El noble ye quien ostenta la condición o'l títulu de nobleza que constituyó dende l'antigüedá una alta dignidá, y darréu un conceutu «sociu-grupal» y yeren d'una alta orde social.
Na Edá Media y nel Antiguu Réxime, yera unu de los trés estamentos xunto col cleru y el tercer estáu. El so calter preponderante foi práuticamente abolíu na esfera política, ante'l cuestionamiento de la llexitimidá del so dominiu y frente al argumentu de la Ilustración. La so influencia caltúvose entá dempués de les revoluciones burgueses y proletaries, sicasí les permanentes presiones por esaniciar una distinción introducida ente seres humanos esencialmente iguales.
Etimoloxía romana Según quieren dalgunos, la pallabra, Noble, vien de la llatina Nobilis, que ye lo mesmo que non vilis, non llaín o villanu. Pero la verdá ye que, Nobilis, derivar del verbu Nosco, que ye conocer, y asina Nobiles ye lo mesmo que Noscivitas, de suerte que se llamen Nobiles, porque son conocíos, notables o bultables, na so calidá y sangre, según Pompeyo Festo, Nonio Marcelino, Tiraquelo, Casaneo y otros. Alude a esto Virxiliu nel so Eneida, «in mediu sub montibus altis Nobilis», que ye lo mesmo que Notus o Notabilis.
Anque la pallabra Noble sía tan xenérica qu'entienda a sía'l que quier «Fíu dalgo», pero por común intelixencia, solo entiende a los que tienen la mayor Nobleza o por Naturaleza o por Privilexu. Los de naturaleza, a quien llamamos Nobiles Patritii, y asina Nobilißimi en grau superlativu. Dempués d'inventar los Emperadores del Imperiu romanu títulos y epítetos varios, usaron el de Nobilißimi, y a quien se-yos concedía, yeren partes de los honores del imperiu y llevaben «la púrpura». De la mesma manera que los Emperadores, teníen puestu y sentábense primero que el Prefeutu Pretorio. Un exemplu d'esto foi Ulpiano, maxistráu tan cimeru que se tenía pola segunda persona del emperador Alexandru Severu.
La sonadía de Nobilißimi usar especialmente reis y emperadores, como atributu so. Pancirolo llamó Nobilissimo al emperador Cómodu. Carino y Numeriano, fíos de Valentiniano Licinio llamáronse Nobilisimos Cæsares, lo mesmo de Severu y Maximiano. Dempués Graciano y Valentiniano, siendo infantes, llamáronse Nobiles pueri.
Etimoloxía según la síntesis moderna Vien de la pallabra llatina nobilis, que se deriva del verbu nosco y del axetivu notus; que'l so significáu ye «conocer» y «conocíu», respeutivamente. Alude a ser estremáu polos fechos o virtúes ente los demás homes. Na actualidá referir a los descendientes d'aquellos que sirvieron bien a la patria. Ye la reconocencia de los servicios de los antecesores nos sos socesores p'aguiyar a éstos por que siguieren les buelgues de los sos mayores y estremárense como ellos polos sos talentos o polos sos grandes servicios. Séneca consideraba la verdadera nobleza del home obedeciendo a la recta razón, tener una alma xusta y afatada pola sabiduría y la virtú.
Conformanza de la Nobleza Nobleza inmemorial (en sentíu estrictu): la cual refierse a aquelles grandes families que los sos orixe remontar a la dómina de la cayida del Imperiu Romanu d'Occidente. La Nobleza Inmemorial ye aquella establecida como esistente dende antes de los rexistros normales d'un títulu nobiliariu. Nel so sentíu restrictivu, referir a les families nobles que los sos orixe poder rastrexar a partir de la cayida del Imperiu Romanu, esto ye, alredor del añu 490. Nel so sentíu más inclusivu y más xeneralmente aceptáu, referir a los posesores de nobleza feudal que pueden rastrexar la so posesión ininterrumpida de derechos nobiliarios a tiempos inmemoriales.
En munchos reinos les cases más antigües considérense primus inter pares, esfrutando d'esti rangu non por un decretu real, sinón pol exerciciu ensin oposición de los privilexos de l'aristocracia dende tiempos inmemoriales, faciendo innecesariu establecer les circunstancies de la concesión orixinal.
El tiempu inmemorial: Ye un tiempu que s'estiende más allá del algame de la memoria, los rexistros o la tradición. La inferencia ye que'l suxetu referíu ye, o puede considerase, indefinidamente antiguu. El términu definióse formalmente pa dellos propósitos. Nel Derechu inglés, por casu, tiempu inmemorial significa "un tiempu anterior a la historia llegal y más allá de la memoria llegal". En 1275, pol primer Estatutu de Westminster, esti tiempu foi llindáu al reináu de Ricardu I “Corazón de León”, empezando'l 6 de xunetu de 1189, fecha de la so ascensión al tronu. Les pruebes d'una posesión ininterrumpida o l'usu de cualquier derechu dende esa fecha fixo innecesariu establecer la cesión orixinal. En 1832, el plan de fechar la memoria llegal a partir d'un momentu fixu foi abandonáu; nel so llugar, aceptóse que los derechos que s'esfrutaren mientres venti años (o trenta años si yera contra la Corona) nun podíen cuestionase a cencielles demostrando que nun s'esfrutaron con anterioridá. El Tribunal de Caballería d'Inglaterra y Gales (Her Majesty's High Court of Chivalry of England and Wales), un antiguu tribunal civil inglés, definió'l periodu anterior a 1066 como "tiempu inmemorial" pa los asuntos de la heráldica.
L'añu fitu como llende pal rexistru más antiguu calteníu col fin de ser consideráu como un noble inmemorial depende de les tradiciones de cada rexón en particular.
Estructura de les families nobles Les families nobles mientres la Edá Media y hasta la Edá Moderna taben integraes por güelos, padres, tíos, sobrinos ya inclusive el sirvientes. A esta forma llamóse-y familia estendida o de llinaxe abiertu. El padre yera l'encargáu de curiar del patrimoniu y l'apellíu por aciu los convenios matrimoniales, la primoxenitura y l'usu de la dote.
Los matrimonios iguar con otres families que'l so apellíu tuviera prestíu y contribuyera colos bienes de la familia. Yera'l primoxénitu quien tenía'l derechu y la obligación de contraer matrimoniu. El venceyu matrimonial yera decidíu polos padres y parientes mayores. Los hermanos menores varones, "secundones", teníen de decidir ente una carrera militar, eclesiástica o a cencielles collaborar col hermanu mayor.
Les muyeres de la familia recibíen una dote, esto ye, una cantidá de bienes que-y yeren apurríos al home en custodia y pal sustentu de la esposa. Esti patrimoniu yera usáu en negocios que al producir ganancies formaben parte de la familia, que s'estendiera con dichu matrimoniu. Cuando la muyer entraba a un conventu siguía'l mesmu procedimientu, pos taba casándose con Dios. Esta vegada, l'abadesa yera la encargada de l'alministración de la dote.
Munchos de los matrimonios realizar ente familiares polo que la endogamia yera frecuente. Pero coles mesmes yera una manera de resolver problemes ente vecinos y xenerar conexones polítiques convenientes ente pueblos y reinos. D'esta forma'l señor de la casa tenía un “bon señoríu” que caltenía y amontaba el so prestíu, el so llinaxe y los sos bienes pal so beneficiu y el de los sos súbditos.
Lawrence Stone, "La familia de llinaxe Abiertu. 1450-1630", en Familia, sexu y matrimoniu n'Inglaterra 1500-1800, trad. por María Guadalupe Ramírez, Méxicu, 1990, pp. 59-74.
Per países y rexones
España N'España referir a les families nobles creaes mientres les Cruzaes ibériques o la Reconquista, empezando con Pelayo nel Reinu d'Asturies nel sieglu VIII y Carlomagno na Marca Hispánica a principios del sieglu IX. En particular, fidalgos de sangre (en virtú de llinaxe) son "aquellos pa los que nun hai memoria del so orixe y nun se tien conocencia de nengún documentu que menta una concesión real, que la so escuridá ye universalmente emponderada, inclusive más qu'aquellos nobles que conocen otra manera el so orixe". Un famosu, anque ficticiu, exemplu d'un fidalgu de sangre ye Don Quixote, que la so nobleza foi descrita na novela como bien conocida ya inmemorial, anque nun-y concedía a Don Quixote nengún beneficiu material que nun fuera la exención del pagu d'impuestos. N'España, la pertenencia a la nobleza ye inda valorada como una distinción social pa delles persones, magar tener un significáu llegal puramente simbólicu. A esti respectu, ye interesante citar la Sentencia 27/1982 del Tribunal Constitucional:
Francia En Francia, estes families son, de primeres, los descendientes per llinia paterna y llexítima de los primeros duques de Borgoña, Normandía, Gascuña y Aquitania, y de los condes d'Anjou, Blois, Bretaña, Champagne, Flandes y Toulouse, y nun segundu llugar, de los condes d'Angoulême, Bigorre, Cominges, Foix, Forez, Perigord, Ponthieu, Rouergue y Vermandois, y los vizcondes de Limoges, Turena, Béarn, Béziers y Carcassonne, y los señores de Borbón, Coucy y Beaujeu. Esta nobleza nin s'otorga nin puede aportase a ella.
Irlanda N'Irlanda, les families nobles pueden, con poques esceiciones, rastrexar la so ascendencia a lo menos hasta'l sieglu IV d.C., coles sos xenealoxíes estendiéndose entá más tras, pero yá entrando nel reinu de la mitoloxía. Los más famosos son los Uí Néill, descendientes de Niall de los Nueve Rehenes, nel norte d'Irlanda, y nel sur de la Eóganachta. Los títulos irlandeses son los nomes de los septs (divisiones de cles) en sí mesmos, como O'Conor Don, MacDermot de Coolavin, O'Neill de Clanaboy, O'Donnell de Tyrconnell, O'Kelly de Gallagh y Tycooly, O'Toole de Fer Tire, O'Donovan de Clancahill, O'Donoghue de los Glens, McGillycuddy de los Reeks, O'Callaghan de Duhallow y O'Brien de Thomond. Hai una ventena d'estes nobles families irlandeses que permanecen, anque menos de los títulos, quiciabes la metá, tuvieron n'usu continuu dende'l sieglu XVII. No que güei ye Escocia, l'antigua nobleza ye en realidá bien poco, anque munches families faen reclamos. Los únicos verificables namái son unes cuantes families de les islles occidentales, que nun formaben parte d'Escocia cuando apaecieron per primer vegada. Los más conocíos son los estensos Clann_Somhairle, Topa'l don que significa d'orixe noble güei, representaos pol High Chief de la Cla Donald.
Norte d'Europa N'Alemaña y Escandinavia, onde los rexistros nun se caltuvieron hasta hai relativamente pocu, l'añu llende ye 1400 d. C. La nobleza que puede rastrexar la so ascendencia noble siquier hasta l'añu 1400 conozse como Uradel.
Reinu Xuníu N'Inglaterra, l'estragal pa ser consideráu un noble inmemorial sería l'añu 1189, el tradicional tiempu inmemorial. Sicasí, na nobleza d'Inglaterra, el más antiguu títulu ye'l del barón de Ros, creáu como Par hereditariu en 1264.
Rusia Na Rusia Imperial, esistía una categoría similar llamada древнее дворянство ("Antigua nobleza"). Nun tenía un añu establecíu, pero riquía trazar el so llinaxe a partir de Riúrik de Novgorod (Rurikidas) o Gediminas de Lituania (Gediminidas).
Tipos de nobleza Ye la nobleza real, una y bones el restu de los tipos de nobleza referir a persones qu'adquirieron los títulos de nobleza per concesión d'un Soberanu. Nobleza de privilexu: la que concedía'l monarca de cada nación o Estáu como compensa de servicios emprestaos al Estáu o aiciones glorioses, pudiendo ser personal o transmisible. Personal cuando se concede namái a un suxetu por que de ella gocie mientres viva y sume col so fallecimientu. Transmisible cuando la tenencia ye pa la persona a quien s'otorga y pa los sos descendientes de forma que pasa a tolos graos en llinia recta d'home en varón.