a las mullers y esfensa o respeto a las minorías relichiosas. O resultato d'as eleccions dió la victoria a Karzai, con un 55,4% d'os votos. O retorno d'os refuchiatos d'o rechimen talibán, mas que mas de Pakistan, y a desastrosa situación economica d'o país favoreixioron o cautivo de l'opio y o narcotrafico, que mientres o periodo d'os talibans heba estato prohibiu.
A suya situación estratechica se vió reforzada por a sinyadura d'un alcuerdo entre Pakistán, Afganistán y Turkmenistán en l'anyo 2002 ta la construcción d'un olioduto que trescruzarba istos tres países. En 2008, ni os esfuerzos d'a fuerza multinacional ni as accions d'o gubierno de Karzai podioron estabilizar o país, sosmeso dende o mesmo inte d'a conquiesta a una situación de guerra constant.
A guerra d'Estaus Unius en Afganistán que principió en 2001 remató oficialment lo 28 d'aviento de 2014, estando a guerra mas larga sostenida per os EUA dica l'actualidat. Manimenos, milars de tropas d'a OTAN lideradas per Estaus Unius han remaniu en o país pa entrenar y asesorar a las fuerzas d'o gubierno afgano. O resultau en baixas d'a guerra de 2001 y a posterior ocupación s'ha traduciu en mas de 90.000 baixas civils relacionadas dreitament con a guerra, an s'incluyen los sublevaus, civils afgans y fuerzas gubernamentals, a mas de 100.000 ferius. En l'anyo 2021 Estaus Unius albandona o país (y ye en ista calendata cuan se considera que finalizó realment a guerra) quitando toz os militars que encara yeran en o país, en agosto a ofensiva talibán y a ocupación de Kabul por os talibans fan que comience una salida cuasi atropellada d'o país de militars, civils, diplomaticos, y periodistas de toz os países que encaran yeran allí a mas d'os colaboradors afgans. O president Ashraf Ghani y o vicepresidente Amrullah Saleh salen d'o país, y queda controlau per os talibans.
Cheografía
Afganistán ye un país con una superficie de 647.500 km², que se troba situato en l'altiplán iraní, en a zona de transición entre l'Himalaya y as rechions d'a mar Caspia. Muga a lo sud y a l'este con Pakistán; a l'ueste con Irán; a lo norte con Turkmenistán, Uzbekistán y Tachiquistán; y a lo nord-este con China, a traviés d'o corredor de Wakhan. Ye asinas un país interior, que no poseye acceso a la mar.
A suya orografía ye prou montanyosa (alto u baixo o 75% d'a suya superficie son territorios de montanya), destacando-ne en estar a o canto d'o Himalaya, encara que os suyos ríos no son tot o cabalosos que cabría asperar, en estar una redolada de climatolochía predominantment seca, a on predomina o clima desertico u o clima semi-desertico. Sindembargo, bi ha vals prou fértils, como a val d'Herat, a o nord-ueste d'o país, con una important densidat de población que contrasta con a resta d'o país.
Cal destacar l'actividat sismica d'o país, en forma de tierratremos que gosan provocar victimas.
Orografía thumb|250px|left|Montanyas en a redolada de Kabul. A lo norte, en a depresión esteparia de Turquestén se troba o río Amu Daria (500 km), que ye a muga con Turkmenistán, Uzbekistán y o Tachiquistán. A l'este d'o Firuz Kuh, en a muga con Pakistán, as montanyas Sulaiman Ke Pahad que van de norte a sud forman una barrera natural que proteche o país d'as influencias monzonicas. A lo nord-este, a gran cordelera de l'Hindu Kush (a segunda cordelera mas alta d'o mundo, a on se troba o mont Noshaq, con os suyos 7.492 metros d'altaria) s'une a l'altiplán d'o Pamir por a rechión de Badakhxán. A l'ueste d'a cuenca d'o río Kabul, a cordelera pierde altaria y se divide en diversas sierras que plegan dica Irán. A lo sud y a l'ueste d'a val d'o Helmand, bi ha o Dast-e Margo, o Sistán y, a l'este, disiertos.
A mayoría d'os ríos (Amu Daria, Morgab, Harirud, Helmand, Arghandab) tienen mayencos fuertes mientres que pueder permaneixer sin cabal en a estación seca. Son poco fundos y no son navegables pero s'aprofitan ta la producción d'enerchía electrica (centrals hidroelectricas de Pol-e Homri, Sarobi, Naghloo y Mahipar).