Iste articlo tracta sobre o Prencipau d'Andorra. Ta atros emplegos se veiga Andorra (desambigación).
O Prencipau d'Andorra (Principat d'Andorra en catalán), u simplament Andorra, ye un chicot país y estau montanyoso con 65 picos de mas de 2.500 m d'altaria y sin costa situato en los Pireneus, entre Espanya y Francia. Mug a o norte con os departamentos franceses de Pireneus Orientals y Arièja y a o sud con Catalunya, estando uno d'os países mas chicoz d'o mundo y o mayor microestau d'Europa, con os suyos 468 km² de superficie, encara que por a suya población en ye nomás que o segundo, con os suyos 84.484 habitants.
Mientres muito tiempo estió probe y aislato, pero ha conseguito prosperar muito dende a Segunda Guerra Mundial gracias a o turismo y por estar un paradiso fiscal. No tien exercito, a suya esfensa ye responsabilidat d'Espanya y Francia, herencio d'a situación historica d'Andorra, que dica 1993 estió o zaguer estau feudal d'Europa: dende 1278 y mientres 715 anyadas, o país estió un territorio de sobiranía feudal compartita, d'una man por o bispe d'Urchel y d'atra man d'o conte de Foix, a qui succedió en primeras o rei de Francia y dimpués a Republica Francesa. En l'actualidat, Andorra se define como un estau social y democratico de dreito rechito por un coprencipau parlamentario, estando os coprencipes actuals Joan Enric Vives (bispe d'Urchel) y Emmanuel Macron (president de Francia). L'actual chefe d'o Gubierno d'Andorra ye Antoni Martí Petit.
A luenga oficial d'Andorra ye o catalán, estando o catolicismo a relichión d'a mayor parti d'os suyos habitants.
Historia
Seguntes diz a lechenda, Andorra fue fundata por l'emperador Carlo Magno. Se diz que cinco mil andorranos, a las órdens de Marco Almugaver, aduyoron a os exercitos imperials, que se trobaban en o cuello de Pimorent y en Campcardós, a luitar contra os musulmans d'Al-Andalus. Carlos Magno, en reconoixencia a l'aduya que li heban feito os suyos habitants, atorgó a suya protección a Andorra, declarando-la pueblo sobirán l'anyo 805.Breu història, en o Portal Turistico d'Andorra. En l'Archivo d'o Prencipau, se i conserva una carta d'a fundación d'Andorra, atorgata por Carlos Magno, encara que ixa carta no ye acceptata por toz os historiadors en haver estau redactata en una epoca muit posterior.Breu història d'Andorra d'o Patrimonio Cultural d'Andorra.
Prehistoria y Edat Antiga Mientres o Mesolitico, bellos chicoz grupos humans s'instaloron en cuevas amanatas a la Valira, como por eixemplo a Balma de la Margineda (9000 aC - 8000 aC),Diccionari d'Història de Catalunya Edicions 62, Barcelona, 1998. . o mas antigo chacimiento arqueolochico d'Andorra. L'anàlisi confirma que les restes d’Ordino són de l'andorrà més antic conegut fins ara, en VilaWeb. D'o Neolitico meyo s'han trobato os apedacamientos de la Feixa del Moro en Juverri. O 5 de chunio de 2001 se troboron en Ordino un sarcofago feito con losas de pizarra que conteneba os repuis humans mas antigos d'as vals, amás de brazalets y recipients d'alfarería de ceramica con alimentos. www.andorramania.com - Histoire de l'Andorre. Y entre as edaz de Bronce y d'o Fierro s'han trobato os d'el Cedre en Santa Coloma (2000 aC - 1000 aC).
Os repuis arqueolochicos tamién preban a existencia d'una civilización prelatina, que charraba una luenga basco-aquitana, que ha deixato repuis prou evidents en a toponimia andorrana,Andorra. Història. La formació d'Andorra. Enciclopèdia Catalana. que podría estar o pueblo d'os andosins. O que ye indiscutible ye que en o chacimiento de l'Oral, en a parroquia d'Encamp, s'han trobato repuis d'a cultura iberica. A primera referencia escrita sobre os andosins se troba en a descripción que en fació l'historiador griego Polibio sobre lo paso d'Hanibal por os Pireneus. As fuents historiograficas describen a os andosins como un grupo organizato arredol d'una ciudat en as vals d'Andorra con un espacio rural y que fácil que siga un subgrupo d'os cerretans d'a part alta d'a val d'o río Segre. Se conoix tmién que os andosins heban establito relacions comercials a traviés d'a vía romana Strata Ceretana de l'Alto Urchel y a Cerdanya. Maria Àngels Ruf: [http://www.raco.cat/index.php/AnnalsGironins/article/view/54259/63750 El Roc d'Enclar (Andorra). En Sant Vicenç d'Enclar, encara que ye un chacimiento medieval, tamién se i han trobato monedas i ainas romanas.
Mientres o sieglo V os visigodos fuoron prenendo o control de territorios d'o sud de Galia y Hispania adintro de l'Imperio Romano d'Occident. En ixas envueltas, Andorra siempre estió a la marguin d'o reino visigodo de Tolosa y dimpués d'o reino visigodo de Toledo en estar-ne prou luent y estar-ne prou aislata, pero a un ran local ya feba parte d'a diocesi d'Urchel.
Edat Meya Tres sieglos dimpués, os musulmans berbers y arabes d'o Califato Omeya de Domás conquerioron a peninsula iberica, trescruzando dillá d'os Pireneus t'atacar o Reino franco. Mientres bels anyos, as vals d'Andorra dependeban indreitament d'os sarracins dica l'anyo 785. L'anyo 732, Carlos Martel los redotó en a batalla de Piteus, aturando asinas a suya expansión enta o norte, encara que continoron asentatos en os Pireneus. Posteriorment Carlos Magno creyó a Marca Hispanica integrando-ie Andorra a l'Imperio Carolinchio Fernando de los Ríos: Vida e instituciones de Andorra, Anthropos Editorial, 1997 p.216, Obras Completas ISBN 847658511X. l'anyo 817.
Organización politico-administrativa
thumb|right|250px|Parroquias d'Andorra. Andorra se divide en siet parroquias, tanto eclesiasticament Parròquies d'Andorra. Ilesia Catolica d'Andorra como civil. Civilment, a parroquias son o primer y unico ran administrativo por debaixo d'o Gubierno d'Andorra, encara que belunas tienen organizacions menors com os cuarts (Ordino, la Massana y Sant Julià de Lòria) u os veïnats (en Canillo). https://web.archive.org/web/20110209050956/http://www.andorra.ad/ca-es/andorra/pagines/els_comuns2.aspx Les Parròquies]. Portal Turístic d'Andorra. Andorra Turisme O gubierno que chestiona a parroquia se diz común, formato por os consellers comunals (cargo esleito equivalent a o consellero) y os que encabezan o gubierno comunal o consul mayor (equivalent a l'alcalde) y o consul menor.
Canillo, ye a parroquia mas ampla d'o país. Encamp. Ordino, ye a parroquia mas a o norte d'o país. La Massana. Andorra la Viella, ye a parroquia mas poblata, a suya ciudat prencipal ye a capital d'o país. Sant Julià de Lòria, ye a parroquia mas a o sud d'o país (muga con Espanya). Escaldes-Engordany, ye a parroquia de mas recient creyación (formata en 1978).
Popularment as parroquias d'as vals d'a Valira d'Orient y d'a Valira d'o Norte, ye decir as parroquias d'Encamp, Canillo, la Massana y Ordino, s'han conoixito como os parroquias altas. Por contraposición a la resta de parroquias se les diz, pero no tanto sobén, parroquias baixas. Encara que tamién se puet trobar a denominación de parroquias centrals ta as d'Andorra la Viella y Escaldes-Engordany. [https://web.archive.org/web/20090425202026/http://www.iea.ad/cres/observatori/temes/transit2semestre2006.htm Trànsit i transport públic: Segon semestre del 2006. Institut d'Estudis Andorrans. 2006 Els riscos naturals a Andorra. Centre de Recerca en Ciències de la Terra. Institut d'Estudis Andorrans (2001)
Cheografía fisica
thumb|250 px|Mapa topografico d'Andorra. thumb|250 px|Imachen de satelite d'Andorra. thumb|250 px|Paisache alpín andorrano. Andorra se troba en a Peninsula Iberica, en a cordelera d'os Pireneus en una rechión montanyosa formata por l'alta cuenca d'a Valira. Bi ha 65 picos con mas de 2.500 m d'altaria, d'os que o Comapedrosa en ye o mas alto con 2.942 m. Ye una rechión de cinglos y de vals estreitas por a on fluyen numerosos cursos d'augua que s'unen ta formar os diferents ríos prencipals. Bastida i Areny, Roser. Atlas d'Andorra. Conselleria d'Educació, Cultura i Joventut (Govern d'Andorra) 1991. ISBN 9991390634 Bi ha dos vals prencipals situatas en o Pireneu axial, afluents d'a Valira: a ribera d'Ordino u Valira Norte y a Valira d'Encamp u d'Orient, que s'unen en Les Escaldes.«Andorra».. l'Enciclopèdia. Barcelona: Grup Enciclopèdia Catalana. En 2004, a val d'o Madriu-Perafita-Claror fue declarada Patrimonio d'a Humanidat por a Unesco. Madriu-Perafita-Claror Valley. UNESCO Andorra la Viella ye a capital mas alta d'Europa. Andorra la Vella, simpàtica capital. Wiki Notícia. 9 d'agosto de 2009
Relieve O país se caracteriza por as suyas tucas de materials paleozoicos, que se debantan por dencima d'os 2.600 msnm y tienen o suyo punto mas alto a 2.942 msnm amán d'o Plan de l'Estany en a muga hispano-francesa. A obertura d'as vals en planas se debe a l'orichen glacial de belunas d'ellas, entreficatas entre fuertes pendients y en as partis altas bi ha circos glaciars. L'actividat humana se centra en a val transversal norte-este - sud-ueste, que a partir d'o puerto d'Envalira, con 2.407 msnm, baixa dica os 840 msnm, cuan a Valira dentra en Catalunya.
Hidrografía O país ye travesato por tres ríos prencipals. A Valira d'Orient naixe en a parti mas oriental, tien un recorrito de 23 km y pasa por as poblacions de Canillo y Encamp, confluindo con o río Valira d'o Norte, que naixe en os lacos de Tristaina, tien un recorrito de 14 km y pasa por as poblacions d'Ordino y la Massana ta en zaguerías, plegar en a localidat d'Escaldes-Engordany, a on confluye con dos ríos ta formar a Gran Valira, con un recorrito d'11,6 km y un cabal anyal meyano de 13 m3 cubicos por segundo. Iste zaguero, en a suya baixada enta o sud, remata desembocando en o río Segre en la Seu d'Urgell que, a la vegada, ye afluent d'o río Ebro.
Andorra tien mas de 60 lacos. Os mas representativos son o laco de Juclar, a superficie d'o cual ye a mas ampla de toz os lacos d'o Prencipau con 21 hectarias y que, mientres a epoca estival y debito a la manca d'augua, puet veyer-se dividito en tres lacos diferents, encara que en realidat ye o mesmo, o laco de l'Illa con 13 hectarias, o estanyo d'Engolasters con 7 hectarias y os tres lacos de Tristaina.
Vechetación A vechetación ye tipica d'o versant meridional d'os Pireneus, de tipo montanyosa continental con pisos bioclimaticos: selva submediterrania de caixicos y carrascas, mas entalto abet y pinars de pin royo (piso montán), pinars de pin negro (piso subalpín), y a la fin tascas u pratos alpins en as tucas.
Fauna A fauna que ye a tipica d'alta montanya con presencia de vueitre, craba salvache, sarrio, rabosa, gralla de pico royo, liebre, garza, esquiruelo, chabalín, truita etc. Fauna. Xarxa Telemàtica Educativa de Catalunya (XTEC) Andorra, el mayor de los pequeños estados europeos. Cyberandorra.com Se pueden trobar especies autoctonas, d'o Pireneu catalán, como a vaca parda d'os Pireneus y l'onso pardo. França, Espanya i Andorra estudien conjuntament la reintroducció de l'ós bru als Pirineus. 3cat24
Clima
O clima ye mediterranio d'alta montanya ixuto, suau y fresco por a nueit mientres o verano y fredo con precipitacions en forma de nieu d'hibierno, se producen variacions en o clima pendendo de l'altaria y a orientación y tien un porcentache alto de días soliatos. Country Guides. British Broadcasting Corporation (BBC) D'hibierno a temperatura meyana d'as poblacions d'altaria meyana como Les Escaldes ye de -1 °C de minima y 6 °C de maxima, en o verano a meyana oscila entre os 12 °C (min.) y 26 °C (max.). Average Conditions. British Broadcasting Corporation (BBC)
+ Temperaturas y precipitacions en Andorra Chn. Feb. Mar. Abr. May Chn Chl. Ago. Set. Oct. Nov. Avi. Anyo T° max (meyana) [°C] 10 11 14 16 19 22 25 26 23 19 13 11 17,42 T° mín (meyana) [°C] 1 2 4 5 9 12 14 14 12 8 4 2 7,25 Precipitacions [mm] 34 37 46 63 105 69 65 98 81 73 68 69 808
Demografía Relichión A población autoctona d'Andorra ye catolica; Andorra pertanye a la diocesi d'Urchel.
Economía
250px|thumb|Hotel Kandahar, en Pas de la Casa. thumb|250px|Campos de Tabaco en Sispony, La Massana.